Dürr-i Yektâ ve On İki İnci: İsmâil Sâdık Kemâl’in Ezvâc-ı Tâhirât Na‘tları

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 731 - 775, 30.12.2025

Fatih Yaman , Seydi Kiraz

https://doi.org/10.14395/hid.1758926

Öz

Dinî-edebî bir tür olan na‘t, Fars ve Türk edebiyatında yaygın olarak Hz. Peygamber’i övme maksadıyla yazılan şiirler için kullanılan bir terimdir. Bu terim, yaygın kullanımın yanı sıra diğer peygamberler, çâr-yâr, sahâbeler, on iki imam, mezhep imamları, tarikat kurucuları, Hak dostları gibi dinî hüviyeti olan şahıs ve zümreleri övmek için yazılan şiirleri de kapsamaktadır. Dinî zümreler sınıfına dâhil edilmesi gereken topluluklardan birisi de İslâmî terminolojide daha çok “ümmü’l-mü’minîn”, “ümmehâtü’l-mü’minîn” ve “ezvâc-ı tâhirât” olarak anılan Hz. Peygamber’in hanımlarıdır. Bu seçkin grubu övmek maksadıyla yazılan na‘tlar da vardır. Şimdiye kadar Hz. Peygamber’in hanımlarını konu alan edebî çalışmalar, tespit edilen edebî metinlerin sayısının azlığından dolayı daha çok Hz. Hatîce ve Hz. Âişe ile sınırlı kalmıştır. Bu çalışmada ise Hz. Peygamber’in eşlerinin tamamının methedildiği yeni na‘tlara yer verilecektir.
Söz konusu na‘tlar, on dokuzuncu yüzyılın velut müelliflerinden İsmâil Sâdık Kemâl’e (ö. 1892) aittir. İsmâil Sâdık Kemâl, birçok eser kaleme almış bir müellif olmanın yanı sıra kalemiyye sınıfına da mensuptur. Bu intisap gereği birçok resmî görev yapmıştır. Eserlerinden tefsir, hadis, fıkıh, kelâm gibi İslâmî ilimlere vukufiyeti açıkça fark edilen şairin Arapça ve Farsçaya da hâkim olduğu görülmüştür. Ayrıca tarih düşürme ve ebced ilmiyle oldukça ilgilenmesinden dolayı sık sık tarih düşürmüştür. Tarih düşürmelerde, büyük bir aşkla bağlandığı Düğümlü Baba olarak şöhret bulan Amasralı Hacı Hâfız Mustafa Efendi’ye (ö. 1866) yer vermiştir. Eserlerinde Düğümlü Baba’ya sıkça atıfta bulunmuş ve her fırsatta onun ölüm yılına tarih düşürmüştür. Çalışmanın üzerine bina edildiği na‘tlarda da bu eğilim, vazgeçilmez bir usul olarak uygulanmıştır. Yazılan hemen her beyitte Düğümlü Baba’nın vefat yılı olan 1283/1866’ya tarih düşürülmüştür.
Müellifin en hacimli teliflerinden birisi de dokuz ciltten oluşan Zikr-i Ashâb-ı Küllî’ adlı eseridir. Bu eser, İbnü’l-Esîr’in Arapça kaleme aldığı sahâbe biyografisi mahiyetindeki Üsdü’l-gâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe adlı eserinin manzum tercümesi niteliğindedir. İki nüshası tespit edilen eserin birinci nüshası, Millî Kütüphane’de 06 Hk 158/1(1-9) demirbaş numarasıyla, ikincisi ise Süleymaniye Kütüphanesi Düğümlü Baba Koleksiyonu’nda 632, 635, 639, 630, 640, 633, 641, 631 ve 642’de kayıtlıdır.
