Can Evolutionary Mechanisms Be Discussed in al-Jāḥiẓ’s Philosophy of Nature? An Evaluation in the Context of Divine Custom and the Latency-Emergence (Kumūn-Ẓuḥūr) Theory

Öz

Abū ‘Uthmān ‘Amr b. Baḥr al-Jāḥiẓ (d. 255/869), one of the most important intellectual figures of the 9th century (3rd century AH) in Basra, built his philosophy of nature upon the principle inherited from his teacher Nazzām (d. 231/845) that “All beings in the universe act in accordance with their nature.” According to Jāḥiẓ, every living being created by Allah possesses a unique nature and maintains its life in accordance with these innate characteristics. As a “naturalist” and “ethologist” (a zoologist studying animal behavior), he deeply examined the vital processes of living things such as nutrition, reproduction, hunting, and sheltering, researching the evidences of divine wisdom and power within the animal kingdom. These observations were primarily featured in his seven-volume encyclopedic work Kitāb al-Ḥayawān, as well as in his other writings. In these works, Jāḥiẓ utilized a wide range of sources, from Greek thinkers like Aristotle, Galen, and Polemon to Bedouin narratives, and from animal trainers to the observations of various faith members. He even subjected the reports he saw, read, or heard about living things to a series of tests, conducting experiments and observations. The knowledge he presented regarding the world of living beings has been associated by researchers of modern biology and zoology with the idea of evolution pioneered by Charles Darwin (1809–1882). Numerous historians of science and thinkers, both Western and Eastern -such as Eilhard Wiedemann (1852-1928), Miguel Asín Palacios (1871-1944), Conway Zirkle (1895-1972), Maḥfūẓ ‘Azzām (1927-2022), and ‘Alī Bū Mulḥim (1935-?)- have traced the idea of evolution in al-Jāḥiẓ. In Türkiye, Mehmet Bayrakdar highlighted the claim that an evolutionary thought exists in al-Jāḥiẓ in his study titled Evolutionary Theory of Creation in Islam. However, despite these claims in the literature, there is a notable lack of a holistic reading regarding the concept of evolution in Jāḥiẓ’s philosophy of nature, the context in which this concept is mentioned, and the possibility of mechanisms such as artificial, sexual, and kin selection beyond natural selection. In Jāḥiẓ’s system, the theory of “kumūn” (latency) and “ẓuḥūr” (emergence) attributed to Nazzām plays a central role in understanding the behavior and survival strategies of living things. According to this theory, potential characteristics placed in the natures of living beings at the first moment of creation manifest over time depending on environmental conditions and needs. Within this framework, Jāḥiẓ analyzes the existence of different natures in living beings and how the manifestation of these traits affects survival chances. He grounds these processes in the understanding of Sunnatullāh, i.e., the laws of Allah’s operation in the universe. While detailing the struggle for life, environmental effects on organisms, and the functional advantages of vital organs, Jāḥiẓ touches upon some of the topics of modern evolutionary biology. In his observations, themes such as the food chain, adaptation, modification, and metamorphosis can be traced within the context of natural selection. For example, the deceptive survival tactics, hunting methods, and defense mechanisms developed by living things to protect themselves are described as elements that provide a natural advantage. Beyond natural selection, reflections of mechanisms such as artificial selection, sexual selection, and kin selection are also found in Jāḥiẓ’s works. Human interventions in animals, domestication