Goldziher, Nöldeke ve Jeffery’de Kıraat Farklılıklarının Kâtip Hatası Olduğu İddialarının Eleştirisi

Öz

Kur’an-ı Kerim’in nüzulünden mushaflaşmasına kadar geçen tarihsel süreç, İslam ilim geleneğinde titizlikle ele alınan en temel meselelerin başında gelmektedir. Birçok tartışmayı barındıran bu zaman dilimi, vahyin metnin imlası ile şifahi okunuşu arasındaki ilişkisi, kıraat farklılıkları ve lehçe çeşitliliği ekseninde zengin bir literatür oluşmasına zemin hazırlamıştır. Ancak Kur’an metnindeki kıyasi dil kurallarına aykırı görünen bazı ibarelerin varlığı ve klasik kaynaklarda nakledilen lahn veya kâtip hatası rivayetleri, modern dönemde daha farklı bir boyuta taşınmıştır. Özellikle Ignác Goldziher, Theodor Nöldeke ve Arthur Jeffery gibi önde gelen oryantalist isimler, bu tür rivayetleri ve kıraat varyantlarını Kur’an’ın otantikliğine gölge düşüren ve metnin beşerî müdahalelerle şekillendiğini savunan teorilerine dayanak yapmışlardır. Bu oryantalistler bazı ayetlerdeki kıraat farklılıklarını, metnin istinsahı sırasında kâtiplerin dikkatsizliği sonucu ortaya çıkan yazım yanlışlarını düzeltme çabası olarak okumuşlardır. Araştırmanın odaklandığı temel problem, bu oryantalistlerin Kur’an’da kâtip hatalarının varlığını temellendirirken morfolojik ve sentaktik farklılıkları modern metin tenkidi kategorileri içinde yorumlayıp erken dönem şifahi aktarımın işleyişini, kıraat ilminin isnad merkezli doğrulama metodunu ve Arap dilinin erken dönem dilsel imkânlarını analitik çerçeveye yeterince dâhil etmemeleri ve kâtip hatası iddiasını metodolojik olarak genelleştirilebilir bir hüküm hâline getirmeleridir. Bu yaklaşım, kıraat farklılıklarını yanlış yazım lehine doğrudan delil olarak okuma sorununa yol açmaktadır. Bu nedenle araştırmanın temel amacı, Goldziher, Nöldeke ve Jeffery’nin kâtip hatası olarak niteledikleri spesifik iddiaları, klasik Arap dili kuralları ve kıraat ilminin metodolojisi ışığında yeniden değerlendirmektir. Çalışmada hata olduğu ileri sürülen hususların iddia edildiği gibi istinsah kusuru mu, yoksa zengin bir sözlü geleneğin luğavî antropolojisi ve dilsel varyantların yazıya yansıması mı olduğu hususu derinlemesine sorgulanmaktadır. Ulusal literatürde kâtip hataları ve lahn meselesini ele alan çalışmalar bulunmakla birlikte, bu araştırma söz konusu oryantalist yaklaşımları ve ileri sürdükleri kâtip hatası iddialarını klasik kıraat geleneği, Arap dili verileri ve mushaf tarihi çerçevesinde değerlendirmekte, bu yolla onların metin anlayışlarının ve epistemolojik konumlarının hangi varsayımlara dayandığını çözümlemeyi amaçlamaktadır. Ayrıca çalışma, oryantalistlerin iddialarını klasik Arap dil ekollerinin teknik izahlarını, erken dönem Arap şiirini ve son dönem batı literatürünün dilsel çözümlemelerini kıraat ilminin verileriyle karşılaştırarak analiz etmesiyle alan yazınındaki boşluğu güncellemeyi de hedeflemektedir. Araştırma, modern metin tenkidi yaklaşımlarının İslami metin geleneğine uygulanmasında ortaya çıkan anakronik sorunlara dikkat çekerek literatüre katkı sunmaktadır. Literatür taraması ve karşılaştırmalı analiz yöntemlerinin kullanıldığı bu araştırmada, öncelikle oryantalistlerin eserlerinde kâtip hatası olarak aktardıkları ayetler ışığında spesifik örnekler tespit edilmiştir. Söz konusu ayetlerin kıraat disiplini içerisindeki filolojik yapısı irdelenmiş, kâtip hatası addedilen okuyuşların disipliner tutarlılığı rivayetler ışığında izah edilmiştir. Ardından bu iddiaların dayanağını oluşturan Hz. Aişe ve Hz. Osman’a nispet edilen rivayetler, sened ve metin tenkidi bakımından değerlendirilmiş, söz konusu rivayetlerin hem iç tutarlılık hem de delil değeri açısından oryantalist iddiaları destekleyecek düzeyde tarihsel bir kesinlik üretmediği sonucuna varılmıştır. İddia konusu olan ayetlerdeki gramatik yapılar Sîbeveyhi, Ferrâ ve Zeccâc gibi klasik dilcilerin eserleri ve erken dönem Arap şiirinden örneklerle mukayese edilerek analitik bir süzgeçten geçirilmiştir. Ayrıca geleneksel oryantalist yaklaşımlar, Marijn van Putten gibi çağdaş araştırmacıların Hicaz Arap dili ve erken dönem mushaf paleografisine dair sunduğu güncel filolojik bulgular ışığında test edilerek söz konusu iddiaların modern dilbilimsel veriler karşısındaki geçerliliği sorgulanmıştır. Sonuç olarak, oryantalistlerin kâtip hatası olarak niteledikleri kullanımların büyük bir kısmının bağlamdan ve geleneksel Arap dil sisteminden kopuk bir okumanın ürünü olduğu tespit edilmiştir. Hata olarak gösterilen yapıların, erken dönem Arap toplumundaki dil/lehçe kullanım çeşitliliğinin bir yansıması veya hitabın anlamını güçlendirmeyi amaçlayan medh/zemm ve ihtisas gibi belagat üslupları olduğu ortaya konulmuştur. Ayrıca dilcilerin kıraatleri kurtarmak amacıyla sonradan kurallar icat ettiği yönündeki oryantalist tezin, erken dönem Arap lehçelerinin düzenliliğini ortaya koyan modern filolojik veriler karşısında geçerliliğini yitirdiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kıraat
