Dinî Başa Çıkma ve Algılanan Sosyal Desteğin Belirsizliğe Tahammülsüzlüğü Yordayıcı Rolü

Öz

Günümüz toplumlarında bireyler; ekonomik, akademik, sosyal ve sağlık gibi pek çok alanda belirsizliklerle karşı karşıya kalmaktadır. Bu belirsizlikler, yaşamın farklı alanlarında öngörülebilirliği azaltmakta ve bireylerin psikolojik uyum süreçlerini zorlaştırmaktadır. Belirsizlik karşısında bireylerin geliştirdikleri bilişsel değerlendirme biçimleri, duygusal tepkileri ve başa çıkma yöntemleri, psikolojik işlevselliğin anlaşılmasında kritik bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda özellikle belirsizliğe tahammülsüzlük, bireyin belirsiz durumları tehdit olarak algılama eğilimini yansıtan temel bir bilişsel-duygusal yapı olarak öne çıkmaktadır. Bu doğrultuda araştırma, belirsizliğe tahammülsüzlük, dinî başa çıkma ve algılanan sosyal destek arasındaki ilişkileri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın çalışma grubunu, 18 yaş ve üzeri olan ve son dönemde çeşitli alanlarda belirsizlik yaşantıları deneyimlediğini ifade eden toplam 409 yetişkin katılımcı (255 kadın, 154 erkek) oluşturmaktadır. Katılımcılar kolayda örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. Veri toplama aracı olarak Kişisel Bilgi Formu, Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği, Dinî Başa Çıkma Ölçeği ve Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği kullanılmıştır. Veri analizinden önce eksik veri, uç değerler ve normallik varsayımları incelenmiş; çoklu doğrusal bağlantı ve otokorelasyon problemlerinin bulunmadığı belirlenmiştir. Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistiklerin yanı sıra Pearson korelasyon analizi ve hiyerarşik çoklu doğrusal regresyon analizlerinden yararlanılmıştır. Araştırmanın temel analitik modelinde belirsizliğe tahammülsüzlüğü yordayan faktörleri belirlemek amacıyla üç aşamalı hiyerarşik regresyon analizi gerçekleştirilmiştir. Bu doğrultuda modele birinci aşamada demografik değişkenler (cinsiyet, yaş, medeni durum, eğitim), ikinci aşamada bireyin anlamlandırma süreçlerini temsil eden olumlu ve olumsuz dinî başa çıkma yöntemleri, üçüncü aşamada ise algılanan sosyal destek değişkeni dâhil edilerek açıklanan varyanstaki değişimler ve yordayıcıların anlamlılığı test edilmiştir. Elde edilen bulgular, demografik değişkenlerin belirsizliğe tahammülsüzlük üzerinde anlamlı bir yordayıcı etkisinin bulunmadığını göstermiştir. Bu durum, belirsizliğe tahammülsüzlüğün sosyodemografik özelliklerden görece bağımsız, daha çok bilişsel ve duygusal süreçlerle ilişkili bir eğilim olarak değerlendirilebileceğine işaret etmektedir. Dinî başa çıkma değişkenlerine ilişkin bulgular incelendiğinde, korelasyon analizlerinde olumlu dinî başa çıkmanın belirsizliğe tahammülsüzlük ve kaygı boyutlarıyla anlamlı bir ilişki göstermediği; buna karşın hiyerarşik regresyon analizinde belirsizliğe tahammülsüzlüğü negatif yönde anlamlı biçimde yordadığı belirlenmiştir. Bu durum, olumlu dinî başa çıkmanın etkisinin çok değişkenli modeller içerisinde daha belirgin hâle geldiğini düşündürmektedir. Olumsuz dinî başa çıkma ise hem korelasyon hem de regresyon analizlerinde belirsizliğe tahammülsüzlük ile pozitif yönde anlamlı ilişkiler sergilemiş ve modelde en güçlü yordayıcı olarak öne çıkmıştır. Algılanan sosyal destek değişkenine ilişkin bulgular, bu değişkenin belirsizliğe tahammülsüzlük ile doğrudan ve güçlü bir ilişki sergilemediğini ortaya koymaktadır. Algılanan sosyal destek toplam puanının belirsizliğe tahammülsüzlük ile anlamlı bir ilişki göstermediği ve bu değişkeni anlamlı düzeyde yordamadığı belirlenmiştir. Alt boyutlar düzeyinde ise aile desteğinin engelleyici kaygı ile negatif yönde düşük düzeyde ilişkili olduğu; arkadaş ve özel bir kişi desteğinin ise belirsizliğe tahammülsüzlük ile anlamlı bir ilişki göstermediği saptanmıştır. Bununla birlikte, algılanan sosyal desteğin özellikle aile ve arkadaş boyutlarının olumlu dinî başa çıkma ile pozitif yönde ilişkili olması, bireyin çevresinden algıladığı desteğin doğrudan belirsizlik algısından ziyade, başa çıkma ve anlamlandırma süreçlerini destekleyici bir işleve sahip olabileceğini göstermektedir. Genel olarak değerlendirildiğinde, elde edilen bulgular belirsizliğe tahammülsüzlüğün açıklanmasında bireyin bilişsel ve anlamlandırma süreçlerinin, özellikle de dinî başa çıkma biçimlerinin daha belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık algılanan sosyal desteğin etkisinin doğrudan bir ilişki üzerinden değil, daha çok diğer psikolojik süreçlerle etkileşim içinde şekillenen dolaylı bir işlev aracılığıyla ortaya çıkabileceği anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Dinî Başa Çıkma
