A New Demographic Approach to Hadith History Research: The Ulema Census Model*

Öz

In the literature of Islamic studies, the chronological framework of works in the genres of history and biographical compendiums is generally structured around the dates of scholars’ deaths. The tendency to classify the works of classical authors by centering on this calendar continues as a methodological continuity in today’s digital humanities and academic research practices, with demographic and density analyses largely based on scholars’ years of death. While this approach provides some insight into the general distribution of the scholarly community, it falls short in identifying the population of scholars in a specific year and tracking demographic fluctuations. This is because death-date-centered analyses reflect only periods of concentrated deaths, failing to allow for the simultaneous identification of scholars who were alive and engaged in scholarly activities during a specific timeframe. To minimise the time lag problem arising in analyses based on dates of death, Maxim Romanov adopted a method that takes the floruit of scholars as its basis by shifting dates of death back by thirty years. However, since this approach essentially takes the year of death as its reference point and reduces scholars’ lifespans to a fixed timeframe, it fails to provide the expected precision in the cross-sectional analysis of scholars who were alive during the same period. This study proposes the “Ulema Census Model”, which takes both birth and death dates into account, with the aim of addressing this methodological gap and analysing ulema demographics within a more consistent framework. The primary objective of the study is to adapt the census logic of modern demography to the prosopography of the ulema, thereby including scholars in the analysis alongside their life trajectories from birth to death, rather than fixing them to a single point in time. In this way, the aim is to simultaneously identify all young, middle-aged and senior scholars alive at a specific point in time and to present a comprehensive picture of the intellectual figures of the period. To test the model’s functionality, a dataset comprising 1,413 scholars who lived in Egypt between 300–600 AH (912–1204 CE) and were engaged in the study of hadith has been utilised. These data, compiled from the works of authors such as Ibn Yunus, al-Zahabi and al-Maqrizi, have been structured around the scholars’ dates of birth and death. In classical biographical literature, the fact that scholars’ birth details were recorded less frequently than their dates of death (at a rate of 22.8% in this dataset) emerged as the greatest methodological obstacle to applying the model. This data gap was addressed through Simple Linear Regression analysis. It was determined that the prediction model, based on the high correlation between birth and death dates, operates with a high coefficient of determination (R² = 0.857) and a margin of error of ±6.7 years (RMSE), thereby enabling the data for scholars whose birth dates were unknown to be completed using statistical methods. This analytical approach, however, entails certain fundamental assumptions and limitations. Firstly, it is assumed that the dataset broadly represents the Egyptian ulema of that period and that scholars not included in the biographical literature would not alter this general statistical trend. The second assumption is that, given the natural limits of human life, the relationship between dates of birth and death followed a stable course throughout the three centuries under examination and was not affected by demographic crises such as epidemics, famines or wars. Based on this premise, the statistical (regression) model is expected to provide a sound basis for filling in missing data. The third assumption concerns the need to model the geographical mobility (migration patterns) of the ulema, which has been modeled through specific statistical constants. The findings of the research demonstrate that the ‘Ulema Census Model’ provides a far more detailed picture than traditional chronological methods. Indeed, a census conducted for the year 450/1058 using the Egyptian scholars’ dataset identifies 135 hadith scholars living in the region at that time, and the model further divides this population into demographic strata by age group. According to this projection, in that same year 23 scholars were in childhood (0–6 years), 46 in adolescence (7–29 years), 26 in maturity (30–60 years) and 40 in seniority (over 60 years). This study proposes a new model for conducting an in-depth analysis of the development of centres of learning by integrating the history of hadith with socio-demographic data. The proposed model not only provides a framework that is amenable to further methodological development but is also adaptable to biography-focused research in disciplines beyond hadith studies, such as history, fiqh and qira’at.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Demography of Ulema
• Data Analysis
• Digital Humanities
• Prosopography
• Egypt

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

223K039

Teşekkür

This research was funded by TÜBİTAK under project number 223K039. The model proposed in this article is an expanded and refined version of the methodology applied in the doctoral thesis entitled “Hadith Studies in Egypt (The Fatimid Period)”, completed under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Seyit Ali Güşen. I would like to thank my esteemed supervisor for his valuable contributions to this work.

