Commercial and Socio-Cultural Factors in Turkestan’s Conversion to Islam

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 871 - 897, 30.12.2025

Muhammet Karaağaç

https://doi.org/10.14395/hid.1745342

Öz

Although the Islamization process of the Turks is generally explained with factors such as forced Islamization following conquest attempts, political pressures, migration movements, and voluntary conversion due to religious similarities, this research highlights the role of peaceful commercial relations in the adoption of Islam by the Turks. The Turks first encountered Islam through trade. Especially those living in cities along the Silk Road and the Spice Route, frequently developed relationships and partnerships with Arab, Persian and Chinese merchants. These interactions were not only limited to commerce but also opened the door to significant religious, cultural and social exchanges. During these interactions, the honest, fair, moral and trustworthy conduct of Muslim merchants increased the Turks' interest in Islam.
This topic has largely remained in the background of academic discussions, appearing only in a limited number of articles or a few paragraphs in some books. However, existing studies either focusing on a Turkic tribe or mention the role of trade only superficially, without providing concrete examples.
What distinguishes this article from previous studies is its systematic approach: it presents clear examples of the practices of Muslim merchants contributed to the spread of Islam and how economic activities paved the way for religious conversion. The study fills a gap by filling the gap in a holistic framework with multi-scale case studies from the provinces of Turkestan, where the element of honesty and trust, which is the moral capital of the traders, makes religion and culture a center of attraction. The research uses a qualitative historical analysis method, applies thematic coding to explore the possibilities of religious interaction, and incorporates comparative case analysis to examine both individual and mass conversion patterns.
Commercial relations were significant not only as avenues for economic gain but also as platforms for socialization, knowledge exchange, technical development and cultural transfer among people of different religions and cultures, acting as representatives of the developed Islamic civilization, Muslim merchants carried their beliefs along with the goods they transported and promoted Islam through their exemplary lives and moral conduct. In this context, the conversion stories of individuals such as Mânâhiye and Erzekian provide concrete examples of how individual Islamization occured. Similarly, the trade and proselytizing expeditions organized by Uthman b. Abu'l-'As and his brothers to the Indian coast during the caliphate of Umar illustrate that spreading religion during commercial interactions was notan individual initiative but a characteristic feature of Islamic society at the time. Even when wars continued between societies, the sense of security and partial peace provided by trade reduced political and military conflict and enabled Islam to advance more easily across Asia. During this period, the power of Islam was represented not by the sword, but by wise words, good morals and Islamic teachings that became the popular culture of the era.
The fact that the Umayyad governors’ efforts such as visiting markets to observe public sentiment, providing financial assistance to those who came to the mosque, and creating spaces for social interaction that facilitated intermarriage between Turks and Arabs through settlement policies, demonstrate their intention to spread İslam through voluntary rather than coercive means. They also prepared the ground for mass conversions by encouraging tribal leaders to convert to Islam in order to take advantage of the influence of Turkish tribe leaders on society. As a result, prominent Turkish groups such as the Tarhan family converted to Islam from an early period and paved the way for the conversion of their descendants. During the Abbasid period, the Turkish-Arab conflict that ended with the Battle of Talas was replaced by peace and alliances. Just as Islam spread rapidly during the peaceful period initiated by the Treaty of Hudaybiyya, Turkish tribes also adopted Islam in large numbers during this era. In this context, the Idyll Bulgars, who had no territorial borders with the Arabs and adopted Islam without any political or military contact with them, is the most obvious example of trade carrying religion and culture.
The research concludes that merchants, by carrying Islamic beliefs, values, and practices alongside their trade goods, inspired trust in their counterparts and increased sympathy toward Islam. It also finds that they facilitated the Islamization of the communities they encountered in social gathering points such as mosques, ribāts (fortified hospices/centers), and caravanserais.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Islamization , Trade , Muslim Merchants , Cultural Interaction , Conversion

Etik Beyan

The preparation of this study adhered to recognized scientific and ethical standards, and all sources drawn upon have been duly cited in the bibliography.

