The Semantic Transformation of the Concepts of Muhkam and Mutashābih in the Hanafī School of Jurisprudence From The al-Usūl to The al-Furū: An Examination in the Context of Dabūsī's Influence and Contribution

Öz

Dabūsī, one of the prominent Hanafī legal scholars, became a cornerstone of Hanafī legal thought due to the innovations he introduced to the science of Islamic jurisprudence. He restructured many topics—such as the classification of wording, rulings, the theory of expression, and analogy—from both formal and substantive perspectives, and he semantically refined numerous concepts in the methodology of fiqh. The topic of muhkam and mutashābih is one of the issues where the aforementioned change and development are clearly seen. This study examines Dabūsī's influence on the semantic transformation of the concepts of muhkam and mutashābih throughout history, as well as their reflections in jurisprudential discourse. Numerous scientific studies have been conducted on both the subject of muhkam and mutashābih and Dabūsī's methodology. However, studies on muhkam and mutashābih have generally focused on descriptive attributes and their interpretation, neglecting the subject's position in fiqh methodology and its impact on jurisprudential rulings. Moreover, ambiguous expressions have mostly been examined from a theological perspective, even in studies on jurisprudential methodology. Yet, these two concepts have been actively used throughout Islamic history, particularly by Hanafī jurists, in deriving jurisprudential rulings. In studies addressing Dabūsī’s methodological understanding, the topic of muhkam and mutashābih is usually summarised in just a few sentences. As far as we can ascertain, the innovations Dabūsī introduced in this context—his influence on later jurists and the practical implications of the theoretical semantic transformation—have not yet been the focus of any scholarly research. Consequently, this study is the first to concretely demonstrate Dabūsī's interpretation of muhkam and mutashābih and its impact on Hanafī jurists and Hanafī usūl thought. Furthermore, the study compares Dabūsī's theory of muhkam and mutashābih with the approach of earlier Hanafī usūl scholars, thereby identifying the semantic cycle of these two concepts in Hanafī usūl al-fiqh literature. More importantly, this study is the first to reveal how muhkam and mutashābih are distinct in the interpretation of jurisprudential issues and in the process of issuing fatwas. Whether the interpretation of mutashābih texts is permissible, and according to what and how they should be interpreted, is generally outside the scope of this study, as there have been numerous studies on this subject. The issue of understanding mutashābih texts is briefly addressed only in the context of their relationship with muhkam texts, demonstrating Dabūsī's influence. Because, in parallel with the narrowing and broadening of the scope of mutashābih, although the practical outcome remains unchanged, in theory, the opinions of jurists regarding whether the meanings of mutashābih can be known or not have varied. In the study, the approaches of Tahāwī, al-Karkhī, and al-Jassās have been included as they represent the pre-Dabūsī period and their views on this subject can be clearly identified. According to these jurists, muhkam and mutashābih constitute a specific and independent classification of expressions within themselves. Thus, muhkam encompasses expressions that have no other possible meaning and whose meaning is directly understood, while mutashābih encompasses expressions that have multiple possible meanings and whose meaning can only be understood through evidence or al-bayān. Dabūsī, however, narrowed the meanings of the concepts of muhkam and mutashābih, definitively removing the concise and common from the scope of mutashābih. Thus, with Dabūsī, mutashābih took on a lexical form used in the methodology of jurisprudential solely to express verses with theological content. Although Dabūsī's original approach was accepted by the vast majority of jurists who came after him, there were also those who opposed it, both within his own school of thought and from other schools. Based on existing sources, it has been determined that these debates continued for at least three hundred years. The interesting aspect is that some Hanafī jurists who adopted Dabūsī's view on muhkam and mutashābih found it difficult to apply this in furū, and while following Dabūsī in usūl, they used the two terms mentioned above in the same way as al-Tahâwî, al-Karkhī, and al-Jassās when deriving jurisprudential rulings. More importantly, certain Hanafī jurists—such as al-Ṭaḥāwī, al-Karkhī, and al-Jaṣṣāṣ—used the term not in the sense of mutashābih (“ambiguous”), but rather as muḥtamal (“probable”), thereby introducing a new concept previously unknown in Hanafī methodology.