Hadis Tarihi Araştırmalarında Yeni Bir Demografik Yaklaşım: Ulema Nüfus Sayım Modeli

Öz

İslâmî ilimler literatüründe tarih ve tabakât türü eserlerin kronolojik çerçevesi, ekseriyetle âlimlerin vefat tarihleri ekseninde şekillenmektedir. Klasik müelliflerin eserlerini bu takvimi merkeze alarak tasnif etme eğilimi, günümüz dijital beşerî bilimler ve akademik araştırma pratiklerinde de metodolojik bir süreklilik arz etmekte, demografik ve yoğunluk analizleri büyük ölçüde vefat yılları baz alınarak yapılmaktadır. Bu yaklaşım, ulema zümresinin genel dağılımına dair bir fikir verse de muayyen bir yıldaki âlim popülasyonunu saptamada ve demografik dalgalanmaları izlemede yetersiz kalmaktadır. Zira vefat tarihine dayalı tahliller yalnızca ölüm hâdiselerinin yoğunlaştığı dönemleri yansıtmakta, belli bir zaman diliminde yaşayan ve ilmî faaliyetlerini sürdüren âlimlerin eş zamanlı olarak belirlenmesini mümkün kılmamaktadır. Maxim Romanov, vefat tarihlerine dayalı analizlerde ortaya çıkan gecikme süresi problemini asgariye indirmek için vefat tarihlerini otuz yıl geriye çekerek âlimlerin “verimlilik çağını” (floruit) esas alan bir yöntem benimsemiştir. Ne var ki bu yaklaşım da özünde vefat yıllarını referans aldığı ve âlimlerin yaşam sürelerini sabit bir zaman dilimine indirgediği için aynı dönemde hayatta olan ulemanın kesitsel analizinde beklenen hassasiyeti sağlayamamaktadır. Bu çalışma, bahsi geçen metodolojik boşluğu doldurmak ve ulema demografisini daha kapsamlı bir çerçevede analiz edebilmek amacıyla doğum ve vefat tarihlerini bir arada değerlendiren “Ulema Nüfus Sayım Modeli”ni önermektedir. Çalışmanın amacı, modern demografi bilimindeki nüfus sayımı mantığını ulema prosopografisine entegre ederek, âlimleri tek bir tarihsel noktaya sabitlemek yerine doğumdan vefata uzanan yaşam döngüleriyle birlikte ele almaktır. Bu sayede söz konusu zaman kesitinde hayatta olan çeşitli jenerasyonlara mensup (genç, orta yaşlı ve kıdemli) âlimlerin eş zamanlı olarak tespit edilmesi ve dönemin ilmî şahsiyetlerinin bütüncül bir tabloda sunulması hedeflenmektedir. Modelin işlevselliğini sınamak amacıyla 300–600 (912–1204) yılları arasında Mısır coğrafyasında yaşamış ve hadis ilmiyle iştigal etmiş 1.413 âlimi kapsayan bir veri seti esas alınmıştır. İbn Yûnus, Zehebî ve Makrîzî gibi müelliflerin eserlerinden derlenen bu veriler, âlimlerin doğum ve vefat tarihleri ekseninde yapılandırılmıştır. Klasik biyografi literatüründe, âlimlerin doğum tarihlerinin vefat tarihlerine kıyasla daha nadir kaydedilmiş olması (bu veri setinde %22,8 oranında), modelin uygulanmasındaki başat metodolojik kısıtlılık olarak öne çıkmıştır. Söz konusu veri eksikliği, Basit Doğrusal Regresyon (Simple Linear Regression) analiziyle telafi edilmiştir. Doğum ve vefat tarihleri arasındaki güçlü korelasyona dayanan bu tahmin modelinin yüksek bir açıklayıcılık oranına (R² = 0,857) ve ±6,7 yıllık hata payına (RMSE) sahip olduğu tespit edilmiş, böylece doğum tarihi bilinmeyen âlimlerin verileri istatistiksel yöntemlerle tamamlanmıştır. Nüfus modelinin uygulanması, birtakım varsayımlar ve yöntemsel sınırlılıklar da barındırmaktadır. İlk olarak, oluşturulan veri setinin o dönemdeki Mısır ulemasını genel hatlarıyla temsil ettiği ve tabakât literatürüne girmemiş âlimlerin bu genel istatistiksel eğilimi değiştirmeyeceği kabul edilmiştir. İkinci varsayım, insan ömrünün doğal sınırları göz önüne alındığında, doğum ve vefat tarihleri arasındaki ilişkinin incelenen üç asır boyunca istikrarlı bir seyir izlediği ve bu durumun salgın, kıtlık veya savaş gibi demografik krizlerden etkilenmediği yönündedir. Nitekim bu ön kabulden hareketle regresyon modelinin eksik verileri tamamlamada sağlam bir zemin sunduğu sonucuna varılmıştır. Üçüncü olarak ulemanın coğrafi hareketliliği (göç örüntüleri), modelin kurgusu gereği tanımlanmış istatistiksel sabitlere göre değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular, “Ulema Nüfus Sayım Modeli”nin geleneksel kronolojik yöntemlere kıyasla çok daha ayrıntılı bir tablo sunduğunu göstermektedir. Nitekim Mısır âlimleri veri seti üzerinden 450/1058 yılı için yapılan bir sayımda, bölgede o tarihte hayatta olan 135 hadis âlimi tespit edilebilmekte ve bu nüfus, yaş gruplarına göre demografik katmanlarına ayrılabilmektedir. Bu projeksiyonda aynı yılda çocukluk çağındaki (0–6 yaş) 23, yetişme dönemindeki (7–29 yaş) 46, olgunluk evresindeki (30–60 yaş) 26 ve kıdemli yaştaki (60 yaş üzeri) 40 âlimin eş zamanlı olarak var olduğu saptanabilmektedir. Bu araştırma, hadis tarihini sosyo-demografik verilerle harmanlayarak ilim merkezlerinin gelişimini derinlemesine analiz etmeyi amaçlayan yeni bir model önerir. Önerilen model, yöntemsel açıdan geliştirilmeye elverişli bir çerçeve sunmanın yanı sıra hadis disiplininin ötesinde tarih, fıkıh ve kıraat gibi İslâmî ilimlerin tabakât odaklı araştırmalarına da tatbik edilebilir bir hüviyet taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Ulema Demografisi
• Veri Analizi
• Dijital Beşeri Bilimler
• Prosopografi
• Mısır