• Belirsizliğe Tahammülsüzlük
• Kaygı
• Sosyal Destek

The Predictive Role of Religious Coping and Perceived Social Support in Intolerance of Uncertainty

Öz

In contemporary societies, individuals face uncertainties across a wide range of areas, including economic, academic, social, and health-related ones. These uncertainties reduce predictability of life and complicate individuals’ psychological adjustment processes. The cognitive appraisals, emotional responses, and coping strategies developed by individuals in the face of uncertainty play a critical role in understanding psychological functioning. In this context, intolerance of uncertainty emerges as a fundamental cognitive–emotional construct reflecting an individual’s tendency to perceive uncertain situations as threatening. Accordingly, the present study aims to examine the relationships among intolerance of uncertainty, religious coping, and perceived social support. The study sample consists of a total of 409 adult participants (255 women, 154 men) aged 18 and above who reported having experienced uncertainty across various life domains recently. Participants were selected using a convenience sampling method. Data were collected using a Personal Information Form, the Intolerance of Uncertainty Scale, the Religious Coping Scale, and the Multidimensional Scale of Perceived Social Support. Prior to analysis, missing data and outliers were screened, and normality assumptions were examined; no issues related to multicollinearity or autocorrelation were detected. Data analysis included descriptive statistics, Pearson correlation analysis, and hierarchical multiple linear regression analysis. Within the main analytical framework of the study, a three-step hierarchical regression analysis was conducted to identify the predictors of intolerance of uncertainty. In the first step, demographic variables (gender, age, marital status, education) were entered into the model; in the second step, positive and negative religious coping methods representing individuals’ meaning-making processes were included; and in the third step, perceived social support was added. Changes in explained variance and the significance of predictors were evaluated at each stage. The findings indicated that demographic variables did not have a significant predictive effect on intolerance of uncertainty. This suggests that intolerance of uncertainty can be considered a tendency relatively independent of sociodemographic characteristics and more closely related to cognitive and emotional processes. Regarding religious coping variables, correlation analyses revealed that positive religious coping was not significantly associated with intolerance of uncertainty or anxiety dimensions; however, hierarchical regression analysis showed that it significantly and negatively predicted intolerance of uncertainty. This finding suggests that the effect of positive religious coping becomes more apparent within multivariate models. Negative religious coping, on the other hand, demonstrated significant positive relationships with intolerance of uncertainty in both correlation and regression analyses, and emerged as the strongest predictor in the model. Findings related to perceived social support indicate that this variable does not exhibit a direct and strong relationship with intolerance of uncertainty. The total perceived social support score was not significantly associated with intolerance of uncertainty and did not significantly predict it. At the subdimension level, family support showed a low-level negative association with inhibitory anxiety, whereas friend support and support from a significant other were not significantly related to intolerance of uncertainty. Nevertheless, the positive associations between perceived social support—particularly family and friend support—and positive religious coping suggest that support perceived from one’s social environment may function less as a direct determinant of uncertainty perception and more as a facilitator of coping and meaning-making processes. Overall, the findings demonstrate that cognitive and meaning-making processes—particularly forms of religious coping—play a more prominent role in explaining intolerance of uncertainty. In contrast, the effect of perceived social support appears to operate not through a direct relationship but rather through an indirect function shaped by its interaction with other psychological processes.