Türkistan’ın İslâm’a Giriş Sürecinde Ticarî ve Sosyo-Kültürel Etkenler

Öz

Türklerin İslâmlaşma süreci genellikle fetih girişimleri neticesinde zorla İslamlaştırılma, siyasî baskılar, göç hareketleri, dinî benzerlikler nedeniyle bir zorlama olmaksızın gönülden din değişikliği gibi gerekçelerle izah edilmeye gayret edilse de bu araştırma barışçıl yöntemler kullanan ticarî münasebetlerin İslâm’ın Türkler tarafından benimsenme sürecindeki rolünü ortaya koymaktadır. Zira Türklerin İslâmla ilk karşılaşmaları ticarî ilişkiler vesilesiyle gerçekleşmiştir. Özellikle İpek Yolu ve Baharat Yolu üzerindeki şehirlerde yaşayan Türkler, Arap, Fars ve Çin tüccarlarıyla sıklıkla ilişki ve ortaklıklar kurmuşlardır. Bu münasebetler yalnızca alışverişle sınırlı kalmayıp dinî, kültürel ve sosyal anlamda ciddî etkileşimlere kapı aralamıştır. Bu esnada Müslüman tüccarların dürüst, adil, ahlaklı ve güvenilir davranışları, Türklerin İslâm dinine ilgilerini artırmıştır. Bu konu akademik tartışmalarda çoğunlukla geri planda kalmış yalnızca sınırlı sayıda makale ile ya da bazı kitaplarda birkaç paragraf olarak işlenmiştir. Ancak söz konusu makaleler ya bir Türk boyu ile sınırlı kalmış ya da ticaretin rolüne somut örneklere yer verilmeden üstünkörü değinilmiştir.
Makaleyi diğerlerinden ayıran husus tüccarların İslâm’ın yayılması konusundaki pratiklerine ve ekonomik aktivitelerin dinî dönüşüm sürecine zemin hazırlamasına dair net örnekler sunarak vakıayı sistematik bir şekilde ortaya koyma çabasıdır. Çalışma, ticaret erbabının ahlaki sermayesi konumundaki dürüstlük ve güven unsurunun din ve kültürü cazibe merkezi haline getirmesini Türkistan illerinden çok ölçekli vaka analizleriyle bütüncül bir çerçevede ele almak suretiyle bir boşluğu doldurmaktadır. Araştırmada nitel tarihsel analiz yöntemi kullanılmış, dinî etkileşim imkânları üzerinde tematik kodlama yapılmış ve karşılaştırmalı vaka yöntemiyle de bireysel ve kitlesel din değiştirme örüntülerine yer verilmiştir.
Ticarî ilişkiler sadece ekonomik anlamda kazanç kapısı olarak değil farklı din ve kültürlere mensup kimselerin sosyalleşmesi, bilgi alışverişi, teknik gelişme ve kültür transferi bakımından da büyük önem taşımıştır. Gelişmiş İslâm kültürünün temsilcisi olarak hareket eden Müslüman tüccarlar, taşıdıkları mamullerle birlikte inançlarını da götürmüşler, ulaşabildikleri toplumlar arasında örnek yaşamları ve ahlakî tavırlarıyla İslamiyet’i de tanıtmışlardır. Bu bağlamda Mânâhiye ve Erzekyan gibi şahısların Müslüman olma hikayeleri, bireysel olarak başlayan İslâmlaşmanın nasıl gerçekleştiğine dair müşahhas örneklerdir. Yine Hz. Ömer devrinde yaşamış olan Osman b. Ebu’l-Âs ve kardeşlerinin Hint sahillerine tertip ettiği ticaret ve tebliğ seferleri de alışveriş esnasında dini yayma fikrinin bireysel bir çabadan ziyade İslâm toplumunun genel bir karakteri olduğu izlenimini yansıtmaktadır. Toplumlar arasında savaşlar devam etse bile ticaretin sağladığı emniyet hissi ve kısmi barış durumu, siyasî ve askerî mücadelenin azalmasına ve İslâm’ın Asya topraklarında daha rahat ilerlemesine imkân tanımıştır. Bu esnada İslâm’ın gücünü kılıç değil; hikmetli sözler, güzel ahlak ve dönemin popüler kültürü haline gelen İslâm öğretileri temsil etmiştir.
