The Place of Nusayrism in Ottoman Sectarian Policy: Practices During the Reign of Abdulhamid II

Öz

This study examines the administrative, religious, and educational policies developed by the Ottoman Empire toward the Nusayri communities during the reign of Sultan Abdulhamid II within the framework of the History of Islamic Sects. From its foundation onward, the Ottoman polity adopted the creed of Ahl al-Sunnah wa’l-Jama‘ah as the principal reference for political legitimacy, social order, and public law. This orientation gave rise to a state rationality that approached sectarian difference not merely as a theological divergence, but as a matter directly related to administrative integrity, public security, fiscal regulation, and political stability. Within this context, Nusayrism -due to its esoteric doctrines, closed communal structure, and historically distant relationship with central authority- emerged as one of the most problematic fields of Ottoman sectarian governance. The Hamidian period, marked by intensified centralization, the consolidation of the caliphal discourse, and the growing impact of missionary activities and international competition, represents a critical phase in which the Nusayri question acquired a new strategic dimension. The primary aim of this study is to analyze the nature, objectives, and outcomes of the policies implemented toward the Nusayris during the Abdulhamid II era, and to determine whether these policies can be adequately explained through the dominant dichotomy in the literature that frames them either as a successful integration project or as a failed state policy. In doing so, the study approaches Hamidian Nusayri policy through the lens of Ottoman state rationality grounded in the principles of maslaha (public interest), tadarruj (gradualism), and the preservation of social equilibrium. It thus seeks to determine whether the limitations observed in practice should be understood primarily as failures or rather as outcomes of a consciously adopted form of bounded rationality, shaped by structural constraints and competing priorities. Existing scholarship has largely addressed Nusayrism in terms of doctrinal formation, early historical development, or modern identity politics, while comprehensive analyses based on Ottoman archival materials and focused on long-term sectarian governance remain limited. In particular, the religious reform initiatives, educational policies, administrative measures, and their concrete effects during the Abdulhamid II period have often been examined in a fragmented manner, with implementation problems frequently being reduced to a narrative of failure. This study seeks to fill this gap by arguing that Hamidian Nusayri policy must be evaluated not only at the level of discourse and intent, but also in relation to institutional capacity, fiscal limitations, bureaucratic coordination, local power structures, and forms of social resistance. Methodologically, the study adopts a historical-analytical approach consistent with the discipline of the History of Islamic Sects. Its primary sources consist of reports, imperial decrees (irade-i seniyye), provincial correspondence, inspection records, and official assessments preserved in the Ottoman Archives. These materials are analyzed through conceptual frameworks drawn from Ottoman statecraft, sectarian theory, political maslaha, and gradual governance. Religious reform initiatives, the construction of mosques and schools, appointments of teachers and inspectors, taxation practices, the role of local administration, and missionary activities are examined collectively to reveal the multidimensional structure of Ottoman policy toward the Nusayris. The findings demonstrate that Hamidian Nusayri policy cannot be characterized either as a fully successful project of sectarian transformation or as a simple administrative failure. Educational and religious reform initiatives failed to produce a durable sectarian and social transformation due to financial shortages, lack of qualified personnel, bureaucratic fragmentation, and persistent local resistance. At the same time, the Ottoman administration deliberately avoided abrupt and coercive interventions, opting instead for a cautious, gradual, and maslaha-oriented strategy. This approach enabled a degree of continuity, particularly in relations with Nusayri notables and local elites, even if it fell short of achieving comprehensive integration. Developments in the post-Hamidian period further indicate that while these policies struggled to generate structural transformation, they succeeded in preserving a pragmatic framework of loyalty between the state and segments of the Nusayri leadership. In this respect, the study contributes to a more nuanced understanding of the possibilities and limits of Ottoman sectarian governance within its historical context.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Nusayrism
• Sunnism
• the Ottoman Empire
• Abdulhamid II.

Destekleyen Kurum

Recep Tayyip Erdoğan University

Proje Numarası

SBA-2025-2058 BAP Projesi

Etik Beyan

Ethics committee approval is not required for this study

Teşekkür

This article was produced within the scope of the project titled ‘Ottoman Nusayri Policies and the Construction of Islamic Identity in the Post-Tanzimat Period’ (Project No. SBA-2025-2058), supported by the Scientific Research Projects Coordination Unit of Recep Tayyip Erdoğan University. I would like to express my sincere gratitude for their support and contributions to the project.