• Kâtip Hatası
• Oryantalistler
• Eleştiri

A Critique of the Claims by Goldziher, Nöldeke, and Jeffery That Qira'at Differences Are Scribal Errors

Öz

The historical process extending from the revelation of the Qur’ān to its compilation in the form of the muṣḥaf constitutes one of the most rigorously examined subjects within the Islamic scholarly tradition. This period generated a rich literature focusing on the relationship between written orthography and oral recitation, qirā’āt differences, and dialectal diversity. However, the presence of certain expressions in the Qur’ānic text that appear to conflict with analogical grammatical rules, together with early reports concerning laḥn or alleged scribal errors, has been reinterpreted in a markedly different manner in modern scholarship. In particular, Ignác Goldziher, Theodor Nöldeke, and Arthur Jeffery employed such reports and qirā’āt variants to support theories questioning the authenticity of the Qur’ān and asserting that the text was shaped through human intervention. These scholars frequently interpreted qirā’āt differences as corrective efforts addressing scribal mistakes allegedly arising during the process of transcription. The core problem addressed in this study is that, in substantiating the claim that the Qur’ān contains scribal errors, these orientalists interpret morphological and syntactic differences primarily through the categories of modern textual criticism, while failing to adequately integrate the mechanics of early oral transmission, the isnād-based validation method of the qirā’āt discipline, and the linguistic possibilities of early Arabic into their analytical framework —thereby rendering the scribal error thesis methodologically generalizable. This approach increases the risk of treating qirā’āt differences as direct evidence in favor of faulty writing. Accordingly, the principal aim of the study is to reassess the specific claims that Goldziher, Nöldeke, and Jeffery characterize as scribal errors in light of classical Arabic grammatical reasoning and the internal methodology of qirā’āt. In doing so, it examines in depth whether the disputed cases are, as alleged, defects of istinsākh (copying), or rather reflections of the linguistic anthropology of a robust oral milieu and the inscription of legitimate variation into writing. Although studies addressing the issue of scribal errors and laḥn exist in Turkish literature, this study evaluates orientalist approaches and their claims of scribal error within the framework of the classical qirā’āt tradition, Arabic linguistic data, and the history of the muṣḥaf. In doing so, it seeks to analyze the underlying assumptions that shape their textual conception and epistemological positioning. Furthermore, by examining these claims through a comparative engagement with the technical explanations of classical Arabic linguistic schools, evidence from early Arabic poetry, and linguistic analyses in modern Western scholarship, alongside the data of the qirā’āt discipline, the study aims to update and refine an existing gap in the field. In doing so, it highlights the anachronistic problems that arise when modern textual criticism is applied to the Islamic textual tradition without sufficient contextual awareness. Methodologically, the study employs literature review and comparative analysis. Qur’ānic verses cited in orientalist works as examples of scribal error are first identified and then analyzed within the philological framework of qirā’āt. Narrations attributed to ‘Ā’isha and ‘Uthmān, frequently invoked in support of these claims, are examined through isnād and textual criticism. The grammatical structures in question are further evaluated through comparison with the works of classical linguists such as Sībawayh, al-Farrā’, and al-Zajjāj, as well as with examples from early Arabic poetry. Additionally, traditional orientalist assumptions are tested against contemporary philological research on Hijāzī Arabic and early mushaf paleography. The findings demonstrate that many usages identified as scribal errors are the result of readings detached from their linguistic and contextual framework. Structures deemed erroneous are shown to reflect early Arabic usage diversity or rhetorical devices such as madḥ, dhamm, and ikhtisās. Moreover, the narrations attributed to ‘Ā’isha and ‘Uthmān lack the historical certainty required to substantiate orientalist theses. Finally, the claim that grammarians later invented rules to salvage problematic readings is rendered implausible by modern philological evidence demonstrating the systematic nature of early Arabic dialects.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qirā’āt
• Scribal Error
• Orientalists
• Critique

Kaynakça

1. Acar, Abdullah Refik. Mushaf İmlasında Kâtip Hataları Problemi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2026.