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

223K039

Teşekkür

Bu araştırma, 223K039 numaralı proje kapsamında TÜBİTAK tarafından desteklenmiştir. Makalede teklif edilen model, Doç. Dr. Seyit Ali Güşen danışmanlığında tamamlanan “Mısır’da Hadis Çalışmaları (Fâtımîler Dönemi)” adlı doktora tezinde uygulanan yöntemin genişletilmiş ve geliştirilmiş hâlidir. Çalışmaya sunduğu katkılardan dolayı değerli danışmanıma teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Akyüz, Hatice Demirci. “2./8. Asır Yemen Hadis Halkası”. 2./8. Asır Hadis Halkaları 1. ed. Muhammed Enes Topgül. 423-503. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
2. Alaca, Hanife. “XVI. Yüzyıl Başlarında Balkan Şehirlerinde Nüfus: Sağkol Kazaları Örneğinde Bir Tarihsel Demografi Denemesi”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/3 (2021), 1932-1950. https://doi.org/10.33206/mjss.822191
3. Aslan, Muhammet İkbal. Hicrî II. Asırda Kûfe’de Hadis İlmi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
4. Bulliet, Richard W. “A Quantitative Approach to Medieval Muslim Biographical Dictionaries”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 13/2 (1970), 195-211. https://doi.org/10.2307/3596086
5. Çinici, Orhan. Mısır’da Hadis Çalışmaları (Fâtımîler Dönemi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
6. Durdu, Mustafa. “Cizye Defterine Göre Ferecik Kazasında Kiptîler ve Gayrimüslimler (1848)”. Abant Sosyal Bilimler Dergisi 21/3 (2021), 985-1006. https://doi.org/10.11616/asbi.954436
7. Gökpınar, Bekir. “1712 Tarihli Avârız Defterine Göre Bergos (Lüleburgaz) Kazası”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 15 (2020), 63-98. https://doi.org/10.16947/fsmia.758036
8. Gönüllü, Baki. “2./8. Asır Mısır Hadis Halkası”. 2./8. Asır Hadis Halkaları 1. ed. Muhammed Enes Topgül. 253-341.

9. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
10. Günaydın, Tuğçe. “Muammerûn Âlî İsnad Kaynağı mıdır?: Avâlîler Özelinde Bir İnceleme”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 55 (2021), 91-112. https://doi.org/10.29288/ilted.889202
11. Habbâl, Ebû İshâk İbrâhîm b. Saîd b. Abdillâh el-. Vefeyâtu Kavmin mine’l-Mısriyyîn. thk. Mahmud b. M. el-Haddâd. Riyad: Dârü’l-Âsıme, 1408.
12. İbn Yûnus es-Sadefî, Ebû Saîd Abdurrahman b. Ahmed b. Yûnus. Târîhu İbn Yûnus. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2000.
13. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed b. Abdülkerim. el-Kamil fi’t-tarih. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.
14. İbnü’t-Tahhân, Ebü’l-Kâsım Yahyâ b. Ali b. Muhammed b. İbrâhim el-Hadramî. Târîhu ulema-i ehl-i Mısr. Riyad: Dârü’l-Âsıme, 1408.
15. Kızılkaya Yılmaz, Rahile-Koç, Elif. “‘Islamicate Digital Humanities Network, Online Conference, Digital Hadīth Studies,’ 27 Ocak 2021, Washington, DC, USA”. Hadis Tetkikleri Dergisi 19/1 (2021), 165-170.
16. Koç, Yunus. “Ömer Lütfi Barkan’ın Tarihsel Demografi Çalışmalarına Katkısı ve Klasik Dönem Osmanlı Nüfus Tarihinin Sorunları”. Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 65 (2013), 177-202.
17. Madani, Tariq. “The Historian and Quantitative Approaches: Demographic Studies of Islamic Cities”. AlMuntaqa 2/1 (2019), 24-44. https://doi.org/10.31430/almuntaqa.2.1.0024
18. Maden, Ömer Faruk. 2./8. Asır Basra Ehl-i Hadis’i: Kimlik, Yönelim ve Etkileşim. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2026.
19. Makrîzî, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. İğâsetü’l-Ümme bi-keşfi’l-gumme. thk. Kerim Hilmi Ferhân. Gize: Aynun li’d-Dirâsât ve’l-Buhûs, 2008.
20. Makrîzî, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. Kitâbü’l-Mukaffa’l-kebîr. thk. Muhammed Ya’lâvî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslamî, 3. Basım, 2006.
21. Pellat, Charles. “Peut-on connaître le Taux de Natalité au temps du Prophète? A la Recherche d’une Méthode”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 14/2 (1971), 107-135. https://doi.org/10.2307/3596301
22. Pellat, Charles. “Quelques Chiffres sur la vie Moyenne D’une Catégorie de Musulmans”. Mélanges d’islamologie. 233-246. Brill, 1974. https://doi.org/10.1163/9789004659407_020
23. Romanov, Maxim. “Toward Abstract Models for Islamic History”. The Digital Humanities and Islamic & Middle East Studies. ed. Elias Muhanna. 117-149. De Gruyter, 2016. https://doi.org/10.1515/9783110376517-007
24. Romanov, Maxim G. Computational Reading of Arabic Biographical Collections with Special Reference to Preaching in the Sunni World (661--1300 CE). University of Michigan, PhD Dissertation, 2013.
25. Sari, Adem. “2./8. Asır Şam Hadis Halkası”. 2./8. Asır Hadis Halkaları 1. ed. Muhammed Enes Topgül. 343-421. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
26. Şentürk, Recep. Narrative Social Structure: Anatomy of the Hadith Transmission Network, CE 610-1505. Columbia University, PhD Dissertation, 1998.
27. Tarhan, Enes. “2./8. Asır Mekke Hadis Halkası”. 2./8. Asır Hadis Halkaları 1. ed. Muhammed Enes Topgül. 139-252. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
28. Tatlı, Mustafa. “Rivayet Anlayışı Açısından Tâbiûn Neslini Yeniden Dönemlendirmek: İhtimaller ve Teklifler”. İslâm Medeniyetinin Kurucu Nesli Tâbiîn-I -Tâbiîn Kimliği ve İslâmî İlimlerin Tesisi-. ed. Adem Karaaslan vd. 41-82. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
29. Topgül, Muhammed Enes. 2./8. Asır Hadis Halkaları I: Medine, Mekke, Mısır, Şam, Yemen. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
30. Topgül, Muhammed Enes. “Erken Dönem İslam Tarihi’nde İlim Merkezleri ve Ulema Hareketliliğinin Tespiti Üzerine Metodolojik Bir Arayış: Nisbeler”. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 22/42 (2017), 1-33. https://doi.org/10.20519/divan.335351
31. TÜİK. “Nüfus ve Konut Sayımı, 2021”, ts. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-ve-Konut-Sayimi-2021- 45866
32. Yücedağ, Rıdvan Talha. “2./8. Asır Medine Hadis Halkası”. 2./8. Asır Hadis Halkaları 1. ed. Muhammed Enes Topgül. 25-138. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
33. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaut-Hüseyin el-Esed vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
34. “Onomasticon Arabicum”. 2026. https://onomasticon.irht.cnrs.fr/
35. “Prosopografía de los ulemas de al-Andalus (PUA)”, ts. https://www.eea.csic.es/pua/index.php