Hint Alt Kıtasından Hanefî Bir Âlimin Nüzhetü’n-Naẓar Şerhi ve Hanefîlik Savunusu: es-Sindî ve İm‘ânü’n-Naẓar’ı

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 683 - 703, 30.12.2025

Tunahan Erdoğan

https://doi.org/10.14395/hid.1754383

Öz

Bu çalışma, Hint Alt Kıtası’nın Sind bölgesinden Hanefî bir âlim olan Muhammed Ekrem en-Nasrbûrî es-Sindî (öl. 1096/1685 sonrası) ve onun en kapsamlı hadis usûlü şerhlerinden biri olan İm‘ânü’n-naẓar adlı eserini konu edinmektedir. Doküman analizine dayanan çalışmada biri Sindî’nin vefat tarihine, diğeri ise eserin hangi metnin şerhi olduğuna dair iki temel problem ele alınmaktadır. İlk olarak mevcut kaynaklarda kesin biçimde belirlenemeyen vefat tarihinin bazı çağdaş çalışmalarda hicrî 1179 sonrası olarak ileri sürüldüğü, ancak bu iddianın bir naklin yanlış kişiye isnat edilmesine dayandığı ve müellifin hicrî 1096 sonrasında vefat ettiği tespit edilmiştir. İkinci olarak İm‘ânü’n-naẓar’ın İbn Hacer’in (öl. 852/1449) Nuḫbetü’l-fiker’inin mi yoksa Nüzhetü’n-naẓar’ının mı şerhi olduğu yönündeki çelişkili kayıtlar değerlendirilmiş; içeriği, el yazmaları ve müteakip nakiller incelenerek eserin Nüzhetü’n-naẓar üzerine kaleme alınmış bir şerh olduğu, başka bir ifadeyle şerhin şerhi olduğu ortaya konmuştur. Bunun yanı sıra müellifin açıkça ifade ettiği telif gerekçelerine ilaveten Hanefîlere isnat edilen görüşleri tahkik etme, bu mezhebin hem kurucusuna hem de görüşlerine yöneltilen eleştirilere cevap verme amacının da eserin satır aralarında örtük biçimde yer aldığı tespit edilmiştir. Şâfi‘î bir müellifin eserine Hanefî bir âlimin şerh yazmış olması ve Hanefîlik savunusunda bulunması mezhepler arası metodolojik karşılaştırmalar açısından önem arz etmektedir. Müellifin mezhepler üstü yaklaşımı bazı ekollere yönelik zaman zaman genellemeler içerse de eserde genel olarak taassup izine rastlanmamaktadır. Şerhte dilsel açıklamalara ve mezhepsel görüş ayrılıklarına işaret, hadis, fıkıh ve usûl literatürüne vukûfiyet, usûl meselelerinin derinlemesine tetkiki, ihtilaflı konuların tahkiki, zamana, döneme ve ihtiyaçlara göre değişen kurallara yapılan vurgu ve özgün yorumlar dikkat çekmektedir. Müellif, çoğunlukla İbn Hacer’e yöneltilen eleştirilere cevap verirken zaman zaman onu eleştirme cesareti de göstermekte; çelişkili tanımlar yapmak ve eksik istidlâlde bulunmakla itham etmektedir. Bu özellikleriyle Sindî’nin şerhi, Nüzhetü’n-naẓar’ın en kapsamlı şerhleri arasında önemli bir yer tutmaktadır. Buna rağmen Sindî’nin ve İm‘ânü’n-naẓar isimli eserinin klasik ve güncel literatürde yeteri kadar araştırma konusu yapılmadığı, yalnızca Sindî ve şerhine genel atıflar yapıldığı görülmektedir. Çalışmada ayrıca Sindî’nin bazı yorumları eleştirilmiş; özellikle el-Muḥaddisü’l-fâṣıl isminin anlamına dair açıklaması ve Mu‘tezile’ye yönelik bir genellemesi örnek olarak gösterilmiştir. Sindî’ye göre ilk hadis usûlü eseri olarak da kabul edilen Râmhürmüzî’nin (öl. 360/971) el-Muḥaddisü’l-fâṣıl’ı, “râvî ile vâ‘îye/dirâyet sahibine konuşan/haber veren ve ikisinin arasındaki farkı ortaya koyan kitap” anlamına gelmektedir. Ancak kitabın telif sebebi, buna bağlı olarak muhaddisin sahip olması gereken niteliklere odaklanması ve başlığının filolojik tahlili “râvî ile vâ‘î arasını ayırt eden muhaddisin kitabı” şeklinde anlamlandırılması gerektiğini göstermektedir. Müellif, Mu‘tezile mezhebinin âhâd haberlerle amelin zorunlu olduğunu kabul etmediğine yönelik bir genelleme yapmaktadır. Oysa bu mezhep içerisinde gerekli şartları taşıması kaydıyla âhâd haberlerle ahkâma dair konularda amel etmenin zorunlu olduğunu ileri süren âlimler bulunmaktadır. Nitekim Ebü’l-Kâsım el-Ka‘bî (öl. 319/931), hocası Ebü’l-Hüseyn el-Hayyât’a (öl. 300/913) karşı bu konuda bir reddiye bile kaleme almıştır. İfade edilen hususlar Sindî’nin yaşadığı dönemde Hint alt kıtasında Sünnî literatürün oldukça yaygın olmasına rağmen Mu‘tezilî eserlerin aynı yoğunlukta bulunmadığı şeklinde bir çıkarımı mümkün kılmaktadır. Müellifin, hadis usûlü eserlerinde Hanefîlere isnat edilen görüşlerin tespit ve tahkikinde görülen titizliğini Mu‘tezilî âlimlere dayandırılan görüşler hakkında aynı şekilde uyguladığını söylemek mümkün görünmemektedir. Çalışma, ele aldığı konular açısından hadis usûlü alanına tarihî, biyografik, metodolojik, eleştirel ve literatür düzeyinde katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Hint Alt Kıtası , Sindî , İm‘ânü’n-Naẓar , Nüzhetü’n-Naẓar , Usûl , Hanefîlik