2. Acat, Yaşar. Kur’an’ın Gramer Yapısına Oryantalist Yaklaşımlar. Ankara: Gece Kitaplığı, 2019.
3. Ahmed Efendi, Taşköprizâde. Miftâhü’s-sa’âde ve misbâhü’s-siyâde fî mevzû’âti’l-ulûm. Beyrut: Dâru’l- Kutubi’l-’İlmiyye, 1985.
4. Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: İslâm Tarih, Sanat ve Kültürünü Araştırma Merkezi, 2015.
5. Andrews, Edward D. Islam & The Quran. Cambridge: Christian Publishing House, 2023.
6. Arslan, Mehmet Nafi. “Klasik Arap Edebiyatında ‘Lahn’ Konulu Rivayetler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/2 (2018), 421-447.
7. Aydın, Zeynel Abidin. Kur’an’ın Metinleşme Tarihi. Ankara: Ankara Okulu, 2017.
8. Bâkillânî, Ebû Bekr el-Kâdî Muhammed b. et-Tayyib b. Muhammed el-Basrî. el-İntisâr li’l-Kur’ân. 2 Cilt. ‘Ammân - Beyrut: Dâru’l-Feth, 2001.

9. Beğavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes’ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Me’âlimu’t-tenzîl fî tefsîri’l- Kur’ân. 5 Cilt. b.y.: İhyâü’t-Turâsi’l-’Arabî, 1999.
10. Bellamy, James A. “Textual Criticism of the Koran”. Journal of the American Oriental Society 121/1 (2001), 1-6. https://doi.org/10.2307/606724
11. Brettler, Marc Zvi vd. “The Historical-Critical Reading of the Hebrew Bible/Old Testament”. The Bible and the Believer: How to Read the Bible Critically and Religiously. ed. Marc Zvi Brettler vd. Oxford University Press, 2012. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199863006.003.0000
12. Burton, John. “Linguistic Errors in the Qur’ân”. Journal of Semitic Studies 33/2 (1988), 181-196. https://doi.org/10.1093/jss/XXXIII.2.181
13. Çetin, Abdurrahman. “Kur’an Kıraatlarına Yönelik Oryantalist Yaklaşımlar”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 2 (2002), 65-106.
14. Dânî, Ebû ‘Amr ‘Osmân b. Sa’îd b. ‘Osmân. el-Mukni’ fî resmi mesâhifi’l-’emsâr. Kahire: Mektebetu’l-Kulliyyâti’l- Ezheriyye, ts.
15. Demirdöven, Necla Yasdıman. Kur’ân’da Gramer Hataları Yanılgısı. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
16. Dindi, Emrah. Kur’an Dilinin Kültürel-Antropolojik Doğası. Ankara: Ankara Okulu, 2024.
17. Durmuş, İsmail. “Itnâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19/215-219. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
18. Ebû Şâme el-Makdisî, Ebü’l-Kâsım (Ebû Muhammed) Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Makdisî. el- Murşidu’l-vecîz ‘ilâ ‘ulûmin tete’allaku bi’l-kitâbi’l-’azîz. Beyrut: Dâru Sâdır, 1975.
19. Ebû ‘Ubeyd, el-Kâsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. Fedâilu’l-Kurʾân. Dimeşk, Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1995.