Emevî valilerinin pazarlarda dolaşıp halkın nabzını tutmaları, mescide gelenlere maddi yardımlar sunmaları, iskân çalışmaları ile Türklerle Araplar arasında evliliklerin önünü açan sosyal etkileşim ortamı tesis etmeleri, dinlerini kılıçla değil gönüllülük esasına dayalı yöntemlerle yayma çabasının göstergesidir. Ayrıca onlar, Türk boy liderlerinin toplum üzerindeki etkisinden istifade etmek maksadıyla aşiret beylerini İslâm’a girmeye teşvik ederek kitlesel ihtidalara da zemin hazırlamışlardır. Böylece Tarhan ailesi gibi önde gelen Türk grupları erken dönemden itibaren Müslüman olmuş ve soydaşlarının din değişimine de önayak olmuşlardır. Abbâsîler döneminde Talas Savaşı ile sona eren Türk-Arap çatışması yerini barış ve ittifaka bırakmıştır. Tıpkı Hudeybiye anlaşmasıyla elde edilen barış ortamında İslâm’ın hızlı yayılması gibi bu dönemde de Türk boyları kalabalık gruplar halinde İslâm’ı tercih etmişlerdir. Bu bağlamda Araplarla toprak sınırı bulunmayan ve onlarla herhangi bir şekilde siyasi ve askeri temas kurmaksızın İslâm’ı benimseyen İdil Bulgarları, ticaretin din ve kültür taşıması konusundaki en bariz örnektir.
Araştırma sonucunda tüccarların ticaret mallarıyla beraber İslâmî inanç, değer ve pratikleri de taşıyıp muhataplarına verdikleri güvenle dinlerine olan sempatiyi artırdıkları, cami, ribât ve kervansaray gibi toplumsal buluşma noktalarında etkileşime girdikleri kesimlerin İslamlaşmasına aracılık ettikleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

İslâm Tarihi , İslâmlaşma , Ticaret , Müslüman Tüccarlar , Kültürel Etkileşim , Din Değiştirme.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

• Ağarı, Murat. “Irak ve Belh Coğrafya Ekolleri ve İlk Temsilcileri: İbn Hurdazbih, Ya’kûbî ve İstahrî” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 34 (2007), 169-191.
• Algar, Hamid. “Kâzerûnî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/145-146. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
• Arnold, Thomas Walker. İntişar-ı İslâm Tarihi. çev. Hasan Gündüzler. Ankara: Akçağ Yayınları, 1982.
• Aydın, Cüneyd. “Kader İnancının Savunma Mekanizması ve Dini Başa Çıkma Kavramları Açısından Değerlendirilmesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/35 (2019), 101-122. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.469645
• Aydın, Cüneyd-Kaya, Mevlüt. “Maneviyat ve Öznel İyi Oluş Değişkenlerinin Hayatın Anlamını Yordaması”. Amasya İlahiyat Dergisi 17 (2021), 41-77. https://doi.org/10.18498/amailad.961401
• Bal, Faruk. Arap Yarımadasında Ticaret. İstanbul: Beka Yayınları, 2015.
• Barkan, Ömer Lütfi. “İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”. Vakıflar Dergisi 2 (1942), 279-353.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. İslam Medeniyeti Tarihi. çev. M. Fuad Köprülü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. Orta Asya Tarih ve Uygarlık. çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2010.
• Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-Büldân. çev. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
• Biçer, Bekir. Türklerin İslâmlaşma Süreci. Ankara: Akçağ Basım Yayım, 2013.
• Cahen, Claude. Türkler Nasıl Müslüman Oldular. çev. T. Andaç Uğurlu. İstanbul: Örgün Yayınevi, 2015.
• Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr. Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri. çev. Ramazan Şeşen. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1988.
• Câmî, Abdurrahman. Nefehâtü’l-Üns. çev. Lamiî Çelebi. İstanbul: Marifet Yayınları, 1988.