processes, and their effects on reproduction provide data for artificial selection. Similarly, mate selection and intra-species cooperation show parallels with modern sexual and kin selection theories. Conversely, no direct or explicit view regarding a “common ancestor” is stated in Jāḥiẓ’s philosophy. While the kumūn-ẓuḥūr theory and Divine custom provide a ground for such an idea, Jāḥiẓ makes no such claim. Specifically, interpretations of his emphasis on similarities between humans and monkeys as an endorsement of a common ancestor are determined to be anachronistic and forced interpretations detached from the original context. The main purpose of this study is to evaluate the claims regarding Jāḥiẓ and evolutionary thought and to reveal the reflections of neglected sub-mechanisms like artificial, sexual, and kin selection from a holistic perspective. In this context, the zoological data in Jāḥiẓ’s works are analyzed in light of modern biological categories while avoiding anachronism. Consequently, Jāḥiẓ presented a significant zoological perspective for his time by examining the transformation processes of living things through observation and experiment, and developed a unique philosophy of nature containing important clues regarding evolutionary mechanisms.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• al-Jāḥiẓ
• Evolution
• Natural Philosophy
• Sunnatullāh (Divine Custom)
• Theory of Latency (Kumūn) and Emergence (Ẓuḥūr)

Câhız’ın Tabiat Felsefesinde Evrim Mekanizmalarından Bahsedilebilir mi? Sünnetullah ve Kümûn-Zuhûr Teorisi Bağlamında Bir Değerlendirme

Öz

Basra’da 9. yüzyılın (hicrî 3. yy) en önemli entelektüel figürlerinden biri olan Mu‘tezilî âlim Ebû Osman Amr b. Bahr el-Câhız (ö. 255/869), tabiat düşüncesini hocası Nazzâm’dan (ö. 231/845) tevarüs ettiği “Evrendeki tüm varlıklar doğasıyla hareket eder” ilkesi üzerine inşa etmiştir. Câhız’a göre Allah tarafından yaratılan her canlı, kendisine has bir tabiata sahiptir ve yaşamını bu fıtrî özellikler doğrultusunda sürdürür. O, bir “doğa bilimci” ve “etolog” (hayvan davranışlarını inceleyen zoolog) kimliğiyle canlıların beslenme, üreme, avlanma ve barınma gibi yaşamsal süreçlerini derinlemesine incelemiş, canlılar üzerindeki ilahî hikmet ve kudretin delillerini araştırmıştır. Bu gözlemleri, başta yedi ciltlik ansiklopedik eseri Kitâbü’l-Hayevân olmak üzere diğer eserlerinde de yer almıştır. Bu eserlerinde Câhız, Aristoteles, Galen ve Polemon gibi Yunan düşünürlerinden bedevî anlatılarına, hayvan terbiyecilerinden farklı inanç mensuplarının gözlemlerine kadar geniş bir kaynak yelpazesinden faydalanmıştır. Hatta canlılar hakkında gördüğü, okuduğu, duyduğu bu haberleri bir dizi testten geçirerek deney ve gözlemler yapmıştır. Onun canlılar dünyasına dair ortaya koyduğu bu birikim, özellikle modern biyoloji ve zooloji araştırmacıları tarafından Charles Darwin’in (1809-1882) öncülük ettiği evrim düşüncesiyle ilişkilendirilmiştir. Eilhard Wiedemann (1852-1928), Miguel Asin Palacios (1871-1944), Conway Zirkle (1895-1972), Mahfûz Azzâm (1927-2022) ve Ali Bû Mülhim (1935-?) gibi Batılı ve Doğulu pek çok bilim tarihçisi ve düşünür Câhız’da evrim fikrinin izlerini sürmüştür. Türkiye’de ise Mehmet Bayrakdar İslâm’da Evrimci Yaratılış Teorisi adlı çalışmasıyla Câhız’da bir evrim düşüncesi olduğu iddiasını ön plana çıkarmıştır. Ancak literatürdeki bu iddialara rağmen Câhız’ın tabiat felsefesinde evrim kavramı; bu kavramın hangi bağlamda ele alındığı ve doğal seçilim dışındaki yapay, cinsel ve akraba seçilimi gibi mekanizmaların imkânı üzerine bütüncül bir okuma eksikliği dikkat çekmektedir. Câhız’ın sisteminde canlıların davranışlarını ve hayatta kalma stratejilerini anlamak için Nazzâm’a atfedilen “kümûn” (gizlenme) ve “ẓuḥûr” (ortaya çıkma) teorisi merkezî bir rol oynar. Bu teoriye göre, yaratılışın ilk anında canlıların tabiatlarına yerleştirilen potansiyel özellikler, zaman içerisinde çevresel şartlara ve ihtiyaçlara bağlı olarak tezahür eder. Bu çerçevede Câhız, canlılarda farklı tabiatların olduğunu ve bu özelliklerin ortaya çıkma biçimlerinin canlıların hayatta kalma şanslarını nasıl etkilediğini analiz eder. Bu süreçleri, Allah’ın evrendeki işleyiş yasaları olan “sünnetullah” anlayışıyla temellendirir. Câhız, canlılar arasındaki yaşam mücadelesini, çevrenin organizmalar üzerindeki etkisini ve hayatî organların fonksiyonel avantajlarını detaylandırırken modern evrimsel biyolojinin bazı konularına temas eder. Onun gözlemlerinde besin zinciri, adaptasyon, modifikasyon ve metamorfoz gibi başlıklar doğal seçilim mekanizması bağlamında izlenebilir. Örneğin canlıların düşmanlarından korunmak için geliştirdikleri kurnazlıklar, avlanma metotları ve zekice savunma mekanizmaları, onların doğada avantajlı konuma geçmelerini sağlayan unsurlar olarak betimlenir. Doğal seçilimin ötesinde, Câhız’ın eserlerinde yapay seçilim, cinsel seçilim ve akraba seçilimi gibi mekanizmaların da izdüşümlerine rastlanır. İnsanların hayvanlar üzerindeki müdahaleleri, evcilleştirme süreçleri ve üreme ile neslin devamı üzerindeki etkileri yapay seçilim bağlamında değerlendirilebilecek veriler sunar. Benzer şekilde canlıların eş seçimi ve aile içi/tür içi yardımlaşma eğilimleri de modern evrimsel teorinin cinsel seçilim ve akraba seçilimi alt mekanizmalarıyla paralellik gösterir. Buna karşın, Câhız’ın tabiat felsefesinde “ortak ata” kavramına dair doğrudan ve açık bir görüş beyan edilmediği görülmektedir. Her ne kadar kümûn-ẓuḥûr teorisi ve sünnetullah anlayışı çerçevesinde ortak ata fikri mümkün görünse de Câhız’ın eserlerinde bu yönde bir iddia bulunmamaktadır. Özellikle insan ve maymun arasındaki fiziksel ve karakteristik benzerliklere dair yaptığı vurgular, bazı araştırmacılar tarafından ortak ata fikrine yorulsa da bu tür çıkarımların metnin orijinal bağlamından kopuk, anakronik ve zorlama yorumlar olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı ise literatürdeki Câhız ve evrim düşüncesi arasındaki ilişkiye dair iddiaları değerlendirmek ve bugüne kadar ihmal edilen yapay, cinsel ve akraba seçilimi gibi evrimin alt mekanizmalarının Câhız’ın metinlerindeki izdüşümlerini bütüncül bir perspektifle ortaya koymaktır. Bu bağlamda, Câhız’ın eserlerindeki zoolojik veriler, anakronizme düşmekten kaçınılarak modern biyolojik kategoriler ışığında çözümlenmektedir. Sonuç olarak Câhız, canlıların tabiatlarını ve değişim süreçlerini gözlem ve deney süzgecinden geçirerek dönemi için oldukça önemli bir zoolojik perspektif sunmuş, evrimsel mekanizmalara dair önemli ipuçları barındıran özgün bir tabiat felsefesi geliştirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Câhız
• Evrim
• Tabiat Felsefesi
• Sünnetullah
• Kümûn ve Ẓuḥûr Teorisi

Kaynakça

1. Aristoteles, Aristotle’s History of Animals: In Ten Books. çev. Richard Cresswell. London: George Bell, 1883.
2. Aristoteles, History of Animals. çev. C.D.C. Reeve. Cambridge: Hackett Publishing Company, 2019.
3. Aygün, Fatma. Gâye ve Nîzam Delili Bağlamında: Ebû Osmân el-Câhız’ın Teleolojik Yaklaşımı. Ankara: Sonçağ Yayıncılık, 2022.
4. Azzâm, Mahfûz. Fi’l-Felsefeti’t-tabî’a li’l-Câhız. b.y.: Dâru’l-Hidâye, 1995.
5. Bağdâdi, Abdulkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Beyrut: Mektebetu’l-Asriyye, 1995.
6. Bakırcı, Çağrı Mert. Evrenin Karanlığında Evrimin Işığı. İstanbul: Ginko Kitap, 2021.
7. Bakırcı, Çağrı Mert. Evrim Kuramı ve Mekanizmaları (Evrimin Temelleri ve Nasıl İşlediği Üzerine). İstanbul: Ginko Kitap, 2020.