Anahtar Kelimeler

• al-Fiqh
• Hanafī School of Jurisprudence
• Usūl al-Fiqh
• Muhkam
• Mutashābih
• Dabūsī.

Usulden Fürûa Hanefî Mezhebinde Muhkem ve Müteşâbih Kavramlarının Anlamsal Dönüşümü: Debûsî’nin Etkisi ve Katkısı Bağlamında Bir İnceleme

Öz

Hanefî usulcülerden Debûsî, fıkıh usulü ilmine getirdiği yenilikler dolayısıyla Hanefî usul düşüncesinin kendisinden sonraki mihenk taşlarından biri olmuştur. Lafız taksimi, hüküm bahisleri, beyân ve kıyas teorisi gibi birçok konuyu biçim ve içerik açısından yeniden kurgulamış ve pek çok fıkıh usulü kavramını anlamsal olarak geliştirmiştir. Muhkem ve müteşâbih konusu, sözü edilen değişim ve gelişimin bariz şekilde görüldüğü meselelerden biridir. Araştırmada Debûsî’nin tarihsel süreçte muhkem ve müteşâbih kavramlarının anlamsal dönüşümüne etkisi ve bunun fıkhî meselelere yansımaları incelenmiştir. Gerek muhkem ve müteşâbih konusuyla ilgili gerekse Debûsî’nin usulcülüğüne yönelik çok sayıda bilimsel araştırma yapılmıştır. Fakat muhkem ve müteşâbih konusunda yapılan çalışmalarda genel itibariyle haberî sıfatlara ve bunların te’viline odaklanılmış; meselenin fıkıh usulündeki konumu ve fıkhî hükümlere etkisi ihmal edilmiştir. Dahası, müteşâbih lafızlar fıkıh usulü çalışmalarında dahi çoğunlukla kelâmî perspektifle incelenmiştir. Oysa bu iki kavram İslâm tarihi boyunca, özellikle Hanefî fakihleri tarafından fıkhî hüküm çıkarmada da aktif bir şekilde kullanılmıştır. Debûsî’nin usul anlayışına yönelik çalışmalarda ise muhkem ve müteşâbih konusu, bir iki cümle halinde kısaca özetlenmiş; Debûsî’nin bu bağlamda getirdiği yenilikler, kendisinden sonraki fakihlere etkisi ve teorik zeminde şekillenen anlamsal dönüşümün pratiğe yansımaları tespit edebildiğimiz kadarıyla bilimsel bir araştırmaya konu olmamıştır. Dolayısıyla araştırmada Debûsî’nin muhkem ve müteşâbih yorumu, bunun Hanefî fakihlerine ve Hanefî usul düşüncesine etkisi ilk kez somut bir şekilde ortaya koyulmuştur. Bunun yanı sıra araştırmada Debûsî’nin muhkem ve müteşâbih teorisi kendisinden önceki Hanefî usulcülerin yaklaşımıyla mukayese edilmiş, böylece mezkûr iki kavramın Hanefî fıkıh usulü edebiyatındaki anlamsal döngüsü tespit edilmiştir. Daha da önemlisi muhkem ve müteşâbihin fıkhî meselelerin yorumlanmasında ve fetva işlemlerinde nasıl belirgin olduğu ilk kez bu araştırmada ortaya koyulmuştur. Müteşâbih nasların te’vilinin caiz olup olmadığı, neye göre ve nasıl yorumlanacağı ise bu konuda çok