The Role of the Science of Qirā’āt in the Tafsīr Tradition of the Indian Subcontinent: A Study on al-Tafsīr al-Maẓharī

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 515 - 532, 30.12.2025

Süleyman Aykut , Eyüp Yaka

https://doi.org/10.14395/hid.1740733

Öz

Since the early period of Islam, the Indian Subcontinent has served as a vibrant center for Qur’anic sciences. Despite the political upheavals of the 18th century, it preserved its scholarly tradition in cities such as Panīpat. This tradition produced prominent figures like Qāḍī Muḥammad Sanāʾullāh Panīpatī, whose roots trace back to ʿUthmān ibn ʿAffān and Abū Ayyūb al-Anṣārī, and who was educated by the greatest authorities of the era, notably his spiritual master Mīrzā Maẓhar Jān-i Jānān and Shāh Walīyyullāh al-Dihlawī. Sanāʾullāh Panīpatī’s multifaceted identity as a jurist, Sufi, and exegete has often been explored from partial perspectives in the existing scholarship. However, these segmented approaches risk overlooking the foundational element that unifies his exegetical method. While the literature generally acknowledges his deep familiarity with the science of Qur’anic recitations (qirā’āt), it has yet to adequately examine how he employed this science as a systematic and analytical exegetical tool that supports his legal, theological, and mystical interpretations, or the principled framework underpinning this approach. This study aims to fill that gap by reassessing Panīpatī’s contribution to the relationship between qirā’āt and tafsīr, highlighting the originality of his approach and reevaluating his place in the history of Qur’anic interpretation. To achieve this aim, the article adopts a textual analysis methodology centered on his magnum opus, al-Tafsīr al-Maẓharī, a work he completed over a period of approximately thirteen years. The analysis begins by tracing the intellectual biography of the author and situating him within the robust qirā’āt tradition in which he was trained. The main argument of the article is structured around the identification of three core principles that form the foundation of Panīpatī’s exegetical methodology, and the demonstration of their practical applications. According to the findings, the first principle is Panīpatī’s pragmatic binary classification of recitations: unlike the classical multi-layered gradations of authenticity, he considers all transmissions from the ten canonical reciters (al-Qurrāʾ al-ʿAsharah) to be mutawātir (mass-transmitted) and treats all others under the single category of shādh (anomalous). The second principle is his rejection of the preference (tarjīḥ) approach that privileges one reading over others; instead, he adopts a reconciliatory method (tawjīh) that justifies and harmonizes each variant. This principle frames the multiple readings not as contradictions or problems, but as complementary and divinely inspired dimensions that enrich the meaning of the Qur’anic text. The third principle lies in his epistemological hierarchy, wherein he treats mutawātir recitations as part of revelation and hence as sources of qaṭʿī (definitive) knowledge, while historical reports (akhbār) are evaluated as ẓannī (probabilistic) and interpreted in light of the recitations. Through this, he establishes a consistent epistemic order in which less-certain information is subordinated to higher-certainty sources. These three principles are illustrated through case studies in legal, theological, and mystical exegesis. The legal analysis shows how two variant readings of the ablution verse are reconciled using grammatical rules such as al-jarr ‘ala’l-jawār (governance by proximity) and corroborated by mutawātir Sunnah, revealing them not as contradictory but as complementary indicators of obligation (washing) and concession (wiping over footwear). In the theological case, an expression seemingly contradicting prophetic infallibility is interpreted through two readings that depict complementary internal (self-accountability) and external (rejection by the people) dimensions of the prophetic trial. The mystical analysis demonstrates how a phonetic variation (al-silm/al-salam) opens the way to a spiritual reading that integrates both the outward (sharīʿah) and inward (submission) dimensions of Islam. This study demonstrates that Sanāʾullāh Panīpatī did not treat the science of qirā’āt as a mere catalog of phonetic variants; rather, he transformed it into a dynamic and analytical tool that deepens meaning, reveals intertextual and semantic relationships, and expands interpretive possibilities within tafsīr. His distinctive methodology, most clearly exemplified in al-Tafsīr al-Maẓharī, thus offers more than a traditional commentary—it provides a living model of how the qirā’āt–tafsīr relationship can be made methodologically productive and systematically integrated.