8. Bayrakdar, Mehmet–Vural, Mehmet. “Câhız ve Biyolojik Evrimciliğin Doğuşu”, KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 10/1 (2012), 117-126. https://doi.org/10.18317/kader.78080.

9. Bayrakdar, Mehmet. “Mesh veya Mutasyon”. Evrim ve Tasarım Geleneksel ve Çağdaş Metinler Seçkisi. ed. Recep Alpyağıl. 49-56. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
10. Bayrakdar, Mehmet. İslâm’da Evrimci Yaratılış Teorisi. Ankara: Kitabiyat, 2001.
11. Bilge, Meliha. “Câhız’ın Mûcize Anlayışı: Tabiat Teorisi ve Âdet Anlayışı Çerçevesinde Bir İnceleme”. Kader 19/2 (2021), 522-548. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1010052.
12. Câhız, Amr b. Bahr. “Fahru’s-sûdân ale’l-bîdân”. Resâ’ilü’l-Câhız. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1964.
13. Câhız, Amr b. Bahr. “Fedâilu’l-Etrak”. Resâ’ilü’l-Câhız. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-hancî, 1964.
14. Câhız, Amr b. Bahr. “Kitâbü’l-Bigâl”. Resâ’ilü’l-Câhız. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, ts.
15. Câhız, Amr b. Bahr. “Kitâbü’t-Terbî‘ ve’t-tedvîr”. Resâ’ilü’l-Câhız. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1991.
16. Câhız, Amr b. Bahr. el-Buhalâ. nşr. Tâhâ el-Hâcirî. Kahire: Dâru’l-Me’arîf, 1991.
17. Câhız, Amr b. Bahr. Kitabü’d-Delâil ve’l-i‘tibâr ale’l-halk ve’t-tedbîr. Beyrut: Daru’n-Nedveti’l-İslâmiyye, 1988.
18. Câhız, Amr b. Bahr. Kitâbü’l-Hayevân. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 7 Cilt. Mısır: Mektebetu Mustafa el- Bâbî’l-Halebî, 1965-1968.
19. Câhız, Amr b. Bahr. Kitâbü’l-Kavl fi’l-bigâl. ed. Charles Pellat. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1995.
20. Can, Seyithan. Transhümanizm ve İnancın Geleceği -Transhümanizm Üzerine Kelâm Polemikleri-. Ankara: Tezkire Yayınları, 2022.
21. Cengiz, Yunus. “Nazzâm’ın Doğa Felsefesinde İ‘timâd Hareketi: Ne’liği ve İşlevi”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 11/1 (2014), 143-168. https://doi.org/10.17131/milelnihal.04558.
22. Cengiz, Yunus. Doğa ve Öznellik Câhız’ın Ahlâk Düşüncesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
23. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sihâh Tâcû’l-Luğâ ve Sihâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur Attar. Beyrut: Daru’l-İlmi’l-Melabiyeyn, 1979.
24. Çağlayan, Harun. “Müslüman Kültürü Açısından Yaratılış ve Evrim Konularına Bir Bakış”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 6/2 (2020), 480-507. https://izlik.org/JA49WB52JS
25. Darwin, Charles. The Descent of Man and Selection in Relation to Sex. ed. John Tyler Bonner-Robert M. May. II Volume. New Jersey: Princeton University Press, 1981.
26. Darwin, Charles. The Origin of Species. ed. Charles W. Eliot. New York: The Harward Literaty Classics, 6. Basım, 1872.
27. Demir, Osman. Kelâmda Nedensellik İlk Dönem Kelâmcılarında Tabiat ve İnsan. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
28. Duralı, Şaban Teoman. A New System of Philosophy-Science from the Biological Standpoint. İstanbul: İbn Haldun University Press, 2019.