• Can, Mesut. İslam Tarihi ve Medeniyetinde Merv Şehri. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
• Cohen, Hayyim J. “The Economic Background and the Secular Occupations of Muslim Jurisprudents and Traditionists in the Classical Period of Islam: (Until the Middle of the Eleventh Century)”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 13/1 (1970), 16-61.
• Çağatay, Neşet. İslâm’dan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1957.
• Çapar, Mustafa. “Ticaret, İslâmiyet ve Türkler Türklerin İslâm Kültürünü Benimsemesinde Ticaretin Rolü”. Folklor ve Edebiyat 11/43 (2005), 207-218.
• Çetin, Osman. Türk İslâm Devletleri Tarihi. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2012.
• Dakuklu, H. Ali. “Volga Havzası’nda Müslüman Bulgar Devleti”. çev. Abdülhalık Bakır. Orta Çağ Tarih ve Medeniyetine Dair Çeviriler-II. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2008, 425-463.
• Dale, Stephen F. “Avrupa’nın Genişlemesi Döneminde İslâm Dünyası”. çev. Zülal Kılıç. Cambridge Resimli İslâm Ülkeleri Tarihi. ed. Françis Robinson. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2005, 101-137.
• Devletşâh, b. Bahtişâh-ı Semerkandî. Tezkire-i Devletşâh. çev. Necati Lügal. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, 1977.
• Eker, Ali Fuat. İbn Rüste, “Alâkîn-Nefîse” Adlı Eseri. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Esin, Emel. İslâmiyet’ten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslâm’a Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1978.
• Fırat, Nurullah. “Büveyhî Esaretindeki Abbâsî Halifelerinin Otoritelerini ve Sünnîliği Güçlendirme Çabaları”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2024), 174-196.
• Filibeli Ahmed Hilmi, Şehbenderzâde. İslâm Tarihi. İstanbul: y.y., 1971.
• Foltz, Richard C. İpek Yolu Dinleri. çev. Aydın Aslan. İstanbul: Medrese Yayınları, 2006.
• Frye, Richard Nelson. Orta Çağ Başarısı Buhâra. çev. Hasan Kurt. Ankara: Bilgi Yayınları, 2000.
• Gairdner, Wiliam H. Temple. The Reproach of İslâm. London: Church Missionary Socıety, 1910.
• Gırnatî, Ebû Hâmid Muhammed b. Abdirrahmân (Abdirrahîm) b. Süleymân Mâzinî. Gırnatî Seyahatnâmesi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2018.
• Gibb, Hamilton-Harold, Bowen. Islamic Society and the West. London: Oxford Universty Press, 1960.
• Golden, Peter B. Dünya Tarihinde Orta Asya. çev. Yahya Kemal Taştan. İstanbul: Ötüken Neşriyat, ts..
• Golden, Peter B. Türk Halkları Tarihine Giriş. çev. Osman Karatay. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014.
• Hatib el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2002.
• Haussig, Hans Wilhelm. İpek Yolu ve Orta Asya Kültür Tarihi. çev. Müjdat Kayayerli. Kayseri: Geçit Yayınları, 1997.
• Hayyât, Ebû Amr Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. Târîhu Halîfe b. Hayyât. çev. Abdülhâlik Bakır. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 2001.
• Hitti, Philip K. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2011.
• Hodgson, Marshall G.S. İslâm’ın Serüveni. çev. Alp Eker. İstanbul: İz Yayıncılık, 1995.
• Hudûdü’l-Âlem Mine’l-Meşrik İle’l-Mağrib. çev. A. Duman-M. Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2018.
• İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah b. Muhammed b. İbrahim Levâtî Tancî. Tuhfetü’n-Nuzzâr fî Garâibi’l-Emsâr ve Acâibi’l-Esfâr. Ribât: Akademiyyetü’l-Memleketi’l-Mağribiyye, 1417.
• İbn Fadlân, Ahmed b. Fadlân b. Abbâs b. Râşid b. Hammâd. Rıhletü İbn Fadlân ilâ Bilâdi’t-Türk ve’r-Rûs ve’s- Sakâlibe. Abudabi: Dâru’s-Suveydî, 2003.