20. Ebû’l-Leys es-Semerkandî, Ebû’l-Leys Nasr b. Muhammed. Bahru’l-’ulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
21. Enns, Peter. “Protestantism and Biblical Criticism: One Perspective on a Difficult Dialogue”. The Bible and the Believer: How to Read the Bible Critically and Religiously. ed. Marc Zvi Brettler vd. Oxford University Press, 2013. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199863006.003.0003
22. Fahreddîn er-Râzî, Ebû ‘Abdullâh Muhammed b. ‘Omer et-Teymî. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: İhyâ’i’t- Turâsi’l-’Arabî, 1999.
23. George, Alain. “Coloured Dots and the Question of Regional Origins in Early Qur’ans (Part I)”. Journal of Qur’anic Studies 17/1 (2015), 1-44.
24. Goldziher, Ignác. Schools of Koranic Commentators. ed. ve çev.Wolfgang H. Behn. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006.
25. Gökkır, Bilal. “Modern Dönemde Kur’an Tarihinin Ortaya Çıkışı: Kur’an’ın Korunmuşluğu Hususunda Oryantalist İddialar ve Müslümanlardan Cevaplar”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (2013), 9-28.
26. Gündüzöz, Soner. Kur’an’ın Eşsiz Dili Kuranda Gramer Yanlışı İddialarına Cevap. Samsun: Etüt Yayınları, 2011.
27. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. el-Cumel fî’n-nahv. b.y.: y.y., 1995.
28. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-’Ayn. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
29. Husrî el-Kayravânî, Ebû İshâk İbrâhîm b. ‘Alî b. Temîm el-Ensârî. Zehru’l-adâb ve semeru’l-elbâb. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ceyl, ts.
30. Ibn Warraq. “Theodor Nöldeke: Father of Qur’anic Criticism”. Free Inquiry 22/2 (2002), 54.
31. İbn Akîle, Cemâlüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Saîd b. Akîle el-Mekkî. ez-Ziyâde ve’l-ihsân fî ‘ulûmi’l- Kur’ân. Şârika: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, Câmi’atü’ş-Şârika, 2006.
32. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
33. İbn Ebî Dâvûd, Ebû Bekr Abdullâh b. Ebî Dâvûd Süleymân b. Eş’as es-Sicistânî. Kitâbu’l-Mesâhif. Kahire: el-Fârûku’l- Hadîse, 2002.
34. İbn Hâleveyh, Ebû ‘Abdullâh el-Huseyn b. Ahmed. İ’râbu’l-kıra’âti’s-seb’ ve ‘İlelihâ. 2 Cilt. Mektebetu’l-Hâncî, 1992.
35. İbn Hişâm en-Nahvî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh b. Hişâm el-Ensârî el- Mısrî. Muğni’l-lebîb ‘an kutubi’l-e’ârîb. Dimeşk: Dâru’l-Fikr, 1985.
36. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed ‘Abdullâh b. Muslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. Te’vîlu muşkili’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l- Kutubi’l-’İlmiyye, 2002.
37. İbn Şebbe, Ebû Zeyd ‘Omer b. Şebbe en-Numeyrî el-Basrî. Târîhu’l-Medîne. 2 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1996.
38. İbn Zencele, Ebû Zur’a ‘Abdurrahman b. Muhammed. Huccetu’l-kırâ’ât. b.y.: Dâru’r-Risâle, ts.
39. İbnu’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf el-Cezerî. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-’aşr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l ‘İlmiyye, ts.
40. Jeffery, Arthur. Materials for the History of the Text of the Qurân; The Old Codices. Leiden: Brill, 1937.
41. Jeffery, Arthur (ed.). Mukaddimetân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân ve mukaddimetü İbn Atiyye. Mısır: Mektebetü’l-Hancî, 1373/1954.
42. Jeffery, Arthur. The Foreign Vocabulary of the Qur’ān. Baroda: Oriental Institute, 1938.
43. Kızılaslan, İshak. “Erken Dönem Kur’an Yazımına Dair Oryantalist Yaklaşımlar”. ESAM Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 1/2 (2020), 173-205.
44. Koç, Mehmet Akif. “John Burton’un ‘Kur’an’da Gramer Hataları’ Adlı Makalesinin Tenkidi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35/1-4 (1996), 553-560.