Teşekkür

Tavsiye, tashih ve tenkitleriyle çalışmaya katkıda bulunan Dr. Öğr. Üyesi Murat BAHAR'a ve Dr. Öğr. Üyesi Ebru KOÇAK'a teşekkür ederim.

A Ḥanafī Scholar’s Commentary on Nuzhah al-Naẓar from the Indian Subcontinent and Defense of Ḥanafīsm: al-Sindī and His Im‘ān al-Naẓar

Öz

This study focuses on Muhammad Ekrem en-Nasrbūrī al-Sindī (d. 1096/1685), a Hanafī scholar from the Sind region of the Indian subcontinent, and his work Im‘ān al-naẓar, one of the most comprehensive commentaries on the methodology of hadīth. Based on document analysis, the study addresses two fundamental issues: One concerning Sindī’s date of death and the other concerning which text the work is a commentary on. First, it has been determined that the date of death, which cannot be definitively established in existing sources, has been suggested in some contemporary studies to be after 1179 AH, but that this claim is based on a misattribution of a narration and that the author died after 1096 AH. Second, conflicting records regarding whether Im‘ān al-naẓar is a commentary on Ibn Hajar’s (d. 852/1449) Nuḫbah al-fiker or Nuzhah al-naẓar have been evaluated. It was concluded that the work is a commentary on Nuzhah al-naẓar, in other words, a commentary on a commentary, based on an examination of its content, manuscripts, and subsequent transmissions. In addition to the author’s explicitly stated reasons for writing the work, it has also been determined that the work also implicitly aims to investigate the views attributed to the Hanafīs and to respond to the criticisms directed at both the founder of this school of thought and its views. The fact that a Hanafī scholar wrote a commentary on the work of a Shāfi‘ī author and defended Hanafī jurisprudence is significant in terms of methodological comparisons between schools of thought. Although the author’s supra-sectarian approach sometimes contains generalizations about certain schools of thought, there is no trace of fanaticism in the work as a whole. The commentary draws attention with its linguistic explanations and references to sectarian differences, its familiarity with hadith, fiqh, and usūl literature, its in-depth examination of usūl issues, its investigation of controversial topics, its emphasis on rules that change according to time, period, and needs, and its original interpretations. While responding to the criticisms often directed at Ibn Hajar, the author occasionally shows the courage to criticize him, accusing him of making contradictory definitions and incomplete inferences. With these features, Sindī’s commentary occupies an important place among the most comprehensive commentaries on Nuzhah al-naẓar. Nevertheless, it is seen that Sindī and his work Im‘ān al-naẓar have not been sufficiently researched in classical and contemporary literature, and only general references are made to Sindī and his commentary. The study also criticizes some of Sindī’s interpretations, citing as examples his explanation of the meaning of the name al-Muḥaddithu’l-fāṣıl and his generalization regarding Mu‘tezile. According to Sindī, Rāmhurmuzī’s (d. 360/971) al-Muḥaddithu’l-fāṣıl, which is also accepted as the first work on hadith methodology, means “the book that speaks to/informs the rāwī/narrator and the wā‘ī/knowledgeable person and highlights the difference between the two.” However, the reason for the writing of book, its focus on the qualities that a muhaddith should possess, and the philological analysis of its title indicate that it should be understood as “the book of the muhaddith who distinguishes between the narrator and the wā‘ī.” The author makes a generalization that the Mu‘tazila sect does not accept the obligation of acting upon āhād reports. However, there are scholars within this sect who argue that it is obligatory to act upon āhād reports in matters of jurisprudence, provided that the necessary conditions are met. Indeed, Abū al-Qāsim al-Ka‘bī (d. 319/931) even wrote a refutation on this subject against his teacher Abū al-Husayn al-Hayyāt (d. 300/913). The points made above suggest that, although Sunnī literature was widely disseminated in the Indian subcontinent during Sindī’s lifetime, Mu‘tazilite works were not as prevalent. It does not seem possible to say that the author applied the same meticulousness to the opinions attributed to the Mu‘tazilite scholars in the hadīth methodology books as he did in the determination and verification of the opinions attributed to the Hanafīs. The study contributes to the field of hadīth methodology in historical, biographical, methodological, critical, and literary aspects.