• İbn Havkal, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Alî en-Nasîbî Bağdâdî. Sûretü’l-Arz. 2. Beyrût: Dâru Sadır, 1938.
• İbn Kudâme Makdisî, bû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî. Kitâbü’t-Tevvâbîn. Beyrût: Daru-İbn Hazm, 2003.
• İbn Rüste, Ebû Ali Ahmed b. Ömer. el-A’lâku’n-Nefîse. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
• İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî’ el-Kâtib Hâşimî Basrî Bağdâdî. Tabakâtü’l-Kübrâ. Beyrut: Dâru Sâdr, 1968.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed Şeybânî Cezerî. el-Kâmil fi’t-Târih. Beyrût: Dâru’l- Kitâbi’l-Arabî, 1997.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed Şeybânî Cezerî. el-Lübâb fî Tehzîbi’l-Ensâb. Beyrût: Dâr-u Sâdır, 1980.
• İbnü’n-Nedîm, Ebu’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya’kûb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. Beyrût: Dâru’l-Mârife, 1971.
• İdrisî, Muhammed b. Muhammed b. Abdullah b. İdris Hasenî. Nüzhetü’l-Müştâk Fî’htirâki’l-Âfâk. Beyrût: Âlemü’l- Kütüb, 1409.
• İstahrî, Ebû İshak İbrahim b. Muhammed. Ülkelerin Yolları. çev. Murat Ağarı. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2015.
• İstahrî, Ebû İshak İbrahim b. Muhammed Fârisi. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. Beyrût: Dâru Sâdır, 2004.
• İzzetî, Ebu’l-Fazl. İslam’ın Yayılış Tarihine Giriş. çev. Cahit Koytak. İstanbul: İnsan Yayınları, 1984.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1998.
• Kandemir, M. Yaşar. Örneklerle İslâm Ahlakı. İstanbul: Nesil Yayınları, 1984.
• Kazvînî, Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd. Âsârü’l-Bilâd ve Ahbârü’l-ʿİbâd. Beyrût: Dâru Sâdır, ts..
• Kitapçı, Zekeriya. Kuzey Türk Kavimleri Arasında İslâmiyet. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 2005.
• Kitapçı, Zekeriya. Oğuz Han İlk Türk Hükümdar ve Hakanları Nasıl Müslüman Oldu. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 2015.
• Kitapçı, Zekeriya. Orta Asya’da İslâmiyet’in Yayılışı ve Türkler. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 1994.
• Kitapçı, Zekeriya. Saadet Asrında Türkler. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 2014.
• Kitapçı, Zekeriya. Türkler Nasıl Müslüman Oldu. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 2004.
• Kollektif. İslâm Tarihi ve Medeniyeti 5. İstanbul: Siyer Yayınları, 2019.
• Köprülü, M. Fuad. “Vakıfa Ait Tarihî Istılahlar Meseleleri: Ribât”. Vakıflar Dergisi 2 (1942), 267-278.
• Kurat, Akdes Nimet. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1972.
• Kurt, Hasan. Orta Asya’nın İslâmlaşma Süreci (Buhara Örneği). Ankara: Fecr Yayınevi, 1998.
• Kurt, Mehmet. Din Dersi Öğretmeni Yetiştirme Açısından Finlandiya ve Türkiye. İstanbul: Dem Yayınları, 2024.
• Kurtubî, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm Endelüsî. el-Muhallâ bi’l-Âsâr. Beyrût: Dâru’l-Fikr, ty.
• Kurtuluş, Yusuf Ziya. “Türkistan-Horasan Bölgesinin Kıraat İlmi Açısından Önemi”. Mevzu–Sosyal Bilimler Dergisi 14 (2025), 151-187. https://doi.org/10.56720/mevzu.1661852
• Kurulay, Sezin Orhan. Hudûdü’l-Âlem’e Göre X. Asırda Türk Boyları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Lapidus, Ira M. İslâm Toplumları Tarihi. çev. Yasin Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
• Lıgeti, Louis. Bilinmeyen İç Asya. çev. Sadrettin Karatay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1986.