45. Kurtubî, Ebû ‘Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. Riyad: Dâru ‘Âlemi’l- Kutub, 2003.
46. Lemmelijn, Bénédicte. “Textual Criticism”. The Oxford Handbook of the Septuagint. ed. Alison G. Salvesen-Timothy Michael Law. Oxford University Press, 2021. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199665716.013.43
47. Maşalı, Mehmet Emin. “Kur’ân Vahyinin Kitaplaşması ve Kıraatler”. Kur’an Vahyi. ed. Murat Sülün. İstanbul: Kur’an Çalışmaları Vakfı, 2017.
48. Maşalı, Mehmet Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı / Mushaf Tarihi ve İmlası. Ankara: Otto Yayınları, 2. Basım, 2015.
49. Mazharî, Muhammed Senâ’ullâh. et-Tefsîru’l-Mazharî. b.y.: y.y., 1991.
50. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Hidâye ilâ bulûği’n- nihâye. 12 Cilt. b.y.: Mecmu’Atu Buhûsi’l-Kitâb ve’s-Sunne, 2008.
51. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. Muşkilu i’râbi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Muessesetü’r-Risâle, 1405/1984.
52. Mesut, Okumuş. “Arthur Jeffery ve Kur’an Çalışmaları Üzerine”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43/2 (2002), 121-150. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000094
53. Moqbel, Tareq. “Oral Reading Traditions and Scriptural Hermeneutics: The Exegetical Significance of the Pausal Systems in the Hebrew Bible and the Qur’ān”. Journal of Semitic Studies 69/1 (2024), 331-359. https://doi.org/10.1093/jss/fgad039
54. Moshay, G. J. O. Anatomy of the Qur’an. Ontario, California: Chick Publications, 2007.
55. Mufrodi, Mufrodi vd. “Orientalism and The Challenge to The Originality of The Al-Qur’an Lexicon: A Critical Study of Western Philological Approaches”. Journal of Islamic Studies and Civilization 2/2 (2024), 121-136.
56. Muir, William. The Corân: Its Composition and Teaching; and the Testimony It Bears to the Holy Scripture. London: Society for Promoting Christian Knowledge, 1878.
57. Nehhâs, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî el-Mısrî. İ’râbu’l-Kurʾân. ed. Muhammed ‘Alî Beydûn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-’İlmiyye, 2000.
58. Nöldeke, Theodor. Sketches from Eastern History. çev. John Sutherland Black. London–Edinburgh: Adam and Charles Black, 1892.
59. Nöldeke, Theodor vd. The History of the Qur’an. çev. Wolfgang H. Вehn. Leiden-Boston: Brill, 2013.
60. Owens, Jonathan. Early Arabic Grammatical Theory: Heterogeneity and Standardization. Amsterdam- Philadelphia: John Benjamins Publishing, 1990.
61. Öğmüş, Harun. “Resm-i Mushaf Bağlamında Kur’an ve Kıraat Ayrımı (Harekenin Tekâmülüne Kadarki Süreç Çerçevesinde Bir Değerlendirme”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/39 (2015), 9-28.
62. Öğmüş, Harun. “Resm-i Mushaf Bağlamında Kur’an ve Kıraat Ayrımı (Harekenin Tekâmülüne Kadarki Süreç Çerçevesinde Bir Değerlendirme”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/39 (2015), 9-28.
63. Öztürk, Mustafa. Kur’an Dili ve Retoriği: Kur’an Metninin Dokusu Üzerine Tartışmalar. Ankara: Kitabiyat Yayınları, 2. Basım, 2006.
64. Posegay, Nick. “The Marking of Poetry: A Rare Vocalization System from an Early Qur’ān Manuscript in Chicago, Paris, and Doha”. Journal of Qur’anic Studies 26/11 (2021), 101-124. https://doi.org/10.3366/jqs.2024.0570
65. Rafiku’l Hakk-Newton, P. “The Qur’an: Grammatical Errors”. Erişim 23 Kasım 2025. https://www.answering- islam.org/Authors/Newton/grammar.html
66. Râğıb el-Isfehânî, Ebû’l-Kâsım el-Huseyn b. Muhammed. Muhâdarâtu’l-udebâ’ ve muhâverâtu’ş-şu’arâʾ ve’l- buleğâ. 2 Cilt. Beyrut: Şirketu Dâru’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1999.