Nusayrîliğin Osmanlı Mezhep Siyasetindeki Yeri: II. Abdülhamid Dönemi Uygulamaları

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin mezhep siyaseti çerçevesinde II. Abdülhamid döneminde Nusayrî topluluklara yönelik olarak geliştirilen idarî, dinî ve eğitim merkezli politikaları, İslâm Mezhepleri Tarihi perspektifinden incelemektedir. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan itibaren Ehl-i sünnet ve’l-cemâat akîdesini siyasî meşruiyetin, toplumsal düzenin ve kamu hukukunun temel referans noktası olarak benimsemesi, mezhep farklılıklarının salt itikadî bir ayrışma alanı şeklinde değerlendirilmemesine; idarî bütünlük, asayiş, vergi düzeni ve siyasal istikrarla doğrudan irtibatlı bir mesele olarak ele alındığı bir devlet politikası teşekkül etmesine zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede Nusayrîlik, bâtınî doktrini, kapalı toplumsal örgütlenmesi ve tarihsel süreçte merkezî otoriteyle kurduğu mesafeli ilişki sebebiyle Osmanlı mezhep siyasetinin en problemli alanlarından biri olarak öne çıkmıştır. II. Abdülhamid dönemi ise merkezîleşme politikalarının yoğunlaştığı, halifelik söyleminin güç kazandığı ve misyoner faaliyetleriyle uluslararası rekabetin belirginleştiği bir tarihsel kesit olarak Nusayrî meselesinin yeni bir boyut kazandığı kritik bir dönemi temsil etmektedir. Çalışmanın temel amacı, II. Abdülhamid döneminde Nusayrîlere yönelik uygulanan politikaların mahiyetini, hedeflerini ve sahadaki sonuçlarını; eğitim kurumlarının devamlılığı, dinî ıslah faaliyetlerinin kurumsallaşma derecesi, hukukî-idarî kayıt mekanizmalarına entegrasyon, nüfus ve vergi düzenlemelerine katılım, yerel toplumsal ilişkilerin seyri ve misyoner rekabeti karşısında devlet otoritesinin korunması gibi ölçütler üzerinden analiz ederek, bu politikaların literatürde çoğu zaman ileri sürülen başarı yahut başarısızlık ikiliğiyle açıklanmasının yeterli olup olmadığını tartışmaktır. Bu bağlamda çalışma, II. Abdülhamid dönemi Nusayrî politikasını, Osmanlı devlet tasavvurunun maslahat, tedricilik ve toplumsal dengeyi koruma esaslarına dayanan yönetim anlayışı çerçevesinde ele almakta, sürecin bir başarısızlıktan ziyade, dönemin imkânları içinde şekillenen sınırlı bir rasyonalite örneği olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorusuna odaklanmaktadır. Mevcut literatürde Nusayrîlik çoğunlukla mezhebin doktriner yapısı, erken dönem teşekkülü veya modern kimlik tartışmaları bağlamında ele alınmış, Osmanlı arşiv belgelerine dayalı, uzun süreli ve uygulamaya odaklanan bir mezhep siyaseti analizi sınırlı kalmıştır. Özellikle II. Abdülhamid döneminde uygulanan dinî ıslah, eğitim politikaları, idarî düzenlemeler ve bu düzenlemelerin sahadaki karşılığı çoğu zaman parçalı biçimde incelenmiştir. Uygulamadaki aksaklıklar genellikle tek boyutlu bir başarısızlık anlatısı içinde değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Nusayrî politikasının niyet ve söylemle sınırlı bir düzlemde ele alınamayacağını; uygulama kapasitesi, kurumsal yeterlilik, mali imkânlar, yerel güç odakları ve toplumsal direnç bağlamlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunarak literatürdeki bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Araştırma, İslâm Mezhepleri Tarihi metodolojisine uygun olarak tarihsel-analitik bir yaklaşım benimsemektedir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden elde edilen raporlar, irade-i seniyyeler, vilayet yazışmaları, teftiş belgeleri ve resmî değerlendirme raporları çalışmanın temel kaynaklarını oluşturmaktadır. Bu belgeler, Osmanlı devlet politikası, mezhep teorisi, siyasal maslahat ve tedricî yönetim ilkeleri çerçevesinde yorumlanmıştır. Çalışmada dinî ıslah faaliyetleri, cami ve mektep inşası, öğretmen ve müfettiş görevlendirmeleri, vergi uygulamaları, yerel idarenin tutumu ve misyoner faaliyetleri birlikte değerlendirilerek Nusayrî politikasının çok boyutlu yapısı ortaya konulmuştur. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar, II. Abdülhamid dönemi Nusayrî politikasının ne tam anlamıyla başarılı bir mezhebî dönüşüm projesi ne de basit bir idarî başarısızlık örneği olarak değerlendirilebileceğini göstermektedir. Eğitim ve dinî ıslah politikaları, mali yetersizlikler, ehliyetli personel eksikliği, bürokratik koordinasyon sorunları ve yerel direnişler sebebiyle kalıcı bir mezhebî ve toplumsal dönüşüm üretememiştir. Bununla birlikte Osmanlı yönetimi, sert ve ani müdahalelerden kaçınarak tedricî, ihtiyatlı ve maslahat merkezli bir siyaset izlemiştir. Bu yaklaşım özellikle Nusayrî ileri gelenleriyle kurulan ilişkilerde belirli bir süreklilik sağlamıştır. II. Abdülhamid sonrası dönemde gözlenen gelişmeler ise bu politikaların yapısal dönüşüm üretmekte zorlandığını, ancak devlet ile Nusayrî şeyhleri arasındaki bağlılık zeminini kısmen koruduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı mezhep siyasetinin imkânlarını ve sınırlarını tarihsel bağlamı içinde yeniden değerlendirmeye katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Nusayrîlik
• Sünnîlik
• Osmanlı
• II. Abdülhamid.