Anahtar Kelimeler

Hadīth , Indian Subcontinent , Sindī , Im‘ān al-Naẓar , Nuzhah al-Naẓar , Method , Ḥanafīsm

Teşekkür

I would like to thank Assistant Professor Murat BAHAR and Assistant Professor Ebru KOÇAK for their recommendations, corrections, and critiques that contributed to this work.

Kaynakça

• Abdülkâhir, Ebû Mansûr. el-Fark beyne’l-fırak ve beyânü’l-fırkati’n-nâciye minhüm. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 2. Basım, 1977.
• Ahatlı, Erdinç. “Mutezile ve Hadis Üzerine”. Usûl İslam Araştırmaları 5/5 (2006), 163-184.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn. Şerhu Şerhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Muhammed Nizâr Temîm-Heysem Nizâr Temîm. Beyrut: Şeriketü Dâru’l-Erkam, ts.
• Battah, Fatimah bint Abdullaah. “Qinyah Al-‘Ârif li Hukm Al-Iqtida bi Al-Mukhalif (A Property of the Knowledgeable Regarding the Ruling of Following the Opposition) By Al-Faqîh Al-Muhaddith Muhammad Akram bin ‘Abdir Rahman Al-Sindî Al-Nasrbūrî Died in the Twelfth Hijrî Century. Investigation and Study”. Journal of Umm Al-Qura University for Sharia’h Sciences and Islamic Studies 92 (2023), 145-166. https://doi.org/10.54940/si96954361
• Ebü’l-Abbas Ahmed b. Nâsır ed-Der‘î. er-Rihletü’n-Nâsıriyye. thk. Abdülhafîz Mülûkî. Abu Dabi: Dâru’s-Süveydî, 2011.
• Ebü’l-Hüseyn el-Basrî, Muhammed b. Alî. el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. thk. Halîl el-Meys. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1403.
• Engin, Sezai. “Hadis Literatüründe Hâşiyeler: Nuhbetü’l-fiker ve Nüzhetü’n-nazar Üzerine Yapılan Hâşiye Çalışmaları Bibliyografyası”. Hadis ve Siyer Araştırmaları Dergisi 1/1 (2015), 76-98.
• Erdoğan, Tunahan. “Ka‘bî’nin Kabûlü’l-Ahbâr’ı ile Râmhürmüzî’nin El-Muhaddisü’l-Fâsıl’ında Metinlerarasılık”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/1 (2025), 569-599. https://doi.org/10.33415/daad.1577281.
• Hansu, Hüseyin. Mutezile ve Hadis. Ankara: Otto Yayınları, 2. Basım, 2012.
• Hansu, Hüseyin. Mütevatir Haber. Van: Bilge Adamlar Yayınları, 2008.
• Hasenî, Abdülhay. Nüzhetü’l-havâtır ve behcetü’l-mesâmi‘ ve’n-nevâzır. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1420.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Ubeydullah b. Dayfullah er-Rahîlî. Riyad: Matbaatü Sefîr, 1422.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sikat. thk. Muhammed Abdülmüîd Hân. 9 Cilt. Haydarabad: Vizâratü’l- Maârifi’l-Osmâniyye, 1393.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn. el-Mevzû‘ât. thk. Nurettin Şükrü Boyacılar. 3 Cilt. b.y.: Advâü’s-Selef, 1997.
• İbnü’l-Esîr, Mübârek b. Muhammed. Câmi‘u’l-usûl fî ehâdîsi’r-Resûl. thk. Şuayb Arnavut. 12 Cilt. b.y.: Mektebetü’l- Hulvânî, 1389.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed. et-Tahrîr fî ‘ilmi’l-usûl. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbi el-Halebî, 1351.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn. Ma‘rifetü envâ‘i ‘ulûmi’l-hadîs. thk. Nûreddîn Itr. Suriye: Dâru’l-Fikr, 1406.
• Kâ‘bî, Ebü’l-Kasım Abdullah el-Belhî. Ḳabûlü’l-ahbâr ve ma‘rifetü’r-ricâl. thk. Hüseyin Hansu. 1 Cilt. İstanbul: Kuramer,1439.
• Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kadı’l-kudât. el-Mugnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-‘adl. thk. İbrâhîm Medkûr-Tâhâ Yâsîn. 22 Cilt. Kahire: y.y. 1960.
• Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kadı’l-kudât. el-Usûlü’l-hamse. thk. Faysal Bedîr Avn. Kuveyt: Câmiatü Kuveyt, 1998.