67. Reynolds, Gabriel Said. “The History of the Qur’ān by Theodor Nöldeke, Friedrich Schwally, Gotthelf Bergsträßer, and Otto Prietzl; edited and translated by Wolfgang H. Behn”. Ilahiyat Studies 5/2 (2014), 251-257. https://doi.org/10.12730/13091719.2014.52.111
68. Rhodes, Ron. Reasoning from the Scriptures with Muslims. Eugene, Or: Harvest House, 2002.
69. Ryan, Patrick J. “Arthur Jeffery: A Missionary Islamicist”. The Muslim World 108/3 (2018), 514-527.
70. Sa’îd b. Mansûr, Ebû ‘Osmân Sa’îd b. Mansûr el-Horâsânî. es-Sunen. 3 Cilt. Riyad: Dâru’l-Elûke, 2012.
71. Sa’lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân. 5 Cilt. Beyrut: İhyâü’t-Turâsi’l-’Arabî, 2002.
72. Shah, Mustafa. “The Corpus of Qur’anic Readings (qirā’āt): History, Synthesis, and Authentication”. The Oxford Handbook of Qur’anic Studies. ed. Mustafa Shah-Muhammad Abdel Haleem. 194-216. Oxford: Oxford University Press, 2020.
73. Sîbeveyhi, Ebû Bişr ‘Amr b. ‘Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. 2 Cilt. Kahire: Mu’essesetu’l-A’lemî, 1989.
74. Small, Keith E. Textual Criticism and Qur’an Manuscripts. Lanham: Lexington Books, 2011.
75. Stefanidis, Emmanuelle. “The Qur’an Made Linear: A Study of the Geschichte des Qorâns’ Chronological Reordering”. Journal of Quranic Studies 10/2 (2008), 1-22.
76. Suhârî, Ebû’l-Munzir Seleme b. Muslim. el-İbâne fi’l luğati’l-’arabiyye. ed. ‘Abdulkerim Halife vd. Amman-Ürdün: Vizâretu’t Türâsi’l Kavmî ve’s-Sekâfe, 1999.
77. Suyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. ed-Durru’l-mensûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2011.
78. Suyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. b.y.: el-Hey’etu’l-Mısriyyeti’l-’Amme li’l-Kuttâb, 1974.
79. Suyûtî, Ebu’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. Mu’tereku’l-akrân fî i’câzi’l- Kur’ân. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1988.
80. Şen, Ziya. Kur’ân’ın Metinleşme Süreci. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
81. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. Câmi’u’l-beyân ‘an te’vîli ‘âyi’l-Kur’ân. 24 Cilt. b.y.: Dâru Hicr, 2001.
82. Tûsî, Ebû Ca’fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kur’ân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâʾi Turâsi’l-’Arabî, ts.
83. Türkmen, Muhammed. Sîbeveyh’in Âyet ve Kıraatlere Yaklaşımı. Ankara: İksad Yayınları, 2022.
84. Ukberî, Ebû’l-Beka Muhibbüddîn Abdullah b. el-Hüseyn b. Abdillâh. et-Tibyân fî i’râbi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Mısır: Dâru’l- Kutubi’l-’İlmiyye, ts.
85. Van Putten, Marijn. Quranic Arabic: From its Hijazi Origins to its Classical Reading Traditions. Leiden: Brill, 2022.
86. Watt, W. Montgomery. Bell’s Introduction to the Qur’an. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1970.
87. Yağmur, Oğuzhan Ş. Zemahşerî’nin Kur’ân’ı Yorumlama Yöntemi. Ankara: Araştırma Yayınları, 2020.
88. Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillâh el-Absî el-Ferrâ’. Kitâbun fîhi luğâtu’l-Kur’ân. b.y.: y.y., 2014.
89. Yaşar, Naif. Oryantalistlere Göre Kur’an’ın Kaynağı ve Metinleşmesi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
90. Yıldırım, Müslüm. “Geschichte des Qorâns (Kur’ân Tarihi)’ın Kaynakları -İslâmî Kaynaklar”. Diyanet İlmi Dergi 55/2 (2019), 259-311. https://izlik.org/JA54YN76GE
91. Zadeh, Travis. “Quranic Studies and the Literary Turn”. Journal of the American Oriental Society 135/2 (2015), 329- 342.
92. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî. Me’âni’l-Kur’ân ve i’râbuhu. 5 Cilt. Beyrut: ‘Âlemu’l-Kutub, 1988.
93. Zeccâcî, Ebû’l-Kâsım ‘Abdurrahmân b. İshâk en-Nihâvendî. Me’ânî’l-hurûf. Beyrut: Mu’essesetu’r-Risâle, 1984.
94. Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. ‘Amr. el-Keşşâf ‘an hakâîkı gavâmidi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kitâbi’l-’Arabî, 1986.
95. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1995.