Kutsal Mekân ve Psikopatoloji: Kudüs Sendromu Örneği

Öz

Kutsal mekânlar, yalnızca dinî pratiklerin icra edildiği fiziksel alanlar değil, aynı zamanda bireyin duyusal, duygusal ve bilişsel dünyasını derin biçimde etkileyen psikolojik çevrelerdir. Bu bağlamda Kudüs, tarihsel sürekliliği, sembolik yoğunluğu ve üç İbrâhimî din açısından merkezî konumu nedeniyle kutsal mekân deneyiminin en yoğun biçimde yaşandığı alanlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Kudüs’ü ziyaret eden bazı bireylerde gözlenen ve literatürde Kudüs sendromu olarak adlandırılan olgu, geçici psikotik belirtiler, dinî içerikli hezeyanlar ve davranışsal taşkınlıklarla karakterize edilmektedir. Ancak bu olgunun nasıl kavramsallaştırılması gerektiği konusu literatürde hâlen tartışmalıdır. Mevcut çalışmalar, Kudüs sendromunu çoğunlukla ya bağımsız bir psikiyatrik bozukluk olarak ele almakta ya da yoğun bir dinî/mistik tecrübenin uç bir biçimi şeklinde yorumlamaktadır. Bu ikili yaklaşım, olgunun ortaya çıkışında etkili olan mekânsal, kültürel ve duyusal faktörleri büyük ölçüde göz ardı etmektedir. Literatürde dikkat çeken temel boşluk, Kudüs sendromunun kutsal mekân deneyiminin psikolojik boyutlarıyla bütüncül biçimde ele alınmaması ve sendromun yalnızca bireysel patoloji ekseninde açıklanmaya çalışılmasıdır. Bu çalışma, söz konusu boşluktan hareketle Kudüs sendromunu patoloji–dinî tecrübe ikiliğine indirgemeden, kutsal mekânın özellikleri ile bireysel psikolojik kırılganlıkların etkileşimi bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın temel amacı, Kudüs sendromunu kutsal mekânın sembolik ve duyusal yoğunluğu ile bireysel psikolojik yatkınlıkların kesişiminde ortaya çıkan sınır-alan bir dinî-psikolojik fenomen olarak kavramsallaştırmaktır. Çalışma, Kudüs sendromunun ne bütünüyle patolojik bir bozukluk ne de tamamen sağlıklı bir dinî deneyim olarak değerlendirilebileceği; aksine bu iki uç arasında konumlanan karmaşık bir deneyim alanını temsil ettiği temel iddiasına dayanmaktadır. Araştırma, yöntemsel olarak yorumlayıcı bir literatür incelemesi şeklinde tasarlanmıştır. Çalışma ampirik veri toplamaya dayalı bir alan araştırması niteliği taşımamakta; akademik makaleler, vaka raporları ve kuramsal eserlerin bütüncül ve yorumlayıcı biçimde incelenmesine dayanmaktadır. Fotoğraf, video ve haber metinleri ise fenomenin kamusal ve popüler temsillerini örneklendiren destekleyici ikincil materyaller olarak kullanılmıştır. Psikiyatri, din psikolojisi, dinler tarihi ve kutsal mekân çalışmaları literatürü sistematik biçimde incelenmiş; Kudüs sendromuna ilişkin klinik sınıflandırmalar, kültürel yorumlar ve teorik yaklaşımlar birlikte değerlendirilmiştir. Çalışmanın teorik çerçevesi, Mircea Eliade’nin kutsalın tezahürü (hiyerofani) ve kutsal merkez (axis mundi) kavramlarına dayanmaktadır. Eliade, kutsal mekânın yalnızca sembolik anlamlar üretmediğini, aynı zamanda bireyin duyusal ve bedensel deneyimini yoğunlaştırdığını ortaya koymuştur. Bu fenomenolojik çerçeve, çalışmada bir yorum ve çözümleme aracı olarak kullanılmakla beraber kutsal mekânın bireyde yarattığı psikolojik etkiler ise din psikolojisi literatürü aracılığıyla ayrıca desteklenmektedir. Çalışmada ulaşılan bulgular, Kudüs’ün dinî ve tarihsel anlamının yanı sıra büyük ölçüde korunmuş tarihsel dokusunun, ziyaretçilerin geçmişi bilişsel olduğu kadar duyusal ve mekânsal olarak da “şimdi”de deneyimlemelerine imkân tanıdığını göstermektedir. Taş dokunun sürekliliği, kutsal anlatıların geçtiği mekânların fiziksel varlığı ve sarı-beyaz taşlardan oluşan ışıklı mimarinin psikolojik uyarıcılığı, ziyaretçilerde kutsalla doğrudan temas hissini güçlendirmektedir. Bu atmosferin özellikle psikolojik açıdan kırılgan bireylerde duygusal taşkınlıklar ve gerçeklik algısında geçici bozulmalar yaratabildiği görülmektedir. Bu çalışma, kutsal mekânların birey üzerinde güçlü bir psikolojik etki yarattığını ve Kudüs örneğinde bu etkinin tarihsel süreklilik, sembolik yoğunluk ve mekânsal atmosfer nedeniyle belirgin biçimde arttığını ortaya koymaktadır. Kudüs sendromu, çoğu vakada bireysel psikolojik kırılganlıklar ile çevresel ve mekânsal faktörlerin etkileşimi sonucunda ortaya çıkmakta; bu yönüyle ne yalnızca patolojik bir bozukluk ne de bütünüyle sağlıklı bir dinî deneyim olarak açıklanabilmektedir. Çalışmanın temel sonucu, dinî deneyim ile psikopatoloji arasındaki ilişkinin ikili bir karşıtlık değil, geçirgen ve sınır-alan niteliği taşıyan bir yapı sergilediğidir. Bu yaklaşım, kutsal mekân deneyimlerinin değerlendirilmesinde hem psikiyatrik gerçekliğin hem de öznel dinî anlam dünyasının birlikte ele alınması gerektiğine işaret etmekte ve Kudüs sendromunu daha dengeli ve bütüncül bir çerçevede anlamaya imkân sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Kudüs Sendromu
• Kutsal Mekân
• Psikopatoloji
• Dinî Deneyim.