Anahtar Kelimeler

Science of Qirā’āt , Tawjīh of Qirā’āt , Qirā’āt–Tafsīr Relationship , Tafsīr , Tafsīr Tradition of the Indian Subcontinent , al-Tafsīr al-Mazharī , Muhammad Sanā‘ullāh Pānīpatī.

Etik Beyan

This article is derived from the doctoral dissertation entitled “An Evaluation of Muḥammad Sanāʾullāh Pānīpatī’s al-Tafsīr al-Maẓharī from the Perspective of the Science of Qirāʾāt,” completed by Süleyman Aykut in 2025 at the Institute of Social Sciences, Akdeniz University, under the supervision of Assist. Prof. Dr. Eyüp Yaka.

Destekleyen Kurum

No financial support was received for this study.

Hint Alt Kıtası Tefsir Geleneğinde Kıraat İlminin Yeri: et-Tefsîru’l-Mazharî Üzerine Bir İnceleme

Öz

Hint Alt Kıtası, İslâm’ın erken dönemlerinden itibaren Kur’an ilimleri için canlı bir merkez olmuş ve 18. yüzyılın siyasi çalkantılarına rağmen Pânîpat gibi şehirlerde ilim geleneğini sürdürmüştür. Bu gelenek, kökleri Hz. Osman ve Ebû Eyyûb el-Ensârî’ye dayanan; mürşidi Mirzâ Mazhar Cân-ı Cânân ile Şah Veliyyullah ed-Dihlevî başta olmak üzere devrin en büyük otoritelerinden eğitim almış olan Kâdî Muhammed Senâullah Pânîpatî gibi mümtaz şahsiyetler yetiştirmiştir. Senâullah Pânîpatî’nin bir kadı, mutasavvıf ve müfessir olarak çok yönlü kimliği eserleri üzerine yapılan çalışmalarda genellikle farklı açılardan ele alınmıştır. Ancak bu parçalı yaklaşımlar onun tefsirindeki temel birleştirici unsuru gözden kaçırma riski taşımaktadır. Mevcut literatür, onun kıraat ilmine vukufiyetini teslim etmekle birlikte bu ilmi fıkhî, kelâmî ve işârî yorumlarını temellendiren sistematik ve problem çözücü bir tefsir aracı olarak nasıl kullandığını ve bu yaklaşımın ardındaki ilkesel çerçeveyi yeterince analiz etmemiştir. Bu çalışma literatürdeki bu boşluğu doldurmayı ve Pânîpatî’nin kıraat-tefsir ilişkisine dair yaklaşımının özgünlüğünü ortaya koyarak onun tefsir tarihindeki yerini yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu amacı gerçekleştirmek için makalede Pânîpatî’nin başyapıtı olan ve yaklaşık on üç yılda tamamladığı et-Tefsîru’l-Mazharî merkezli bir metin analizi yöntemi benimsenmiştir. Analiz müellifin entelektüel biyografisini ve içinde yetiştiği köklü kıraat geleneğindeki konumunu tespit ederek başlar. Makalenin ana argümanı Pânîpatî’nin metodolojisinin temelini oluşturan üç ana ilkenin tespiti ve bu ilkelerin pratik uygulamalarının gösterilmesi üzerinden geliştirilmiştir. Çalışmada ulaşılan bulgulara göre bu ilkelerden birincisi Pânîpatî’nin kıraatleri tasnif ederken klasik kaynaklardaki detaylı ve çok katmanlı sıhhat derecelendirmeleri yerine Kurrâ-i Aşere’nin (On İmam) rivayetlerinin tamamını sıhhatin en üst mertebesi olan “mütevâtir”, bunların dışında kalanları ise tek bir başlık altında “şâz” olarak niteleyen pragmatik ikili