Ezvâc-ı tâhirâtla ilgili na‘tlar, Zikr-i Ashâb-ı Küllî’nin dördüncü cildinin 1166-1176 sayfa aralığı ile yine müellife ait olan 627 numaralı nüshanın 83a-85a varakları ile 117-118. sayfalarında bulunmaktadır. Bu ciltlerde ezvâc-ı tâhirâtla ilgili on dört na‘ta yer verilmiştir. İlk on iki na‘tın her birinde ezvâc-ı tâhirâttan biri tavsif edilmiştir. On üçüncü na‘tta her bir zevce ile ilgili na‘tlar özetlenmiş ve on dördüncü şiirde zevce statüsü kazanmamış veya bu durumun ihtilaflı olduğu şahsiyetler üzerinde durulmuş, câriye statüsündeki kadınlar da tavsif edilmiştir. Na‘tlarda genel olarak ilgili ezvâc-ı tâhirâtın öncelikle adı, nesebi ve künyesi zikredilmiş; varsa önceki evlilikleri ve bu evliliklerin bitiş sebepleri ile ilgili bilgiler verilmiştir. Daha sonra Hz. Peygamber ile evlenme tarihleri ve yerleri belirtilmiş, evlilik sürecinde yaşanan önemli hadiseler aktarılmıştır. Son olarak ise vefat tarihleri ve yerleri hakkında bilgiler sunulmuştur.
Hz. Peygamber eşlerinin birer “inci”, Hz. Peygamber’in eşsiz, benzersiz ve biricik olmasına atfen “dürr-i yektâ” olarak tasvir edildiği bu çalışmada; Hz. Peygamber’in hanımlarının nasıl ele alındığı, hangi biyografik detayların ve vasıfların öne çıkarıldığı, kullanılan edebî dil ve üslup tespit edilip incelenecektir. Bu inceleme yapılırken, eserin Türk İslâm edebiyatı geleneği içindeki konumunu tespit etmek ve klasik kaynaklardaki bilgilerle karşılaştırarak özgünlüğü ve bu alana katkısı araştırılacaktır. Çalışmada transkripsiyon, metin analizi, edebî tahlil ve tarihî-dinî kaynaklarla karşılaştırma yöntemleri kullanılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Türk-İslâm Edebiyatı , Zikr-i Ashâb-ı Küllî , İsmâil Sâdık Kemâl , Na‘t , Ezvâc-ı Tâhirât , Hz. Peygamber’in Eşleri , Hz. Hatîce , Hz. Ayşe.

Durr-i Yektā and the Twelve Pearls: Ismāʿīl Ṣādiq Kemāl’s Azwāj al-Ṭāhirāt Naʿts

Öz

The term naʿt, as a religious and literary genre, refers to poems composed in praise of the Prophet Muḥammad within Persian and Turkish literary traditions. Although the term is primarily used for poems dedicated to the Prophet, it also encompasses panegyrics written for other prophets, the chār-yār (the four rightly guided caliphs), the Companions (ṣaḥāba), the Twelve Imams, founders of religious schools (madhāhib), Sufi masters, and saints (awliyāʾ). Another group that should be included within this religious category consists of the Prophet’s wives who are referred to in Islamic terminology as Umm al-Muʾminīn, Ummahāt al-Muʾminīn, or Azwāj al-Ṭāhirāt (the pure spouses). There exist naʿts dedicated to these distinguished women as well. However, due to the scarcity of available texts, scholarly studies focusing on the Prophet’s wives have generally been confined to Khadīja and ʿĀʾisha. The present study, however, introduces newly identified naʿts that extol all of the Prophet’s wives.
These poems belong to Ismāʿil Sādık Kemāl (d. 1892), one of the prolific Ottoman authors of the nineteenth century. Kemâl was a member of the kalemiyye (scribal) class and authored numerous works. He has performed many official duties as a result of this affiliation. His writings reveal his sound knowledge of Qurʾānic exegesis (tafsīr), ḥadīth, jurisprudence (fiqh), and theology (kalām), as well as his excellent command of Arabic and Persian. He possessed a refined mastery of the abjad system (the science of letter numerology) and the art of chronogram (taʾrīkh), composing numerous verse-chronicles that recorded significant events. In his taʾrīkh compositions he frequently referred to Düğümlü Baba (Hacı Ḥāfiẓ Muṣṭafā Efendi of Amasra, d. 1866), expressing profound affection and devotion toward him. The name of Düğümlü Baba, along with the year of his death (A.H. 1283 / A.D. 1866), appears recurrently through taʾrīkh allusions in almost all of Kemâl’s poems, forming a characteristic stylistic feature of his poetic corpus.