Teşekkür

Bu çalışmada fotoğraflarını kullanmama izin veren Ferrell Jenkins’e teşekkür ederim.

Sacred Place and Psychopathology: The Example of Jerusalem Syndrome

Öz

Sacred places are not merely physical settings in which religious practices are performed; they are also psychological environments that deeply influence individuals’ sensory, emotional, and cognitive worlds. In this context, Jerusalem stands out as one of the spaces where the experience of sacred place is felt most intensely due to its historical continuity, symbolic density, and central significance for the three Abrahamic religions. The phenomenon observed in some individuals visiting Jerusalem and referred to in the literature as the Jerusalem syndrome is characterized by temporary psychotic symptoms, religious delusions, and behavioral agitation. However, the question of how this phenomenon should be conceptualized remains debated in the literature. Existing studies tend to approach the Jerusalem syndrome either as an independent psychiatric disorder or as an extreme form of intense religious/mystical experience. This dualistic approach largely overlooks the spatial, cultural, and sensory factors that contribute to the emergence of the phenomenon. One of the major gaps in the literature is the failure to address the Jerusalem syndrome holistically within the psychological dimensions of sacred place experience, with the syndrome being explained predominantly through the lens of individual pathology. Drawing on this gap, the present study aims to evaluate the Jerusalem syndrome not through a strict pathology–religious experience dichotomy, but within the interaction between the characteristics of sacred place and individual psychological vulnerabilities. Accordingly, the primary aim of the study is to conceptualize the Jerusalem syndrome as a liminal religious-psychological phenomenon emerging at the intersection of the symbolic and sensory intensity of sacred space and individual psychological predispositions. The study is based on the central argument that the Jerusalem syndrome can be understood neither as a purely pathological disorder nor as a wholly healthy religious experience; rather, it represents a complex experiential domain located between these two poles. Methodologically, the research was designed as an interpretive literature review. The study is not an empirical field investigation based on original data collection; instead, it relies on a holistic and interpretive examination of academic articles, case reports, and theoretical works. Photographs, videos, and news texts were also utilized as supportive secondary materials illustrating the public and popular representations of the phenomenon. The literature of psychiatry, psychology of religion, history of religions, and sacred place studies were systematically reviewed, and clinical classifications, cultural interpretations, and theoretical approaches related to the Jerusalem syndrome were evaluated together. The theoretical framework of the study is grounded in Mircea Eliade’s concepts of the manifestation of the sacred (hierophany) and the sacred center (axis mundi). Eliade demonstrated that sacred space not only generates symbolic meanings but also intensifies individuals’ sensory and embodied experiences. While this phenomenological framework is employed in the study as an interpretive and analytical tool, the psychological effects of sacred places on individuals are further supported through the literature of psychology of religion. The continuity of the stone texture, the physical presence of spaces associated with sacred narratives, and the psychologically stimulating luminous architecture composed of yellow-white stone strengthen visitors’ sense of direct contact with the sacred. This atmosphere appears capable of generating emotional overflow and temporary alterations in reality testing, particularly among psychologically vulnerable individuals. The study demonstrates that sacred places exert a powerful psychological influence on individuals and that, in the case of Jerusalem, this influence is significantly intensified by historical continuity, symbolic density, and spatial atmosphere. In most cases, the Jerusalem syndrome emerges through the interaction between individual psychological vulnerabilities and environmental/spatial factors; in this respect, it can be explained neither solely as a pathological disorder nor entirely as a healthy religious experience. The principal conclusion of the study is that the relationship between religious experience and psychopathology does not constitute a rigid dichotomy but rather exhibits a permeable and liminal structure. This approach suggests that both psychiatric reality and the subjective world of religious meaning should be considered together in evaluating sacred place experiences, thereby providing a more balanced and holistic framework for understanding the Jerusalem syndrome.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Jerusalem Syndrom
• Sacred Place
• Psychopathology
• Religious Experience