sistemidir. İkincisi mütevâtir kıraatler arasında birini diğerine üstün tutan tercih yaklaşımını reddedip bunun yerine her bir vechi gerekçelendirmeyi ve uzlaştırmayı (tevcîh) esas alan ilkesidir. Bu ilke farklı okuyuşları birer çelişki veya problem değil, Kur’an metninin anlam zenginliğini ortaya çıkaran ilahî kaynaklı ve tamamlayıcı unsurlar olarak görür. Üçüncüsü ise vahyin bir parçası olarak kabul ettiği mütevâtir kıraatleri kat‘î bilgi kaynağı sayması ve buna karşılık tarihsel rivayetleri (ahbâr) ise yalnızca bu kıraatlerin ışığında anlamlandırarak zannî bilgi düzeyinde değerlendirmesi; böylece bilgileri kesinlik derecelerine göre tasnif eden ve zannî olanı kat‘î olana tâbi kılan tutarlı bir epistemolojik hiyerarşi kurmuş olmasıdır. Bu ilkelerin fıkhî, kelâmî ve işârî tefsir alanlarındaki problem çözücü işlevi üç temel vaka analiziyle somutlaştırılmıştır. Fıkhî analizde abdest ayetindeki iki farklı kıraatin “el-Cerru ale’l-Civâr” (komşuluktan dolayı cer) gibi nahiv kaideleri ve mütevâtir sünnetle birleştirilerek birbiriyle çelişmediği, aksine birinin asıl hükmü (yıkama), diğerinin ise ruhsat durumunu (mest üzerine mesh) işaret eden deliller olduğu ortaya konmuştur. Kelâmî analizde peygamberlerin ismet sıfatıyla çelişir görünen bir ifadenin iki okunuşunun aslında peygamberlerin imtihanının iç (nefsî muhasebe) ve dış (kavimleri tarafından inkâr) boyutlarını betimleyen birbirini tamamlayıcı iki farklı anlam katmanı sunduğu kanıtlanmıştır. İşârî analizde ise lafzî bir farklılığın (es-silm/es-selem) İslâm’ın zâhir (şeriat) ve bâtın (teslimiyet) bütünlüğüne işaret eden derin bir manevî yoruma nasıl kapı araladığı gösterilmiştir. Bu çalışma Senâullah Pânîpatî’nin kıraat ilmini yalnızca lafzî farklılıkları aktaran bir unsur olarak değerlendirmediğini, onu tefsirde anlamı derinleştiren, metinler arası bağlantıları ve anlamsal ilişkileri açığa çıkaran, dilsel imkânları genişleten dinamik ve analitik bir araca dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır. Onun bu özgün metodolojisinin en somut örneği olan et-Tefsîru’l-Mazharî, bu yönüyle sadece bir tefsir değil kıraat-tefsir ilişkisinin nasıl üretken ve sistematik bir zeminde inşa edilebileceğinin de yaşayan bir örneğidir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat İlmi , Kıraat Tevcîhi , Kıraat-Tefsir İlişkisi , Tefsir , Hint Alt Kıtası Tefsir İlim Geleneği , et-Tefsîru’l-Mazharî , Muhammed Senâullah Pânîpatî.

Etik Beyan

Bu makale, Süleyman Aykut’un, Dr. Öğr. Üyesi Eyüp Yaka danışmanlığında Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2025 yılında tamamladığı “Muhammed Senâullah Pânîpatî’nin et-Tefsîru’l-Mazharî İsimli Eserinin Kıraat İlmi Açısından Değerlendirilmesi” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için finansal destek alınmamıştır.