sayıda çalışma yapıldığı için genel itibariyle araştırmanın kapsamı dışındadır. Müteşâbihlerin anlaşılması meselesine sadece muhkemlerle ilişkisi çerçevesinde daha çok Debûsî’nin etkisini gösterecek şekilde kısaca değinilmiştir. Çünkü müteşâbihin kapsamının daralması ve genişlemesiyle paralel olarak, pratikte sonuç değişmemesine rağmen teoride fakihlerin müteşâbihlerin anlamlarının bilinip bilinemeyeceğine dair görüşleri değişiklik göstermiştir. Araştırmada Debûsî öncesi dönemi temsilen bu konudaki görüşleri kesin bir şekilde tespit edilebildiği için Tahâvî, Kerhî ve Cessâs’ın yaklaşımına yer verilmiştir. Tahâvî, Kerhî ve Cessâs, ortak bir dille bütün nasları kelâmî ve fıkhî olup olmamasına bakmaksızın muhkem ve müteşâbih şeklinde temel iki kısma ayırmışlar ve fıkhî hüküm çıkarılan birden çok anlama ihtimalli nasları, mücmel ve müşterek lafızları genel taksim içerisinde müteşâbih saymışlardır. Bu fakihlere göre muhkem ve müteşâbih kendi içinde özel ve diğerlerinden bağımsız bir lafız taksimidir. Öyle ki muhkem başka bir anlama ihtimali olmayan ve mânası doğrudan anlaşılan lafızları, müteşâbih de birden çok anlama ihtimalli olan ve mânası ancak bir karine veya beyân ile anlaşılan lafızları kapsamaktadır. Debûsî ise muhkem ve müteşâbih kavramlarının anlamlarını daraltmış, mücmel ve müştereki müteşâbihin kapsamından kesin bir şekilde çıkarmıştır. Böylece Debûsî ile birlikte müteşâbih, fıkıh usulünde sadece kelâmî içerikli âyetleri ifade etmek için kullanılan bir lafız formuna bürünmüştür. Debûsî’nin özgün yaklaşımı kendisinden sonraki fakihlerin büyük çoğunluğu tarafından kabul edilmekle birlikte hem mezhep içerisinden hem de diğer mezheplerden buna karşı çıkanlar olmuş, mevcut kaynaklar ışığında bu tartışmaların en az üç yüz yıl devam ettiği tespit edilmiştir. İşin ilginç yanı muhkem ve müteşâbih konusunda Debûsî’nin görüşünü benimseyen Hanefî fakihlerin bir kısmı bunu fürûda tatbik ederken zorlanmışlar ve usulde Debûsî’yi takip etmekle birlikte fıkhî hüküm çıkarırken mezkûr iki lafzı Tahâvî, Kerhî ve Cessâs gibi kullanmışlardır. Daha da önemlisi, birtakım Hanefî fakihleri Tahâvî, Kerhî ve Cessâs’la aynı anlamda kullandığı lafzı müteşâbih değil, muhtemil diye adlandırmış, böylece Hanefî usulünde bilinmeyen yeni bir kavram ortaya koymuşlardır. Bu kavram, ilk kez bu araştırma dolayısıyla tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• Hanefî Mezhebi
• Fıkıh Usulü
• Muhkem
• Müteşâbih
• Debûsî