29. Edessa, Job of. Book of Treasures. çev. A. Mingana. Cambridge: W. Heffer & Sons Limited, 1935.
30. Eliş, Veysel-Can, Seyithan. “Teoloji ve Biyolojinin Kavşağında: Genotip, Fenotip ve Kümûn-Ẓuḥûr Teorisi”. Van İlahiyat Dergisi 13/22 (2025), 41-54. https://doi.org/10.54893/vanid.1611849.
31. Eliş, Veysel. Câhız’ın Tabiat Felsefesinde Canlılar ve Evrim. İstanbul: Küre Yayınları, 2026.
32. Futuyma, Douglas Joel. Evolution. ed. Andrew D. Sinauer. Sunderland: Massachusetts, Sinauer Associates Inc., 2005.
33. Garvey, Brian. Philosophy of Biology. ed. Alexander Bird. Wales: Acumen Publishing Limited, 2007.
34. Grasset, Léo. Zürafa Boynun Neden Uzun?. çev. Yonca Aşçı Dalar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021.
35. Hayyât, Ebu’l-Hüseyin. Kitâbü’l-İntisâr ve’r-red alâ İbni’r-Râvendî el-mülhid. thk. H.S. Nyberg. Kahire: Dârü’l- Kütübi’l-Mısriyye, 1925.
36. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. Lisânu’l-‘Arab. thk. A. Ali Kebîr vd. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, ts.
37. İsfehânî, Râgıp. Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. nşr. Mustafa Baz. b.y.: Mektebutü’n-Nazar, ts.
38. Kandemir, Ahmet Mekin. Mu‘tezilî Düşüncede Tabiat ve Nedensellik. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
39. Kaya, Asım. Darwin’in Müslüman Öncüleri: Anakronik Bir Okumanın Felsefi Eleştirisi. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2022.
40. Lamarck, Jean Baptiste. Philosophie Zoologique. ed. Andre Pichot. France: Satanic Mill Mars, 2018.
41. Malik, Shoaib Ahmed. Islam and Evolution al-Ghazâlî and the Modern Evolutionary Paradigm. London and New York: Routledge Taylor & Francis Group, 2021.
42. Mayr, Ernst. This Is Biology: The Science of the Living World. Cambridge: Harvard University Press, 1998.
43. Mayr, Ernst. What Makes Biology Unique? Considerations on the Autonomy of a Scientific Discipline. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
44. Özsoy, Ergi Deniz. Evrim, Bilim ve Tarih -Bu Yaşam Görüşünde İhtişam Var-. İstanbul: Ginko Kitap, 2022.
45. Pellat, Charles. “Maskh”. The Encyclopaedia of Islam. ed. P. Bearman vd. 736-738. Leiden: Brill, Second Edition, 2012.
46. Plato. Timaeus. çev. Peter Kalkavage. Cambridge: Focus an Imprint of Hackett Publishing Company, 2016.
47. Stott, Rebecca. Darwin’s Ghosts the Secret History of Evolution. New York: Spiegel & Grau, 2012.
48. Sverdrup-Thygeson, Anne. Böcekler Gezegeni (Tuhaf, Yararlı ve Hayranlık Uyandırıcı Dostlarımız Üzerine). çev. Dilek Başak. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2020.
49. Şehristânî, Ebu’l-Feth. el-Milel ve’n-nihal. thk. Ebû Ali Mehnâ ve Ali Hasan Fâ’ûr. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1993.
50. Şengör, A. M. Celal. Yaşamın Evrimi Fikrinin Darwin Döneminin Sonuna Kadarki Kısa Tarihi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı Yayınları, 2020.
51. Taslaman, Caner. Evrim Teorisi, Felsefe ve Tanrı. İstanbul: İstanbul Yayınevi, 2013.
52. Türker, Ömer. Evrim Risalesi İslam Düşünce Geleneğinden Hareketle Bir Değerlendirme. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.
53. Wiedemann, Von Eilhard. “Beiträge zur Geschichte Der Naturwissenschaften. XLVI. Darwinistisches bei Gähiz”. Sitzungberichte der Physikalisch-Medizinischen Sozietät zu Erlangen 47 (1915). 130-131.
54. Wolfson, Harry Austryn. The Philosophy of the Kalam. Cambridge: Harvard University Press, 1976.