Destekleyen Kurum

Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi

Proje Numarası

SBA-2025-2058 BAP Projesi

Etik Beyan

Çalışma için etik kurul onayı gerekmemektedir.

Teşekkür

Bu makale, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenen SBA-2025-2058 numaralı “Osmanlı'nın Tanzimat Sonrası Nusayrî Politikaları ve İslami Kimlik İnşası” başlıklı proje kapsamında üretilmiştir. Projeye verdikleri destek ve katkılarından dolayı çok teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Akbulut, Uğur. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Lazkiye Nusayrîleri (19.Yüzyıl)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 54 (2010), 111-125. https://izlik.org/JA52BD54HG.
2. Akbulut, Uğur vd. Osmanlı Arşiv Belgelerinde Nusayriler ve Nusayrilik (1745-1920). Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araş. Merkezi, 2010.
3. Akbulut, Uğur. “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Nusayrîleri Sünnileştirme Çabaları”. Sultan II. Abdülhamid Sempozyumu. 1/95-110. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
4. Alkan, Necati. Osmanlı’da Gayrisünni Müslümanlar Nusayrilere Yönelik Misyoner ve Devlet Algıları. çev. Dâra Elhüseyni. Ankara: Fol Kitap, 2024.
5. Arslan, Hatice. “Klasik Nusayrî Eserlerinde Tanrı Düşüncesi”. Turkish Studies 12/35 (2017), 463-476. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.12689
6. Bağdâdî, Ebu Mansûr Abdülkâhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî. el-Fark beyne’l-fırak ve beyânü’l-fırkati’n- naciye minhum. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedide, 1977.
7. Bağlıoğlu, Ahmet. Nusayrîliğin Teşekkül Süreci, İnanç ve Ritüelleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
8. Bayram, Aydın. “The Transformation of Radjʿa Doctrine of Shiʿa: A Case Study on the Nusayrīs, the Druzes and the Bābī-Bahāīs”. Kader 21/3 (2023), 942-959. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1391455