Kaynakça

• Ahmed, M. G. Zubaid. The Contribution of India to Arabic Literature. Punjab: Mektebe-i Dîn-u Dâniş, 1946.
• Algar, Hamid. “Mazhar Cân-ı Cânân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/195-196. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Ali, Rahman. Tezkire-i Ulemâ-i Hind. çev. Muhammed Eyyûb Kadrî. Karaçi: Pâkistân Târihî Sosâ’itî, 1961. https://www.rekhta.org/ebooks/tazkira-ulma-e-hind-rahman-ali-ebooks?lang=ur.
• Ali, Yusuf Talal. “Kâdî Senâullah Panipatî’nin Hayatı ve Eserleri”. çev. Mehmet Eren. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (1996), 321-339.
• Alvi, Sajida S. “Kâdî Senâullah Pânîpatî An Eighteenth-Century Indian Sûfî-Âlim: A Study of His Writings in Their Sociopolitical Context”. Islamic Studies Presented to Charles J. Adams. ed. Wael B. Hallaq-Donald Presgrave Little. 11-25. Leiden: E. J. Brill, 1991.
• Ârif, Mahmûd el-Hasan. Tezkire-i Kâdî Muhammed Senâullâh Pânîpatî: Müellif-i Tefsîr-i Mazharî. Lahor: İdâre-i Sekâfet-i İslâmiyye, 1995.
• Aykut, Süleyman. Muhammed Senâullah Pânîpatî’nin et-Tefsîru’l-Mazharî İsimli Eserinin Kıraat İlmi Açısından Değerlendirilmesi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Bardakoğlu, Ali. “Delâlet (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/119-122. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Beğavî, Ebû Muhammed el-Ferrâʾ. Meʿâlimu’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kurʾân. thk. Muhammed Abdullâh en-Nimr vd. 8 Cilt. b.y.: Dâru Taybe, 4. Basım., 1417/1997.
• Beyzâvî, Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer eş-Şîrâzî. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-teʾvîl. thk. Muhammed Abdurrahmân el- Mar‘aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1418.
• Bismillah Bey, İmâdü’l-Kurrâ Cenâb Mirzâ. Tezkire-i Kâriyân-ı Hind. Karaçi: Mir Muhammed Kütüphane, ts.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
• Cehlemî, Fakîr Muhammed. Hadâiku’l-Hanefiyye. Luknov: Mektebe Hasan Süheyl Limited, 3. Basım, 1906.
• Cüneyd Ahmed Hâşimî-Seyyid Ezkiyâ Hâşimî. “Ulûmu’l-Kur’ân fî şibhi’l-kârrati’l-hindiyyeti, en-neş’e ve’l-hasâis”. Pakistan Journal of Islamic Research 10 (2012), 185-210.
• Devserî, İbrahim b. Saîd b. Hamd. Muhtasaru’l-‘ibârât li-mu‘cemi mustalahâti’l-kırâ’ât. Riyad: Dâru’l-Hadâra li’n- Neşr, 1429/2008.
• DİA. “Mest”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/337. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Dihlevî, Şâh Gulâm Ali Abdullah. Makâmât-ı Mazharî. thk. Muhammad İkbâl Müceddidî. Lahor: İşfâk Ahmed, 1983.
• Dihlevî, Şâh Gulâm Ali Abdullah. Makâmât-ı Mazhariyye. ed. Necati Aksu. İstanbul: y.y., 2002.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/23-25. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Erdoğan, Mehmet. “Mesh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/301-303. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Hammoodi, Ali Lateef. “Senâullah Pânipetî ve (et-Tefsîrü’l-Mazharî) Eserindeki Kıraat Olgusu”. TSBS Bildiriler Dergisi 4 (2025), 153-165. https://doi.org/10.55709/tsbsdergisi.603.
• Hân, Rıdvânuddîn. Kâdî Senâullah Pânîpatî aur Tefsîr-i Mazharî kâ Ta‘âruf. İndia: İdâre-i İlm ve Amel ve Riyâd Rıdvân, 2011. https://www.rekhta.org/ebooks/detail/qaazi-sanaullah-pani-pati-aur-tafseer-mazhari-ka-taarruf- rizwanuddeen-khan-ebooks.