Kaynakça

1. Akcan, Resul. Kıraat Farklılıklarının Fıkhî Hükümlere Etkisi Bağlamında Muhkem ve Müteşâbih: Cessâs Örneği. Bilimname 54 (2025), 179-205.
2. Ali el-Kārî. Şerhu Muhtasari’l-Menâr el-müsemmâ Tavzîhü’l-mebânî ve tenkîhü’l-meânî. Beyrut: Daru Sadır, 1427.
3. Altunya, Hülya. Kâdî Abdülcebbar’da Söz (Kelâm)-Anlam İlişkisi -Kasdu’l-Mütekellim Problemi Bağlamında-. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
4. Aydın, Hakkı. “Cessas ve Debûsî’nin Usûllerindeki Metotları”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2000), 11-60.
5. Aynî, Bedreddîn. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1420/2000.
6. Bâbertî. el-ʿİnâye fî şerhi’l-Hidâye. 10 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1489/1970.
7. Bâbertî. er-Rudûd ve’n-nukûd şerhu Muhtasari İbn Hâcib. thk. Dayfullâh b. Sâlih. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü'r-Rüşd, 1426/2005.
8. Bâkıllânî. el-İntisâr li’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1422.

9. Bâkillânî. et-Takrîb ve’l-İrşâd. thk. Abdülhamîd b. Ali. 3 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1418/1998.
10. Basrî, Ebü’l-Hüseyin. el-Muʿtemed fî usûli’l-fıkh. thk. Halîl el-Meys. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1982.
11. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. el-Esmâ ve’s-sıfât. thk. Abdullah b. Muhammed el-Hâşidî. 2 Cilt. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 1413/1993.
12. Bozyel, Şuheda. Bakıllanî’nin Usûl Düşüncesi (İlahi Hitap ve Muhatap Kul). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
13. Buhârî, Abdulazîz. Keşfü’l-esrâr şerhu Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
14. Cessâs. Âhkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık el-Kamhâvî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1405.
15. Cessâs. el-Füsûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vezâretu’l-Evkâfi’l-Kuveytiyye, 1414/1994.
16. Cîven. Nûru’l-envâr fî şerhi’l-Menâr. 2 Cilt. Lübnan: Dâru Nûri’s-Sabâh, 2015.
17. Çöklü, Ramazan. Fıkıh Usulü Kelâm İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
18. Çöklü, Ramazan. “Hicrî 4. Asır Fıkıh Usûlü Düşüncesinde Muhkem ve Müteşâbih: Cessâs, Bâkıllânî ve Kādî Abdülcebbâr Mukayesesi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/22 (2022), 199-227. https://doi.org/10.51553/bozifder.1179774
19. Debûsî. Takvîmü’l-edille fî’l-usûli’l-fıkh. thk. Halîl Muhyîddîn el-Meyyis. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
20. Emîr Pâdişah. Teysîru’t-Tahrîr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
21. Erdem, Abdullah. Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Debûsî’ye Yönelik Tenkitleri (Şer‘î Deliller Bağlamında). Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2022.
22. Erzincânî, Ömer b. Abdülmuhsin. et-Tekmîl şerhu Usûli’l-Pezdevî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah Koleksiyonu, 00493-001, 1a-229b.
23. Ferfûr, Veliyyuddin Muhammed. el-Müzheb fî usûli’l-mezheb ale’l-Müntehab. 2 Cilt. Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-Ferfûr, 1420/1999.
24. Güman, Osman. Hanefî Fıkıh Usulü Literatüründeki Lafızlar Taksiminde Mantıksal Tutarlılık Problemi: Pezdevî Örneği. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 17/33 (2012), 103-132.
25. Habbâzî. el-Muğnî fî usûli’l-fıkh. Suudi Arabistan: Câmiatü ümmi’l-Ḳurâ, 1403/1982.
26. İbn Emîru Hâc. et-Takrîr ve’t-tahbîr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
27. İbn Mâze. el-Muhîtü’l-Burhânî fi’l-fıkhi’n-Nuʿmânî. thk. Abdulkerîm Sâmî el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2004.
28. İbn Melek. Şerhu Menâri’l-envâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
29. İbn Nüceym, Zeynüddîn. el-Bahru’r-râîk şerhu Kenzi’d-dakâik. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
30. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ʿalâ’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1412/1992.
31. İbnü’s-Sââtî, Muzafferuddin. Bedîʿu’n-nizâm. thk. Sâʿd b. Ğarîr. 2 Cilt. Suudi Arabistan: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1405/1985.
32. İbnü’l-Hümâm. et-Tahrîr fî ilmi’l-usûl. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1351/1932.