9. Bey, Baha Said. Türkiye’de Alevî-Bektaşî, Ahî ve Nusayrî Zümreleri. İstanbul: Kitabevi, 2006.
10. Bilgili, Ali Sinan. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Adana, Tarsus ve Mersin Bölgesi Nusayrîleri (19-20. Yüzyıl)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 54 (2010), 49-78. https://izlik.org/JA39ZK67EK
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 102, Gömlek No. 275.
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri, [A.{DVNSMHM.d]. No. 136, Gömlek No. 271.
13. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 149.
14. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 190.
15. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Ayniyat Defterleri, [BEO. AYN. d]. No. 867, Gömlek No. 144.
16. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 1021, Gömlek No. 76555.
17. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 445, Gömlek No. 33346.
18. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 247, Gömlek No. 18455.
19. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 294, Gömlek No. 21989.
20. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 201, Gömlek No. 15050.
21. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 142, Gömlek No. 10630.
22. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Evrakı, [BEO]. No. 1558, Gömlek No. 116791.
23. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maliye, [C. ML]. No. 11, Gömlek No. 461.
24. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Emniyet, [DH.EUM.EMN]. No. 80, Gömlek No. 21.
25. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Yedinci Şube, [DH.EUM.7.Şb]. No. 1, Gömlek No. 1.
26. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1691, Gömlek No. 55.
27. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1358, Gömlek No. 7.
28. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1670, Gömlek No. 20.
29. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 2490, Gömlek No. 75.
30. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 2319, Gömlek No. 107.
31. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1355, Gömlek No. 3.
32. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1368, Gömlek No. 44.
33. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1817, Gömlek No. 63.
34. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1823, Gömlek No. 102.
35. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1796, Gömlek No. 106.
36. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1475, Gömlek No. 100.
37. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1741, Gömlek No. 10.
38. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 866, Gömlek No. 56.
39. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 31, Gömlek No. 9.
40. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1767, Gömlek No. 69.
41. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 2522, Gömlek No. 65.
42. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1744, Gömlek No. 33.
43. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1958, Gömlek No. 80.
44. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 31, Gömlek No. 9.
45. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1993, Gömlek No. 3.
46. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 1958, Gömlek No. 80.
47. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi, [DH.MKT]. No. 2049, Gömlek No. 13.
48. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Şifre Evrakı, [DH.ŞFR]. No. 197, Gömlek No. 52.
49. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Şifre Evrakı, [DH.ŞFR]. No. 169, Gömlek No. 90.
50. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Şifre Evrakı, [DH.ŞFR]. No. 68, Gömlek No. 8.
51. BOA, Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat, [DH.TMIK.S]. No. 26, Gömlek No. 31.
52. BOA, Osmanlı Arşivi. Hariciye Nezareti Tercüme Odası Evrakı, [HR.TO]. No. 516, Gömlek No. 24.
53. BOA, Osmanlı Arşivi. Haritalar, [HRT.h]. No. 217, Gömlek No. 73.
54. BOA, Osmanlı Arşivi. Haritalar, [HRT.h]. No. 181, Gömlek No. 35.
55. BOA, Osmanlı Arşivi. Hazine-i Hassa İradeleri, [HH.İ]. No. 88, Gömlek No. 57.
56. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye, [İ.DH]. No. 762, Gömlek No. 62134.
57. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye, [İ.DH]. No. 1207, Gömlek No. 94486.
58. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye, [İ.DH]. No. 1182, Gömlek No. 92449.
59. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye, [İ.DH]. No. 1182, Gömlek No. 92451.
60. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye, [İ.DH]. No. 1306, Gömlek No. 9.
61. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dosya Usulü, [İ.DUİT]. No. 66, Gömlek No. 52.
62. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dosya Usulü, [İ.DUİT]. No. 68, Gömlek No. 20.
63. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Maarif, [İ.MF]. No. 2, Gömlek No. 10.
64. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Maarif, [İ.MF]. No. 4, Gömlek No. 7.
65. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Meclis-i Mahsus Evrakı, [İ.MMS]. No. 113, Gömlek No. 4821.
66. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Meclis-i Mahsus Evrakı, [İ.MMS]. No. 114, Gömlek No. 4867.
67. BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Meclis-i Mahsus Evrakı, [İ.MMS]. No. 130, Gömlek No. 5563.
68. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 776, Gömlek No. 14.
69. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 374, Gömlek No. 12.
70. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 496, Gömlek No. 33.
71. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 228, Gömlek No. 28.
72. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 162, Gömlek No. 54.
73. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 507, Gömlek No. 58.
74. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 273, Gömlek No. 59.
75. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 333, Gömlek No. 21.
76. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 776, Gömlek No. 14.
77. BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı, [MF.MKT]. No. 437, Gömlek No. 33.
78. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vükelâ Evrakı, [MV]. No. 48, Gömlek No. 32.
79. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vükelâ Evrakı, [MV]. No. 54, Gömlek No. 37.
80. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vükelâ Evrakı, [MV]. No. 55, Gömlek No. 15.
81. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vükelâ Evrakı, [MV]. No. 73, Gömlek No. 38.
82. BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vükelâ Evrakı, [MV]. No. 76, Gömlek No. 93.
83. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Kalemi Meclis-i Vala Evrakı, [A. MKT. MVL]. No. 74, Gömlek No. 84.
84. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı, [A. MKT. UM]. No. 566, Gömlek No. 12.
85. BOA, Osmanlı Arşivi. Şûrâ-yı Devlet Evrakı, [ŞD]. No. 2428, Gömlek No. 9.
86. BOA, Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri [TT.d]. No. 68, Sayfa No. 316.
87. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Esas Evrakı, [Y.EE]. No. 129, Gömlek No. 79.
88. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Esas Evrakı, [Y.EE]. No. 79, Gömlek No. 67.
89. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Esas Evrakı, [Y.EE]. No. 132, Gömlek No. 38.
90. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı, [Y.MTV]. No. 87, Gömlek No. 44.
91. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Başkitabet Evrakı, [Y.PRK.BŞK]. No. 58, Gömlek No. 35.
92. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Adliye ve Mezahib Nezareti, [Y.PRK.AZN]. No. 4, Gömlek No. 57.
93. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Arzuhal Jurnal, [Y.PRK.AZJ]. No. 39, Gömlek No. 117.
94. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Maarif Nezareti Maruzatı, [Y.PRK.MF]. No. 2, Gömlek No. 57.
95. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Meşihat Dairesi Maruzatı, [Y.PRK.MŞ]. No. 5, Gömlek No. 83.
96. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Umumi, [Y.PRK.UM]. No. 19, Gömlek No. 70.
97. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Umumi, [Y.PRK.UM]. No. 19, Gömlek No. 58.
98. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı, [Y.A.HUS]. No. 257, Gömlek No. 26.
99. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı, [Y.A.HUS]. No. 266, Gömlek No. 97.
100. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı, [Y.A.HUS]. No. 358, Gömlek No. 80.
101. Bulut, Halil İbrahim. “Tarih, İnanç, Kültür ve Dinî Ritüelleriyle Nusayrilik”. Ortadoğu Yıllığı 2011. ed. Kemal İnat-Muhittin Ataman. 579-614. İstanbul: Açılım Kitap, 2012.