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Religious Coping
• Intolerance of Uncertainty
• Anxiety
• Social Support

Kaynakça

1. Akgün Şahin, Zümrüt vd. “The Relationship Between Intolerance of Uncertainty and Spiritual Well-Being Levels of COVID-19 Among Elderly: A Cross Sectional and Correlational Study”. OMEGA - Journal of Death and Dying 91/4 (2025), 1807-1822. https://doi.org/10.1177/00302228231163208
2. Altundal Erkmen, Hatice. “The Perception of Women in Early Psychology of Religion: A Study in the Context of the Disciplinary Developments of Psychology of Women and Psychology of Religion”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66/2 (2025), 865-904. https://doi.org/10.33227/auifd.1720287
3. Angehrn, Andréanne vd. “The Impact of Intolerance of Uncertainty and Anxiety Sensitivity on Mental Health Among Public Safety Personnel: When the Uncertain Is Unavoidable”. Cognitive Therapy and Research 44/5 (2020), 919-930. https://doi.org/10.1007/s10608-020-10107-2
4. Ano, Gene G.-Vasconcelles, Erin B. “Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis”. Journal of Clinical Psychology 61/4 (2005), 461-480. https://doi.org/10.1002/jclp.20049
5. Ayers, Tim S. vd. “A Dispositional and Situational Assessment of Children’s Coping: Testing Alternative Models of Coping”. Journal of Personality 64/4 (1996), 923-958. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.1996.tb00949.x
6. Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak: Dinî Başa Çıkma Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2012.
7. Bardeen, Joseph R.-Michel, Jesse S. “The Buffering Effect of Religiosity on the Relationship Between Intolerance of Uncertainty and Depressive Symptoms”. Psychology of Religion and Spirituality 9/Supplement 1 (2017), 90-95. https://doi.org/10.1037/rel0000123
8. Baynal, Fatma. “Erinlik (Ön Ergenlik) Dönemi Korku, Kaygı ve Din İlişkisi Üzerine Bir Araştırma”. Bilimname 45 (2021), 261-299. https://doi.org/10.28949/bilimname.937540

9. Boelen, Paul A.-Reijntjes, Albert. “Intolerance of Uncertainty and Social Anxiety”. Journal of Anxiety Disorders 23/1 (2009), 130-135. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2008.04.007
10. Buhr, K.-Dugas, M. J. “The Intolerance of Uncertainty Scale: Psychometric Properties of the English Version”. Behaviour Research and Therapy 40/8 (2002), 931-945. https://doi.org/10.1016/s0005-7967(01)00092-4
11. Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 25. Basım, 2019.
12. Carleton, R. Nicholas vd. “Fearing the Unknown: A Short Version of the Intolerance of Uncertainty Scale”. Journal of Anxiety Disorders 21/1 (2007), 105-117. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2006.03.014
13. Carleton, R. Nicholas. “The Intolerance of Uncertainty Construct in the Context of Anxiety Disorders: Theoretical and Practical Perspectives”. Expert Review of Neurotherapeutics 12/8 (2012), 937-947. https://doi.org/10.1586/ern.12.82
14. Cohen, Sheldon-Wills, Thomas A. “Stress, Social Support, and the Buffering Hypothesis”. Psychological Bulletin 98/2 (1985), 310-357. https://doi.org/10.1037/0033-2909.98.2.310
15. Dixit, Anshuman-Kandpal, Anshul. “Prosocial Behavior, Religiosity, and Intolerance of Uncertainty: A Review of Literature”. IAHRW International Journal of Social Sciences Review 11/3 (2023), 481-485.
16. Eker, Doğan vd. “Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeğinin Gözden Geçirilmiş Formunun Faktör Yapısı, Geçerlik ve Güvenirliği”. Türk Psikiyatri Dergisi 12/1 (2001), 17-25.
17. Eker, Doğan-Arkar, Haluk. “Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeğinin Faktör Yapısı, Geçerlik ve Güvenirliği”. Türk Psikoloji Dergisi 34 (1995), 45-55.