• Hasan, Fârûk Muhammed Ârif. el-İmâm Muhammed Senâullah el-‘Usmânî el-Müceddidî h.1335/m.1810 ve Menhecuhû fî tefsîrihî et-Tefsîru’l-Mazharî. Ürdün: Câmi‘atu Âli’l-Beyt, Külliyeti’d-Dirâsâti’l-Fıkhiyye ve’l-Kânûniyye, Yüksek Lisans Tezi, 1998. http://search.mandumah.com/Record/568731.
• Hasenî, Abdülhay. Nüzhetü’l-havâtır ve behcetü’l-mesâmi‘ ve’n-nevâzır. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1999.
• İbn Havkal, Ebi’l-Kâsım. Sûratü’l-arz. Beyrut-Lübnan: Dâru Mektebetü’l-Hayât, 1992.
• İbn Mücâhid, Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî Ebû Bekir el-Bağdâdî. Kitâbu’s-sebʿa fi’l-kırâʾât. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dârü’l-Me‘ârif, 2. Basım, 1400.
• Kannevcî, Sıddîk Hasan Hân. İthâfü’n-nübelâi’l-müttakîne bi ihyâi meâsiri’l-fukahâi’l-muhaddisîn. Kanpûr: Matbâ-i Nizâmî, 1288.
• Karasakal, Şaban. Kur’ân’ın İşârî Yorumu-Senâullah Pânîpetî’nin Tefsîru’l-Mazharî Adlı Tefsiri-. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2015.
• Kâsimî, Üzeyr Ahmed b. Mücîbullah. Menhecü’l-Bânîbâtî fî tefsîrihî et-Tefsîru’l-Mazharî ve tahkîku cüzʾin minhu. Riyad: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, Külliyyetü Usûli’d-dîn, Doktora Tezi, 2002.
• Nesefî, Ebü’l-Berakât Abdullah b. Ahmed. Medârikü’t-tenzîl ve hakâ’iku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Budeyvî. Beyrut: Dâru’l- Kelimi’t-Tayyib, 1419/1998.
• Nîsâbûrî, İbn Mihrân. el-Mebsût fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Subeyʿ Hamza Hâkîmî. Dımaşk: Mecma‘u’l-Luğati’l-‘Arabiyye, 1981.
• Özcan, Azmi. “Hindistan (Tarih)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/75-81. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Pânîpatî, Kâdî Muhammed Senâullah. İrşâdü’t-tâlibîn. ed. Muhammed Abdülehad. Delhi: Matbaa Müctebâ, 1899.
• Pânîpatî, Kâdî Muhammed Senâullah. Tezkiratü’l-mevtâ ve’l-kubûr. ed. Muhammed Abdurrahman. b.y: Matbâ-i Nizâmî, 1279/1862. https://www.rekhta.org/ebooks/detail/tazkirat-ul-mauta-wal-quboor-qazi-mohammad- sanaullah-ebooks.
• Pânîpatî, Muhammed Senâullah Mazharî. et-Tefsîru’l-Mazharî. thk. Gulâm Nebî et-Tûnisî. 10 Cilt. Pakistan: Mektebetü’r-Rüşdiyye, 1412.
• Panipati, Qazi Sanaullah. “Tafseer Mazhari Edited Version (Bangla Translation)”. Archive.org. 30 Ağustos 2016. https://archive.org/details/mazharee/Tafseer-Mazhari-01/.
• Rekhta, “Tafseer-e-Mazhari Surah Mulk Se Surah Naas Tak by Qazi Sanaullah Pani Pati”. Erişim 06 Eylül 2025. https://www.rekhta.org/ebooks/tafseer-e-mazhari-surah-mulk-se-surah-naas-tak-qazi-mohammad- sanaullah-ebooks
• Sarbagyshov, Buzurmankul. Senâullah Pânîpatî ve et-Tefsîru’l-Mazharî İsimli Tefsirindeki Metodu. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Süyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. b.y.: el-Hey’etü’l- Masriyyetü’l-Âmmetü li’l-Kitâb, 1394/1974.
• Şeşen, Ramazan. “İbn Havkal”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/34-35. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Uludağ, Süleyman. “İşârî Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/424-428. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Yazıcı, Tahsin. “Ebû Ali Kalender”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/90-91. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Yüksel, Yakup. “Muhammed Senâullah Panipetî ve Tefsiru’l- Mazharî Adlı Eseri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (2016), 107-122.