Kemâl’s most voluminous work is Zikr-i Aṣḥāb-ı Kullī, a versified adaptation of Ibn al-Athīr’s Arabic prose compendium of the Companions’ biographies, Usd al-Ghāba fī Maʿrifat al-Ṣaḥāba. Two manuscript copies of the text have been identified: one in the National Library (Ankara), catalogue number 06 Hk 158/1 (folios 1–9); and another in the Süleymaniye Library, Düğümlü Baba Collection, under shelf numbers 632, 635, 639, 630, 640, 633, 641, 631, and 642.
The naʿts devoted to the Azwāj al-Ṭāhirāt (the pure spouses of the Prophet) appear in the fourth volume of Zikr-i Aṣḥāb-ı Kullī on pages 1166–1176, and in manuscript no. 627 on folios 83a–85a and pages 117–118. These sections contain fourteen naʿts dedicated to the Prophet’s wives. In the first twelve poems, each wife is treated individually; the thirteenth poem serves as a summary of the preceding ones, and the fourteenth concerns certain women whose marriages to the Prophet were either not consummated, disputed, or who held the status of concubines.
Each naʿt provides biographical and moral details, including the wife’s name, lineage, and kunya (honorific epithet), her previous marriages and the circumstances of their dissolution, followed by the date and place of her marriage to the Prophet, significant events during the marital period, and finally her death and burial site. In these poems, the Prophet’s wives are often depicted through the imagery of “pearls” (durr, jawhar), while the Prophet himself is portrayed as the “unique pearl” (durr-i yektā). This metaphor serves as a literary symbol emphasizing his singularity and exalted status.
The present study examines how the Prophet’s wives are represented in these naʿts, what biographical and ethical aspects are highlighted, and which stylistic and linguistic devices are employed. It further aims to situate these poems within the broader tradition of Turkish-Islamic literature, comparing them with classical sources in order to assess their originality and contribution to the field. The methodology is based on transcription, textual and literary analysis, and comparison with historical and religious sources.

Anahtar Kelimeler

Turkish-Islamic Literature , Zikr-i Aṣḥāb-i Kullī , Ismāʿīl Ṣādiq Kemāl , Naʿt , Azwāj al-Ṭāhirāt , Wives of the Prophet Muḥammad , Khadīja , ʿĀʾisha.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. Beyrut: y.y., 1405/1985.
• Aksoyak, İsmail Hakkı. “Kemâl Paşa, İsmâ’îl Sâdık Kemâl”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 10 Temmuz 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kemal-pasa-ismail-sadik-kemal
• Ateş, Fatma. Hz. Peygamber’in Hanımlarından Hafsa’nın Hayatı ve Kişiliği. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-Ârifîn Esmâü’l-Müellifîn ve Âsârü’l-Musannifîn. haz. Mahmud Kemal İnal-Avni Aktuç. İstanbul: MEB Yayınları, 1951.
• Banarlı, Nihat Sâmî. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
• Başkaldırım, Sümeyye. Safiyye bint Huyey -Naklettiği ve Hakında Nakledilen Hadis Rivayetleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Bursalı Mehmed Tâhir Efendi. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
• Can, Dilara. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Hâmis (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Canım, Rıdvan. Divan Edebiyatında Türler. Ankara: Grafiker Yayınları, 2010.
• Çelebioğlu, Âmil. Türk Edebiyatında Mesnevi (15. Yüzyıla Kadar). İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1999.
• Çelik, Ramazan. “Çağatay Türkçesi ve Klasik Edebiyat Geleneğiyle Yazılmış İki Na‘t-ı Şerif”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 8/3 (2025), 383-402. https://doi.org/10.59182/tudad.1714373.