18. Ekşi, Halil-Sayın, Mine. “The Adaptation of Religious Coping Scale into Turkish Language: A Study of Bilingual Equivalance, Validity and Reliability”. Paper presented at the AGP Humanities and Social Sciences Conference. 172. Berlin: BAU International Berlin University, 2016.
19. Ercan, Soner. “Spor Bilimleri Fakültesi Öğrencilerinin Tanrı Algısı ve Batıl İnanç Davranışları Üzerine Bir Araştırma”. Harran Theology Journal 54 (2025), 225-244. https://doi.org/10.30623/hij.1724573
20. Freeston, Mark H. vd. “Why Do People Worry?” Personality and Individual Differences 17/6 (1994), 791-802. https://doi.org/10.1016/0191-8869(94)90048-5
21. Ghasemi, Asghar-Zahediasl, Saleh. “Normality Tests for Statistical Analysis: A Guide for Non-Statisticians”. International Journal of Endocrinology and Metabolism 10/2 (2012), 486-489. https://doi.org/10.5812/ijem.3505
22. Göcen, Gülüşan. “Türkiye’de Din Psikolojisi Çalışmalarında Dindarlık ve Kaygı İlişkisi”. EKEV Akademi Dergisi 15/46 (2011), 1-16.
23. Harrison, Virginia vd. “Perceived Social Support and Prenatal Wellbeing; The Mediating Effects of Loneliness and Repetitive Negative Thinking on Anxiety and Depression During the COVID-19 Pandemic”. Women and Birth 35/3 (2022), 232-241. https://doi.org/10.1016/j.wombi.2020.12.014
24. Holaway, Robert M. vd. “A Comparison of Intolerance of Uncertainty in Analogue Obsessive-Compulsive Disorder and Generalized Anxiety Disorder”. Journal of Anxiety Disorders 20/2 (2006), 158-174. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2005.01.002
25. Howell, Ashley N. vd. “Intolerance of Uncertainty Moderates the Relations Among Religiosity and Motives for Religion, Depression and Social Evaluation Fears”. Journal of Clinical Psychology 75/1 (2019), 95-115. https://doi.org/10.1002/jclp.22691
26. Karaca, Faruk vd. “Şükür, Kaygı ve Psikolojik İyi Hal Arasındaki İlişkiler Üzerine Deneysel Bir Çalışma: Şükür Eğitimi”. Bilimname 52 (2024), 571-597. https://doi.org/10.28949/bilimname.1493337
27. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar İlkeler Teknikler. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 39. Basım, 2024.
28. Kasapoğlu, Figen. “COVID-19 Salgını Sürecinde Kaygı ile Maneviyat, Psikolojik Sağlamlık ve Belirsizliğe Tahammülsüzlük Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi”. Electronic Turkish Studies 15/4 (2020), 599-614. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.44284
29. Koç, Mustafa. “Dinsel Yönelim Kaygıyı Nasıl Etkiler? Almanyalı Müslüman-Türk Göçmenler Üzerine Bir Alan Araştırması”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2013), 39-72.
30. Lazarus, Richard S.-Folkman, Susan. Stress, Appraisal, and Coping. New York: Springer Publishing Company, 1984.
31. Lucas, Richard E.-Diener, E. “Personality and Subjective Well-Being”. The Science of Well-Being: The Collected Works of Ed Diener. ed. E Diener. 75-102. Dordrecht: Springer Netherlands, 2009. https://doi.org/10.1007/978-90- 481-2350-6_4
32. O’Brien, Robert M. “A Caution Regarding Rules of Thumb for Variance Inflation Factors”. Quality & Quantity 41/5 (2007), 673-690. https://doi.org/10.1007/s11135-006-9018-6
33. Palma, Emanuel Missias Silva vd. “Coping Moderates the Relationship Between Intolerance of Uncertainty and Stress in Men During the Covid-19 Pandemic”. Revista da Escola de Enfermagem da USP 56 (2022). https://doi.org/10.1590/1980-220x-reeusp-2021-0303
34. Pargament, Kenneth I. “Acı ve Tatlı: Dindarlığın Bedelleri ve Faydaları Üzerine Bir Değerlendirme”. çev. Ali Ulvi Mehmedoğlu. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 5/1 (2005), 742-766.