• Kâtib Çelebi. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müsennâ, 1941.
• Kümillâî, Muhammed Hıfzurrahman. el-Büdûru’l-mudıyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. 23 Cilt. Dakka: Dâru’s-Sâlih, 2. Basım, 1439.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. er-Ref‘ ve’t-tekmîl fi’l-cerh ve’t-ta‘dîl. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1407.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. Tezkiratü’r-râşid bi reddi tebsırati’n-nâkid. thk. Salâh Muhammed Ebü’l-Hâc. b.y.: Merkezü’l-Ulemâi’l-Âlemî, ts.
• Librande, Leonard T. Contrasts in Two Earliest Manuals of ’Ulūm al-Hadîth: The Beginnings of the Genre. Montreal: McGill University, Institute of Islamic Studies, Doktora Tezi, 1977.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ. İrşâdü ṭullâbi’l-ḥaḳāʾiḳ ilâ maʿrifeti süneni ḫayri’l-ḫalâʾiḳ. thk. Abdülbârî Fethullah es- Selefî. Medine: Mektebetü'l-Îmân, 1. Basım, 1408/1987.
• Özben, Zübeyde. “Hanefîler’in Mukaddime Temelli Hadis Usulü Literatürüne Katkısı”. İslam Araştırmaları Dergisi 36/1 (2016), 1-31. https://doi.org/10.26570/isad.327028
• Özben, Zübeyde. Maverâünnehir Hanefî Usûlünde Sünnet. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1. Basım, 2020.
• Sadrüşşerîa es-Sânî, Ubeydullah b. Mes‘ûd. et-Tavzîh fî halli gavâmizi’t-Tenkîh. Mekke: Mektebetü Mekketi’l- Mükerrame: 534. https://www.alukah.net/manu/files/manuscript_11929/altawdih_4.pdf
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed. Fetḥu’l-muġîs bi-şerḥi Elfiyyeti’l-ḥadīs. 3 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1403.
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 291558, 125. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/291558
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. Mekke: Mektebetü’l-Harem el-Mekkî, Hadis, 764, 324. https://www.alukah.net/manu/files/manuscript_8404/imean-alnazar.pdf
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. İstanbul: Atıf Efendi Kütüphanesi, Atıf Efendi, 373248, 204. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/373248
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye, 173273, 212. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/173273
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. Dımaşk: el-Mektebetü’z-Zâhidiyye, ez-Zâhidiyye, 228, 204. https://www.alukah.net/manu/files/manuscript_5097/makhtotat.pdf
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-fiker. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 297878, 248. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/297878
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar Şerhu Şerhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Ebû Saîd Gulâm Mustafa Kâsımî. b.y.: y.y., 1983.
• Sindî, Muhammed Ekrem. İm‘ânü’n-nazar Şerhu Şerhi Nuhbeti’l-fiker. el-Mektebetü’l-Ezheriyye, el-Ezheriyye, 123. https://www.alukah.net/manu/files/manuscript_2684/elmktot2.pdf
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. el-Bahrü’llezî zehar fî şerhi Elfiyyeti’l-eser. thk. Übey Enes Enîs b. Ahmed. 4 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Gurabâ el-Eseriyye, 1430.
• Versîlânî, Hüseyn b. Muhammed. Nüzhetü’l-enzâr fî fazli ‘ilmi’t-târîh ve’l-ahbâr (er-Rihletü’l-Versîlâniyye). 2 Cilt. b.y.: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1429.
• Yargı, Mehmet Ali. Meşhur Sünnetin Dindeki Yeri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2009.