• Çetin, Rıdvan. İsmâil Sâdık Kemâl Paşa’nın Tefsîr-i Kemâl’i (İnceleme-Metin-Dizin). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Çetin, Rıdvan. “İsmâil Sâdık Kemâl Paşa’nın Manzum Tefsîr-i Kemâl’i”, Turkish Studies – Comparative Religious Studies 17/4 (2022), 359-377. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.63713.
• Çınar, Makbule. Sevde Bint Zem’a -Naklettiği ve Hakkında Nakledilen Hadis Rivayetleri-. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Çiçekler, Mustafa. “Na’t”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/435. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
• Çorak, Reyhan. “Türk Edebiyatında Hz. Hatice Metinleri”. İslam Te’lif Geleneğinde Biyografi Yazıcılığı Sempozyumu Bildirileri. 424-436. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
• Dalkılıç, Aybüke Hüsna. Darîr’in Sîretü’n-Nebî’sinde Hz. Peygamber’in Hz. Hatice ile Evlilik Bahsi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Debreli, Zekiye Gizem. Destan-ı Hadice (İnceleme-metin-sözlük). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Demir, Mustafa. “Türk İslam Edebiyatında Manzum Bir Sahabe Biyografisi: Zikr-i Ashâb-i Küllî-i Düğümlü Kemâl”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 9/3 (2023), 519-544. https://doi.org/10.20322/littera.1310392
• Dikmen, Melek. Son Dönem Osmanlı Şuarâsından İsmâil Sâdık Kemâl Paşa ve Âsâr-ı Kemâl’i. Isparta: Fakülte Kitabevi Yayınları, 2016.
• Ebû Dâvûd, es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn ʿAbdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1447/1952.
• Erarslan, Rahim. Manzûme-i Hatîcetü’l-Kübra (Metin-İnceleme). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Erçen Duran, Zeliha, “İsmâil Sâdık Kemâl’in (ö. 1310/1892) Hz. Hatice ve Hz. Aişe Na‘tları”. BABUR Research 4 (2025), 229-244.
• Erul, Bünyamin. “Üsdü’l-gâbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/363. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Fatma Şâdiye Hanım. Zevce-i Muhtereme-i Hazret-i Fahr-i Âlem: Hazret-i Sevde bint Zem’a. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi Basma Bağışlar Koleksiyonu, 00565, 19 vr.
• Fayda, Mustafa. “Âişe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/201-205. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Garip, Seda. Gulâmî’nin “Dâsitân-ı Hadîcetü’l-Kübrâ” Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Gülaç, Özlem Hatice. Cüveyriye bint Hâris Hayatı ve Rivayetleri Üzerine Bir İnceleme. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Hamidullah, Muhammed. “Zeyneb bint Cahş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/357-358. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Işıl, Fatih. Edebiyatımızda Hadîs-i Şerîfler ve Âsâr-ı Kemâl’deki Bin Ehâdîs Şerhi (İnceleme - Transkripsiyonlu Metin). Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• İbnu Hacer el-Askalânî. el-İsabe Şeçkin Sahabîler. çev. Seyfullah Erdoğmuş. İstanbul: Sağlam Yayınevi, 2011.
• İbnü’l-Esîr. Üsdü’l-gâbe. nşr. Muhammed İbrahim el-Bennâ. Kahire: y.y., 1970.
• İnal, İbnü’l-Emin Mahmud Kemal. Son Asır Türk Şairleri. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1969.
• Kalkan, Ayşe Nur. Menkıbe-i Fahr-i Kâinat / Hikâyet-i Hadice (İnceleme, Metin ve Dil İçi Çeviri). İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Kandemir, M. Yaşar. “Hafsa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/119-120. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Kandemir, M. Yaşar. “Hatice”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/465-466. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Kandemir, M. Yaşar. “Meymûne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/506-507. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Kandemir, M. Yaşar. “Ümmü Seleme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/328-330. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• (Kara) Tursun, Emine. Hazâ Kitâb-ı Hadicetü’l-Kübrâ (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük). Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Karadeniz, Fatma. Hazret-i Meymûne ve İslâm Tarihindeki Yeri. Giresun: Giresun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Kur’an Yolu Meali. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 4. Basım, 2015.