35. Pargament, Kenneth I. vd. “God Help Me: (I): Religious Coping Efforts as Predictors of the Outcomes to Significant Negative Life Events”. American Journal of Community Psychology 18/6 (1990), 793-824. https://doi.org/10.1007/BF00938065
36. Pargament, Kenneth I. “God Help Me: Toward a Theoretical Framework of Coping for the Psychology of Religion”. Research in the Social Scientific Study of Religion 2 (1990), 195-224.
37. Pargament, Kenneth I. vd. “Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors”. Journal for the Scientific Study of Religion 37/4 (1998), 710-724. https://doi.org/10.2307/1388152
38. Pargament, Kenneth I. vd. “Religion and the Problem-Solving Process: Three Styles of Coping”. Journal for the Scientific Study of Religion 27/1 (1988), 90. https://doi.org/10.2307/1387404
39. Pargament, Kenneth I. vd. “The Brief RCOPE: Current Psychometric Status of a Short Measure of Religious Coping”. Religions 2/1 (2011), 51-76. https://doi.org/10.3390/rel2010051
40. Pargament, Kenneth I. vd. “The Many Methods of Religious Coping: Development and Initial Validation of the RCOPE”. Journal of Clinical Psychology 56/4 (2000), 519-543.
41. Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York: Guilford Press, 1997.
42. Pargament, Kenneth I.-Raiya, Hisham Abu. “A Decade of Research on the Psychology of Religion and Coping: Things We Assumed and Lessons We Learned”. Psyke & Logos 28 (2007), 742-766. https://doi.org/10.7146/pl.v28i2.8398
43. Penney, Alexander M. vd. “Differentiating the Roles of Intolerance of Uncertainty and Negative Beliefs About Worry Across Emotional Disorders”. Journal of Experimental Psychopathology 11/4 (2020), 1-22. https://doi.org/10.1177/2043808720970072
44. Rehman, Shanza vd. “Intolerance Uncertainty, Religiosity and Psychological Well-Being Among Adults During COVID-19 Pandemic”. Education Sciences and Psychology 2(59) (2021), 65-70.
45. Ryff, Carol D. “Happiness Is Everything, or Is It? Explorations on the Meaning of Psychological Well-Being”. Journal of Personality and Social Psychology 57/6 (1989), 1069-1081. https://doi.org/10.1037/0022-3514.57.6.1069
46. Sarıçam, Hakan vd. “Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği (BTÖ-12) Türkçe Formu: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Route Educational and Social Science Journal 1/3 (2014), 148-157. https://doi.org/10.17121/ressjournal.109
47. Şencan, Hüner. Sosyal ve Davranışsal Ölçümlerde Güvenirlik ve Geçerlik. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2005.
48. Türk, Nuri vd. “Uncertainty and Well-Being in Turkish Adults: Exploring the Role of Religiosity and Psychological Symptoms”. Journal of Religion and Health 64/5 (2025), 3801-3822. https://doi.org/10.1007/s10943-025-02279-6
49. Uysal, Veysel-Turan, Yahya. “Üniversite Öğrencilerinde Sürekli Kaygı, Dindarlık ve Saldırganlık Eğilimleri Arasındaki İlişkiler”. Bilimname 2019/40 (2019), 67-104. https://doi.org/10.28949/bilimname.577468
50. Ümmet, Durmuş-Çetintaş, Şeyda. “Dealing with Intolerance of Uncertainty: Mediator Role of Online Social Support in Case of Psychological Inflexibility”. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13/3 (2022), 1343-1351. https://doi.org/10.36362/gumus.1047632
51. Yapıcı, Asım-Kayıklık, Hasan. “Ruh Sağlığı Bağlamında Dindarlığın Öz Saygı ve Kaygı ile İlişkisi: Çukurova Üniversitesi Örneği”. Değerler Eğitimi Dergisi 3/9 (2005), 177-206.
52. Yavuz, Selahattin. “Hataları Ardışık Bağlamlı (Otokorelasyonlu) Olan Regresyon Modellerinin Tahmin Edilmesi”. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 23/3 (2009), 123-140. https://izlik.org/JA42MN45KL
53. Zaib, Rumana-James, Cynthia Sara. “Religiosity, Intolerance of Uncertainty and Self Esteem among Young Adults”. The International Journal of Indian Psychology 11/3 (2023), 619-627.
54. Zimet, Gregory D. vd. “The Multidimensional Scale of Perceived Social Support”. Journal of Personality Assessment 52/1 (1988), 30-41. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa5201_2