Teşekkür

I would like to thank Ferrell Jenkins for granting permission to use his photographs in this study

Kaynakça

1. Bar-El, Yair vd. “Jerusalem Syndrome”. British Journal of Psychiatry 176/1 (2000), 86-90. https://doi.org/10.1192/bjp.176.1.86
2. Başbınar Aktekin, Deniz vd. “Renklerin Duygular Üzerine Etkisi”. Maltepe Tıp Dergisi 3/1 (2011). 31-33. https://izlik.org/JA35HN22CP
3. BBC, “Oliver McAfee ‘still alive’ after going missing in Israel- poliçe”, (17 January 2018), Erişim 2 Ekim 2025. https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-42721147
4. Berg Bruce L.-Lune, Howard. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. ed. Hasan Aydın. Konya: Eğitim Yayınevi, 2015.
5. Cowie, Ashley. “Tourist Smashes ‘Blasphemous’ Roman Statues Citing Jerusalem Syndrome as Defense”, Ancient Origins (7 October 2023). Erişim 21 Ekim 2025. https://www.ancient-origins.net/news-history-archaeology/roman- statues-israel-0019506
6. Creswell, John W. Araştırma Deseni Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları. çev. ed. Selçuk Beşir Demir. Ankara: Eğiten Kitap, 2017.
7. Eliade, Mircea. Kutsal ve Kutsal Dışı. İstanbul: Alfa Yayınları, 2015.
8. Fastovsky N. vd. “The Jerusalem Syndrome” Psychiatr Services 51/8 (2000), 1052. doi: 10.1176/appi.ps.51.8.1052-a.