• Kızıltaş, Maşallah. “Gulâmî’nin Dâsitân-ı Hadîcetü’l-Kübrâ Adlı Eserinin Bilinmeyen İki Nüshası ve Diğer Nüshalarına Dair”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 24 (2020), 95-113.
• Kızıltaş, Maşallah. “Gulâmî’nin ‘Dâsitân-ı Hadîcetü’l-Kübrâ’ Adlı Eserinin Yeni Tespit Edilen Nüshaları”. 1. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi (USBK-2022) Tam Metinler Kitabı 8-10 2022 Bitlis. 297-306. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
• Kiraz, Seydi-Bilgin, Emrah. “Nesirden Nazma Aktarma Geleneği ve Abdî’nin Hz. Peygamber ile Hz. Hatice’nin Evlenmelerini Anlatan Mesnevisi: Hikâyet-i Tezvîc-i Sultân-ı Enbiyâ”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları 25 (2022), 501-534. https://doi.org/10.30767/diledeara.1065210
• Konyalı, İbrahim Hakkı. İstanbul Sarayları. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1942.
• Korkmaz, Abdulkadir. “Hâzâ Mevlûd-i Şerif-i Hadîcetü’l-Kübrâ” (Paris Nüshası) ve Özellikleri”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 13 (2023), 79-143. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1382911
• Köse, Fatih. Yazarı Bilinmeyen Bir Hz. Hatice Hikâyesi (Tenkitli Metin – İnceleme). Ankara: Gazi Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Kuneralp, Sinan. Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali. İstanbul: İSİS, 1999.
• Kutluay, İbrahim. “İbnü’I-Esir EI-Cezeri’nin Üsdü’I-gâbe fî Ma’rifeti’s-Sahabe’sinin Tabakât Edebiyatı İçindeki Yeri, Kaynakları ve Metodu”. Bilim Düşünce ve Sanatta: Cizre Uluslararası Bilim Düşünce ve Sanatta Cizre Sempozyumu Bildirileri. ed. M. Nesim Doru. 205-221. İstanbul: Şırnak Üniversitesi, 2012.
• Küçük, Şeyda Nur. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sâlis (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmânî. haz. Nuri Akbayar-Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
• Mehmet Nâil Tuman. Tuhfe-i Nâilî Dîvân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. haz. Cemal Kurnaz-Mustafa Tatcı. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2001.
• Muallim Nâcî. Lügat-i Nâcî. İstanbul: Asır Matbaası, 2. Basım, 1322/1904. Nazik, Sıtkı. “Manzum Siyer-i Nebî Bağlamında Hz. Hatice’nin Hz. Muhammed’e Olan Muhabbeti”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi 22 (2021), 31-50. https://doi.org/10.17494/ogusbd.952724
• Önce, Nergiz. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sânî (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Özaydın, Abdülkerim. “İbnü’l-Esir, İzzeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/26-27. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Özçelik, Esra. Hz. Peygamber’in Eşi Hz. Safiye. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Öztürk, Necdet. Yazarı Belli Olmayan “Hazret-i Hatice Manzumesi” Metin-Dil İncelemesi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Öztürk, Zehra. “Fatma Şâdiye Hanım ve Hazret-i Âyişe-i Sıddîka İsimli Eseri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 29 (2022), 1137-1155. https://doi.org/10.15247/Dev.2022.393
• Peköz, Emine. Hz. Peygamber’in Hanımlarından Ümmü Habîbe’nin Hayatı, Kişiliği ve İslam Tarihindeki Yeri. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Sabuncu, Ömer. “Hz. Âişe Hakkında Yapılmış Çalışmalar Bibliyografyası”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (2015), 130-145.