• Lıu, Xınru. Ancient India And Ancient China Trade and Religious. Bombay: Oxford University Press, 1988.
• Mackerras, Colin. The Uigur Empire According to the T’ang Dynastic Histories. Canberra: Australian National University Press, 1972.
• Maisels, Charles Keith. Uygarlığın Doğuşu. çev. Alâeddin Şenel. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 1999.
• Mammadov, Halit. “Büyük İpekyolu ve Medeniyetler Arası Diyalog”. Medeniyetler Güzergâhı İpek Yolunun Yeniden Doğuşu. ed. Mehmet Bulut. 183-186. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları, 2014.
• Massignon, Louis. “Hallâc”. İslâm Ansiklopedisi 5(1). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1987, 167-171.
• Maurice, Lombard. İlk Zafer Yıllarında İslâm. çev. Nezih Uzel. İstanbul: Pınar Yayınları, 1983.
• Mazaherî, Ali. Orta Çağ’da Müslümanların Yaşayışları. çev. Bahriye Üçok. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1972.
• Mercânî, Şehâbeddin. Müstefâdü’l-Ahbâr fi Ahvâl-i Kazan ve Bulgar. çev. Mustafa Kalkan. Ankara: Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi, 2008.
• Merçil, Erdoğan. Müslüman Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2013.
• Mes’ûdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Hüseyin. et-Tenbîh ve’l-İşrâf. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayıncılık, 2018.
• Mes’ûdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Hüseyin. Mürûcü’z-Zeheb ve Meʿâdinü’l-Cevher. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1983.
• Miftakov, Zufar Z. “İdil Havzasındaki İlk İslâm Devleti”. Türkler. 4. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Mikhael Rabo. Süryani Mihail Vakayinamesi. çev. Hrant D. Andreasyan. İstanbul: yy, 1944.
• Mukaddesî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Ahsenü’t-Tekâsîm fi Ma’rifeti’l-Ekâlîm. Beyrût: Dâru Sâdır, 1991.
• Narşahî, Ebû Bekir Muhammed b. Cafer. Târih-i Buhara. çev. Erkan Göksu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
• Nesefî, Ebû Hafs Necmüddin Ömer b. Muhammed. el-Kand fî-Zikr-i Ulemâ-i Semerkand. Riyad: Mektebü’l-Kevser, 1991.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. eş-Şerhu alâ Sahih-i Müslim. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1929.
• Nizâmülmülk, Ebû Ali Kıvamuddin Hasan b. Ali b. İshak Tûsî. Siyasetname. çev. N. Bayburtlugil. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1987.
• Onat, Ayşe. Çin Kaynaklarında Türkler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012.
• Ögel, Bahattin. İslâmiyet’ten Önce Türk Kültürü Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2003.
• Özaydın, Abdülkerim. “Türklerin İslâmiyet’i Kabulü”. Türkler. 4 Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Özdal, Ahmet Nurullah. İslâm İktisadî Coğrafyasında İş Yaşamı, Ticaret ve Tüccar (X.-XIV. Yüzyıllar). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Pırlanta, İsmail. Orta Çağ’ın İncisi Nişabur. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013.
• Rasonyi, Lazslo. Tarihte Türklük. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1993.
• Roux, Jean-Paul. Orta Asya Tarih ve Uygarlık. çev. Lale Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006.
• Roux, Jean-Paul. Türklerin Tarihi Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl. çev. Aykut Kazancıgil-Lale Arslan Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
• Sâdî-î Şirâzî, Ebû Muhammed Muslihuddîn b. Abdullah. Bostan ve Gülistan. çev. Rıfat Bilge. İstanbul: Zafer Matbaası, 1980.
• Sağır, Caner. Temim İbn Bahr’ın Seyahatnâmesi ile Mervezi’nin Taba-i Hayavan Eserinin Tercümesi ve Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2006.
• Selçukoğlu, Ahmet-Hacımustafaoğlu, Ayşe. “Türklerin İslamlaşmasında Ticaretin ve Müslüman Tüccarların Rolü”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 6/11 (2024), 15-28. https://doi.org/10.53718/gttad.1384509
• Sem’ânî, Ebû Sa’d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr. el-Ensâb. Haydarâbat: Meclisü Dâireti’l-Meârifi’l- Osmâniyye, 1962.