33. İltaş, Davut. Fıkıh Usulünde Mütekellimîn Yönteminin Delâlet Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2007.
34. Kādî Abdülcebbâr. Müteşâbihü’l-Kur’ân. Kâhire: Dârü’t-Türâs, ts.
35. Kādî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. Kahire: Mektebetu Vehbe, 3. Basım, 1416/1995.
36. Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî. 16. Cilt. B.y.: y.y., ts.
37. Kâkî. Câmiʿu’l-esrâr fî şerhi’l-Menâr. 5 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 2. Basım, 1426.
38. Kâsânî. Bedâʾiʿu’s-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
39. Kavalcıoğlu, Abdullah. “Debûsî ve Semerkandî’nin Fıkıh Usulünde ‘Kapalı Lafızlar’ Konusuna Yaklaşımları ve Görüşlerinin Mukayesesi”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2018), 62-85. Lâmişî. Kitâb fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1995.
40. Molla Fenârî. Füsûlü’l-bedâiʿ fî ʾusûli’ş-şerâʾiʿ. thk. Muhammed Hüseyin. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1427/2006.
41. Merğînânî, Burhâneddin. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mübtedî. thk. Ṭallâl Yûsuf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, ts.
42. Molla Hüsrev. Dürerü’l-hükkâm fî şerhi Gureri’l-ahkâm. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
43. Molla Hüsrev. Mir’âtü’l-usûl fi şerhi Mirkâti’l-vüsûl. İstanbul: Matbaa-i Osmaniyye, 1317/1899.
44. Nesâî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmünim. 10 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
45. Nesefî, Ebü’l-Berekât. Keşfü’l-esrâr fî şerhi Menâri’l-envâr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
46. Pezdevî, Ebü’l-Usr. Kenzü’l-vusûl ilâ maʿrifeti’l-usûl. Karaçi: Matbaatü Câvîd, ts.
47. Semerkandî, Alâeddin. Mîzânu’l-usûl fî netâʾici’l-ukûl. thk. Muhammed Zekî. Katar: Matbaatu Doha el-Hadîse, 1404/1984.
48. Serahsî, Şemsüleimme. el-Mebsût. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meyyis. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1414/1993.
49. Serahsî, Şemsüleimme. Usûlü’s-Serahsî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.
50. Siğnâkî. el-Kâfî şerhu’l-Pezdevî. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü’ş-Rüşd, 1422/2001.
51. Sübkî, Bahâüddîn. ʿArûsu’l-efrâh fî şerhi Telhîsi’l-Miftâh. thk. Abdülhamîd Hindâvî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü'l-Asriyye, 1423/2003.
52. Şerîf el-Murtazâ. ez-Zerîa ilâ usûli’ş-şerîa, thk. Komisyon. Kum: Müessesetü el-İmâm es-Sâdık, 1429/2008.
53. Şeyhîzâde. Mecmaʿu’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ʾebhur. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts..
54. Tahâvî. Ahkâmu’l-Kurʾân. thk. Sadettin Ünal. 2 Cilt. İstanbul: İsam Yayınları, 1995/1416-1998/1418.
55. Tahâvî. Şerhu Müşkili’l-âsâr. thk. Şuayib el-Arnavut. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1415/1994.
56. Teftâzânî. Şerhu’t-Telvîh ʿale’t-Tavdîh. 2 Cilt. Mısır: Mektebetu Sabîh, ts.
57. Tuzcu, Recep. “Debûsîye Yöneltilen Eleştirilerin Usul Açısından Değeri”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı–II Klasik Dönem (VII–XII. Asırlar). ed. Taceli Karası-Mahsum Aytepe. 39-71. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.
58. Üzüm, İlyas. “Mücessime”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/449-450. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
59. Yalçın, Yunus. Ahkâm Âyetleri Bağlamında Fıkıh-Kıraat İlişkisi (Taberî ve Cessâs Örneği). Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2023.
60. Yalçın, Yunus–Erdem, Mehmet. Cessâs’ın Kıraat Anlayışı ve Kıraatlerle Fıkhî İstinbat Yönteminin Tespiti. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 485-510. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1182441
61. Yavuz, Yusuf Şevki. “Müşebbihe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/156-158. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
62. Yetkin, Hacer. Hanefî Usulünün Kurucularından Debûsî ve Usûl Anlayışı. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2017.
63. Zerkeşî, Bedreddin. el-Bahru’l-muhît fî ʾusûli’l-fıkh. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütüb, 1414/1994.
64. Zeylaî, Osmân b. Ali. Tebyînü’l-hakâîk şerhu Kenzi’d-dakâik ve Hâşiyeti’ş-Şelebî. Kahire: el-Matbaatü’l-Kübrâ’l- Emîrîyye, 1313/1895.