• Savaş, Rıza. “Cüveyriye bint Hâris”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/146. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Soycan, Adil. Türk Edebiyatında Hz. Hatice ve Manzûme-i Hazret-i Hadîcetü’l-Kübrâ (Rol model olarak Hz. Hatice). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Söğüt, Betül. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sâmin (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Söylemez, İdris. “Manzum/ Mensur Metinler Bağlamında Öncü Bir Hanımefendi: Hz. Hatice (r.a.)”. Konum, Rol, Olgu ve Algılar Düzleminde Cahiliyeden Günümüze Kadın. ed. Yahya Yaşar-Emine Demil. 151-205. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2023.
• Süer, Fatih Ramazan. “Türkiye’de Hazret-i Hatice Çalışmaları”. Hazret-i Hatice Sempozyum Bildirileri. ed. Ali Aksu. 137-143. Sivas: Sivas Belediyesi, 2015.
• Şahyar, Ayşe Esra. “Zeyneb bint Huzeyme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/361. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Şemseddin Sâmî. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1318/1900.
• Şentürk, Melike. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sâdis (İnceleme-Metin) (Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024)
• Taşan, Nazım. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Evvel (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Tekin Bakan, Zeynep. Kemâl-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Râbî‘ (İnceleme-Metin). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Toğuşlu, Serap. Hz. Peygamber’in Hanımlarından Zeyneb bt. Cahş’ın Hayatı Kişiliği ve İslam Tarihindeki Yeri ve Önemi. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Topbaş, Selahattin. “Edebî Metinler Bağlamında Hz. Peygamber ile Hz. Hatice’nin Örnek Evliliği”. 3. Uluslararası Türkiyat Kongresi Tam Metin Kitabı. 453-456. Bakü/Azerbaycan: Çankırı Karatekin Üniversitesi Yayınları & Azerbaycan Milli İlimler Akademisi İlim Neşriyatı, 2024.
• Topbaş, Selahattin. Türk Edebiyatında Hazret-i Hatice Kıssaları (İnceleme-metin). Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
• Topbaş, Selahattin. Türk Edebiyatında Hazret-i Hatice Kıssaları (Metin-inceleme). Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Topbaş, Selahattin-Selçuk, Bahir. “Hz. Peygamber’in Hz. Hatice ile Evliliğine Dair Bir Hikâye: Tezevvücü’r-resûl”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 5/4 (2019), 752-780. https://doi.org/10.20322/littera.629609
• Topbaş, Selahattin-Selçuk, Bahir. “Klasik Türk Edebiyatındaki Hazret-i Hatice Kıssaları Üzerine”, Edebi Eleştiri Dergisi 9/2 (2025), 314-337. https://doi.org/10.31465/eeder.1673145.
• Uraler, Aynur. “Mâriye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/63-64. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Uraler, Aynur. “Safiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/474. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Uraler, Aynur. “Sevde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/584-585. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Uraler, Aynur. “Ümmehâtü’l-mü’minîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/306-308. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Uraler, Aynur. “Ümmü Habîbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/318-319. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Uysal, Mehmet. Nikâh-nâme (İnceleme-Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Uzun, Mustafa İsmet. “Muhammed/Türk Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/455-457. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Ümütlü, Selim. “Arapgirli Ali Baba Rûmî’nin Dürrü’l-Fu’âd ve Şeyhü’l-İrşâd’ında Hz. Peygamber”. Marifetname 12/1 (2025), 405-432. https://doi.org/2010.47425/marifetname.vi.1656449.
• Yeniterzi, Emine. Türk Edebiyatında Na’tlar (Antoloji). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Yıldırım, Suzan. Hz. Peygamber’in Hanımlarından Ümmü Seleme’nin Hayatı ve Kişiliği. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Yıldız, Alim. “Türk İslam Edebiyatında Hz. Hatice”. ed. Ali Aksu. Hazret-i Hatice Sempozyum Bildirileri. 89-106. Sivas: Sivas Belediyesi, 2015.
• Yılmaz, Hayati. “Reyhâne bint Şem’un”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/41-42. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Yolcu, Emine. Ümmü Habîbe Bint. Ebû Süfyan’ın Hayatı ve Şahsiyeti. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.