9. Fraser, Tom-Banks, Adam. The Complete Guide To Colour. East Sussex: Ilex, 2004. Freud, Sigmund. “A Disturbance of Memory on the Acropolis”. Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud. ed. James Strachey. 22/239. London: Hogarth Press, 1936.
10. Gezer, Hale. “Mekânı Kavrama Sürecinde Algılama Bileşenleri”. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 11/21 (2012), 1-10.
11. İbnü’l-Arabî. Fusûsu’l-Hikem. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006.
12. James, William. The Varieties of Religious Experience. USA: Harvard University Press, 1985.
13. Jenkins, Ferrell. “The Jerusalem Syndrom”, Ferrell’s Travel Blog, (2 March, 2012). Erişim 20 Kasım 2025. https://ferrelljenkins.blog/2012/03/02/the-jerusalem-syndrome/
14. Journeyman Pictures, “Jerusalem Syndrome-Israel/Palestine”. Youtube. Ağustos 2006. https://www.youtube.com/watch?v=JLkBo55OTko&t=524s
15. Jung, Carl Gustav. The Archetypes and the Collective Unconscious. New Jersey: Princeton University Press, 1969.
16. Kalian, Moshe vd. “Spiritual Starvation in a Holy Space-A Form of “Jerusalem Syndrome”. Mental Health, Religion & Culture 11/2 (2008), 161-172. https://doi.org/10.1080/13674670600970527
17. Kalian, Moshe-Witztum, Eliezer. “Comments on Jerusalem Syndrome”. British Journal of Psychiatry 176/5 (2000), 492-492. https://doi.org/10.1192/bjp.176.5.492-a
18. Kalian, Moshe-Witztum, Eliezer. “Jerusalem Syndrome as Reflected in The Pilgrimage and Biographies of Four Extraordinary Women From the 14th Century to the End of the Second Millennium”. Mental Health, Religion & Culture 5/1 (2002), 1-16. https://doi.org/10.1080/13674670110068505
19. Manav, Banu. “Renk-Anlam-Mekân İlişkisi”. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication 5/3 (2015), 22-27. https://doi.org/10.7456/10503100/003
20. Maslow, Abraham H. Religions, Values, and Peak Experiences. New York: Viking Press, 1970.
21. Meerwein, Gerhard vd. Color: Communication in Architectural Space. Basel: Birkhäuser, 2007.
22. Özdemir, Tülay. “Tasarımda Renk Seçimini Etkileyen Kriterler”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14/2 (2005), 391-402.
23. Palacios-Sánchez, Leonardo vd. “Stendhal Syndrome: A Clinical and Historical Overview”. Arquivos de Neuro- Psiquiatria 76/2 (2018), 120-123. https://doi.org/10.1590/0004-282x20170189
24. Patil, Truptesh vd. “A Narrative Review on Jerusalem Syndrome: Exploring Diagnosis, Treatment and Cultural Impacts”. Journal Of Clinical And Diagnostic Research 18/8 (2024), 1-3. https://doi.org/10.7860/JCDR/2024/70465.19737
25. Poleszczyk, A.-Święcicki, Łukasz. “Jerusalem Syndrome - A Case Report”. Psychiatria Polska 47/2 (2013), 353-357.
26. Otto, Rudolf. The Idea of the Holy. Great Britain: Oxford University Press, 1923.
27. Stefan Scheydt vd. “Sensory Overload: A Concept Analysis”. International Journal of Mental Health Nursing 36 (2017), 1-11. https://doi.org/10.1111/inm.12303
28. Smith, Lydia. “British man lost in Israeli desert may be suffering from ‘Jerusalem syndrome’ ". Independent (17 January 2018), Erişim 2 Ekim 2025, https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/british-man-lost- israeli-desert-jerusalem-syndrome-oliver-mcafee-negev-a8164236.html
29. Şahin, Ferit vd. “Revisiting Jerusalem Syndrome: A Case Displaying Similar Symptoms to Jerusalem Syndrome During Mecca Visit”. Turkish Journal of Psychiatry 33/4 (2022) https://doi.org/10.5080/u26966
30. Şentürk, Erman. “Kültüre Bağlı Sendromlar-I”. Psikiyatride Kültüre Özgü Sendromlar 1. ed. Behcet Coşar. 44-50. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2022.
31. Tosun, Muhammed. “Kutsal Mekân Ziyaretlerinin Manevi Etkileri: Pisidia Antiokheia Örneği”. Turkish Studies-Religion 19/4 (2024), 621-644. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.76500
32. Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. London: Cornell University Press, 1969.
33. Joey Watson-Stan Correy. “The Australian shearer who torched Al Aqsa Mosque in a bid to bring on the apocalypse”, abc, (24 August 2019), Erişim 21 Ekim 2025. https://www.abc.net.au/news/2019-08-24/denis-rohan- and-the-al-aqsa-mosque-50-years/11429332
34. Wilson, Chris. “Beyond Jerusalem Syndrome: Religious Mania and Miracle Cures in British Mandate Palestine”. Jerusalem Quarterly 78 (2019), 16-37. https://doi.org/10.70190/jq.I78.p16
35. Wolcott, Harry F. Transforming Qualitative Data: Description, Analysis, and Interpretation. USA: Sage Publications, 1994.
36. Zislin, Josef vd. “Male Genital Self-Mutilation in the Context of Religious Belief: The Jerusalem Syndrome”. Transcultural Psychiatry 39/2 (2002), 257-264.