• Shaban, M. A. The Abbâsid Revolution. Cambridge: Cambridge Universty Press, 1970.
• Shah, Naseem Ahmad, "“Early Muslim Settlements in Central Asia: A Study of Intreaction, Assimilation And Co- Existence”, Proceedings of İnternational Conference: Islamic Civilization İn Central Asia. Astana 2007, 299-308. Akademia. Erişim 18 Eylül 2025, https://www.academia.edu/35858629/Early_Muslim_Settlements_in_Central_Asia_A_Study_of_Interaction_As similation_and_Co_existence
• Sirâfî, Ebû Zeyd Hasan b. Zeyd. Rıhletü’s-Sirâfî. Abudabi: Mecmeu’s-Sekâfî, 1999.
• Sönmez, Kutlu. Türkler ve İslâm Tasavvuru. Ankara: İsam Yayınları, 2017.
• Sönmez, Kutlu. Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
• Söylemez, M. Mahfuz. Horasan’ın Bilim Merkezi Merv. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1996.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddin Abdülvehhab b. Taküyyiddin. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-Kübrâ. b.y: Hicru li’Tabâati ve’n- Neşri ve’t-Tevzî, 1413.
• Süheyr, Muhammed Muhtar. et-Tecsîm İnde’l-Müslimîn Mezhebü’l-Kerrâmiye. İskenderiyye: Şeriketü’l- İskenderiyye, 1971.
• Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy Teşkilatları-Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1972.
• Şehriyâr, Büzürg b. Râmhürmüzî. Acâibü’l-Hind. çev. Can Ceylan. İstanbul: İnkılab Yayınları, 2009.
• Şeşen, Ramazan. İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
• Şevkî Çelebi. Menâkıb-ı Ebû İshâk-ı Kâzerûnî. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2016.
• Şimşirgil, Ahmet. Türklerin İslâmiyet’i Kabulü Büyük Doğuş I, Otağ, İstanbul: Timaş Yayınları, 2017.
• Taberî. Târihu’l-Rusül ve’l-Mülûk. Beyrût: Dâru’t-Turâs, 1387.
• Tâcir, Süleyman. Doğu’nun Kalbine Seyahat. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2018.
• Taşağıl, Ahmet. Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
• Togan, Zeki V. Bugünkü Türk İli Türkistan ve Yakın ve Yakın Tarihi I. İstanbul: Güven Basımevi, 1942.
• Toprak, İbrahim. Hz. Muhammed’in Nübüvvetine Delil Olan İnsanî Özellikleri. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
• Turan, Osman. Selçuklular ve İslâmiyet. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1980.
• Turan, Osman. Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1970.
• Uhlig, Helmut. İpek Yolu. çev. Alev Kırım. Ankara: Okyanus Yayıncılık, 2000.
• Uludağ, Süleyman. “Hallâc-ı Mansûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/377-381. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• Uslu, Recep. Sind’de İslâm Fetihleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1990.
• Usta, Aydın. “Türklerin İslâmlaşması Üzerine Bir Tetkik”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 4/37 (2016), 13-29.
• Ülken, Hilmi Z. “Türkiye Tarihinde Sosyal Kuruluş ve Toprak Rejiminin Gelişmesi” Vakıflar Dergisi 10 (2006), 1-63.
• Ya’kûbî, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Kitâbü’l-Büldân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• Yâkut Hamevî, Ebû Abdillah Şihâbüddin Yâkût b. Abdillah. Mu’cemü’l-Buldân. Beyrût: Dâru Sâdır, 1995.
• Yazıcı, Nesimi. “İdil (Volga) Bulgar Hanlığı’nda İslâmiyet”. Türkler. 4 Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 402- 420.
• Yıldız, Hakkı Dursun. İslâmiyet ve Türkler. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2011.
• Yücel, Muallâ Uydu. İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.
• Yüksel, Ahmet Turan. İslâm’ın İlk Döneminde Ticari Hayat. İstanbul: Beyan Yayınları, 1999.