102. Cillî, Muhammed b. Ali. “Kitabü bâtıni’s-salât”. Resâilü’l-hikmeti’l-’Aleviyye. thk. Ebû Musa-Şeyh Mûsâ. 2/219-272. Silsiletü’t-Türâsi’l-’Alevî. Lübnan: Dâr li-Ecli’l-Ma’rife, 2006.
103. Cünbülânî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Cenân. “Îzâhu’l-misbâh ed-dâl ’alâ sebîli’n-necâh”. Resâilü’l-hikmeti’l-’Aleviyye. thk. Ebû Musa-Şeyh Mûsâ. 1/233-302. Silsiletü’t-Türâsi’l-’Alevî. Lübnan: Dâr li-Ecli’l- Ma’rife, 2006.
104. Çapar, Ali. “İsmail Hayr Bey İsyanı Işığında Osmanlı-Nusayri İlişkileri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 91 (2019), 43-63. https://izlik.org/JA79PJ23LB
105. Çapar, Ali. “Mezhepçilik, Pragmatizm ve Müzakere: 16 ile 19. Yüzyıllarda Osmanlı-Nusayri İlişkileri ve Nusayrilerin Değişen Statüleri”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 22 (2020), 111-147. https://doi.org/10.24082/2020.abked.291
106. Çapar, Ali. The History of Nusayris ('Alawis) in Ottoman Syria, 1831-1876. Arkansas: University of Arkansas, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
107. Dalkılıç, Mehmet. “An Esoteric Living Religious Sect in the Secular Milieu of Turkish Republic”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2008), 49-68. https://izlik.org/JA59NH85HJ
108. Dalkıran, Sayın. “Tarih-i Cevdet’te İslam Mezhepleri II (Dürzîlik ve Nusayrîlik)”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 10/21 (2003), 201-217. https://izlik.org/JA94JT82AU
109. Deringil, Selim. İktidarın Sembolleri ve İdeoloji. çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Doğan Kitap, 2014.
110. Düzenli, Pehlul. “Şeyhülislam Ebussuûd Efendi Fetvâları Işığında Osmanlı Sünnîliği”. Marife 5/3 (2005), 259-286. https://izlik.org/JA95EE52HX
111. Erdoğdu Başaran, Reyhan. “Er-Risâletü’l-Numâniyye Eseri Doğrultusunda Nusayrî-Alevî İnancında Tevhîd İlkesinin İzahı”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 14/2 (2021), 948-969. https://doi.org/10.18403/emakalat.1023074
112. Erdoğdu Başaran, Reyhan. “Klasik Nusayrî Metinlerinde Mezhebe Giriş: Dini Eğitim ve Amcalık Geleneği”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 63/1 (2025), 71-83. https://doi.org/10.29288/ilted.1555438
113. Erdoğdu Başaran, Reyhan. “Nidâ’dan Takiyye’ye: Nusayrî-Alevî İnancında Nidâ ve Takiyye Uygulaması”. Eskiyeni 46 (2022), 53-71. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1029112
114. Erdoğdu Başaran, Reyhan. “Nusayrî-Alevî İnancında Tecellî Konusunun Kâsım et-Taberânî’nin Eserleri Doğrultusunda Analizi (Risâletü’l-zuhûr ve-’l-butûn ve el-Mesâil el-hâss)”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/1 (2022), 550-563. https://doi.org/10.15869/itobiad.1025708
115. Erdoğdu Başaran, Reyhan. Nusayrîlik İshakîlik Alevîlik -Tarih, Literatür ve İnanç-. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2023.
116. Erkan, Ümit. “19. Yüzyıl Osmanlı Bürokrasisinin Kızılbaşlıkla Mücadele Argümanı: Tashih-I İtikad”. Rize İlahiyat Dergisi 28 (2025), 33-46. https://doi.org/10.32950/rid.1596085.
117. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Nusayrîlik”. Çağımızda İtikadî İslam Mezhepleri. İstanbul: Şa-to İlâhiyat, 2001.
118. Firro, Kais. “Nusayrîliğin Milliyetçilik ve Millî Devlete Adaptasyonu”. Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler Bektaşîler Nusayrîler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
119. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmadüddin İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 1-21 Cilt. Kahire: Daru Hicr, 1998.
120. İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Zeynüddîn Ömer b. el-Muzaffer. Târîhu İbni’l-Verdî. 1-2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1996.
121. Kalaycı, Mehmet. “Osmanlı’da Eşarilik-Maturidilik İlişkisine Genel Bir Bakış”. İlahiyat Akademi Dergisi 5 (2017), 113- 128. https://izlik.org/JA46ZK79BZ
122. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâʾ. 1-14 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l- Emiriyye, 1918.
123. Karaköse, Hasan. “Mezhepten Siyasileşmeye Nusayrilik (Nusayrilik Mezhebi’nin Ortaya Çıkışından, 1971’e Kadar Siyasî Kimliğe Dönüşmesi)”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 14 (2021), 371-401. https://izlik.org/JA24CY36JR
124. Kummî, Ebû Halef el-Eşʻarî. Kitâbü’l-makâlât ve’l-fırak. nşr. Muhammed Cevad Meşkûr. Tahran: Matbaatü Haydarî, 1963.
125. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkādir b. Muhammed. es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 1-8 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 1997.
126. Moosa, Matti. Extremist Shiites The Ghulat Sects. New York: Syracuse University Press, 1988.
127. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. İbrahim Şemseddin. 1-33 Cilt. Beyrut: Darü’l Kütübi’l İlmiyye, 2004.
128. Önal, Recep. “Osmanlı Coğrafyasında Sünnî Düşüncenin Resmî İdeoloji Olarak Benimsenmesi Üzerine Sosyo- Jeopo-Teolojik Analizler”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 10/4 (2018), 1258-1275. https://doi.org/10.26791/sarkiat.462656
129. Öz, Mustafa. “Nusayriyye”. Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler Bektaşîler Nusayrîler. ed. Irene Melikof vd. 189-201. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
130. Sertel, Ergin. Dini ve Etnik Kimlikleriyle Nusayriler. Ankara: Ütopya Yayınevi, 2005.
131. Sinanoğlu, Abdulhamid. Nusayrîlerin İnanç Dünyası ve Kutsal Kitabı (Çağımızda Bâtınilik Örneği). İstanbul: Esra Yayınları, 1997.
132. Şehristânî, Ebu’l-Feth Muḥammed b. ʿAbdu’l-Kerîm. el-Milel ve’n-Nihal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
133. Şenzeybek, Aytekin. Nusayrîlik Teşekkül Süreci ve Öğretileri. Konya: Palet Yayınları, 2023.
134. Taberânî, Ebû Saîd Meymûn b. Kâsım. “Kitâbu’d-delâil fi’l-mesâil”. Resâilü’l-hikmeti’l-’Aleviyye. thk. Ebû Musa-Şeyh Mûsâ. 3/117-156. Silsiletü’t-Türâsi’l-’Alevî. Lübnan: Dâr li-Ecli’l-Ma’rife, 2006.
135. Talhamy, Yvette. “The Fatwas and the Nusayri/Alawis of Syria”. Middle Eastern Studies 46/2 (2010), 175-194. https://doi.org/10.1080/00263200902940251
136. Talhamy, Yvette. “The Nusayri and Druze Minorities in Syria in the Nineteenth Century: The Revolt against the Egyptian Occupation as a Case Study”. Middle Eastern Studies 48/6 (2012), 973-995. https://doi.org/10.1080/00263206.2012.723624
137. Talhamy, Yvette. “The Nusayri Leader Isma’il Khayr Bey and the Ottomans (1854–58)”. Middle Eastern Studies 44/6 (2008), 895-908. https://doi.org/10.1080/00263200802426013
138. Tozlu, Selahattin. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Antakya ve İskenderun Nusayrîleri (19. Yüzyıl)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 54 (2010), 79-110. https://izlik.org/JA44ZX92JT
139. Tozlu, Selahattin-Ürkmez, Naim. Nusayrîler Tarih, İnanç, Edebiyat ve Kaynakça. İstanbul: Kitabevi, 2017.
140. Turan, Ahmet. Les Nusayîs de Turquie dans la région d’Hatay (Antioche). Paris: Sorbonne Université, Universite de Paris Sorbonne Ecole Pratique des Hautes Etudes VI Section, Doktora Tezi, 1973.
141. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî. Kitâbü’l-Gaybe. thk. İbadullah Tahrani-Ali Ahmed Nasıh. Kum: Müessesetü’l-Maârifi’l-İslâmiyye, 1425.
142. Türk, Hüseyin. Nusayrilik / Anadolu’nun Gizli İnancı İnanç Sistemleri ve Kültürel Özellikleri. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2020.
143. Türkel, Rifat. İnanç Esasları Açısından Nusayrîlik-Alevîlik Mukayesesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
144. Uğuz, Sacit. “İhtida/Tashih-i İtikad ve Takiye Tartışmaları Altında Osmanlı’nın Son Döneminde Nusayrîler”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16/2 (2019), 777-802. https://doi.org/10.33437/ksusbd.582846
145. Uğuz, Sacit. Tarihte Nusayrîler. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2023.
146. Ürkmez, Naim-Efe, Aydın. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Nusayrîler Hakkında Genel Bilgiler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 54 (2010), 127-134. https://izlik.org/JA63ZR48PG
147. Üzüm, İlyas. “Türkiye’de Alevî/Nusayrî Önderlerinin Eserlerinde İnanç Konularına Yaklaşım”. İslam Araştırmaları Dergisi 4 (2000), 173-187. https://izlik.org/JA94PX76KE
148. Winter, Stefan. A History of the ’Alawis: From Medieval Aleppo to the Turkish Republic. United States of America: Princeton University Press, 2016.
149. Yıldız, Harun. “Nusayrîler/Arap Alevîleri’nde Amcalık Kurumu”. Alevilik Araştırmaları Dergisi 1/15 (2018), 1-12.
150. Yoldaş, Mehmet Hanifi. “Nusayrî Gençlerinin Dini Eğitimi ve Amcalık Kurumunun İşlevi”. Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/2 (2023), 140-156. https://izlik.org/JA38EX83RZ