Ṭayr-Bulut İlişkisi ve Fil Sûresinin Anlamı
Öz
Fil Sûresinin 3. âyetinde yer alan “طَيْرًا أَبَابِيلَ” ibâresinin “sürü sürü kuşlar” anlamına geldiği genel olarak müfessirler tarafından kabul edilmektedir. Bu kabule göre Fil Ashâbı’nın tuzakları, onların üzerlerine gönderilen sürü sürü kuşların attıkları balçıktan pişirilmiş (siccîl) taşlarla boşa çıkarılmıştır. Erken dönemden itibaren telif edilen tefsirlere göre Ebrehe’nin Kâbe’yi yıkmak için düzenlediği, Fil Vakası olarak adlandırılan sefer böylece akamete uğramıştır. Fil Vakası hakkındaki bu anlatım zamanla hayalî tasvirlerle tezyin edilmiş ve kabul edilmesi aklen mümkün olmayan mucizevî bir hâdisenin hikayesine dönüşmüştür. Bu hususta tarih ve tefsir kaynaklarında yer alan rivâyetlerin sayısı oldukça kabarıktır. Ayrıntılı tetkikler yapıldığında bunların birkaç farklı asıldan türemiş olduğu ve temelde benzer bir anlatımı ihtiva ettikleri görülmektedir. Bu rivâyetlerden hareketle Fil Vakası ve Fil Sûresi hakkında gerek erken dönemde gerekse son dönemde birçok şey yazılıp çizilmiştir. Bunların çoğunda olay bir mucize olarak kabul edilmiş ve ayrıntılarını tetkik etmekten ziyade olayla ilgili rivâyetlerin aktarılmasıyla yetinilmiştir. Yakın zamanda yayınlanmış olan bazı çalışmalarda ise meseleye bilimsel bir açıklama getirme saikiyle hareket edilmiş, fakat olayın mahiyetine dair ayet, şiir ve rivâyetlerle örtüşmeyen izahlar yapılmıştır. Bu hususta en tutarlı izahın Ḥamîduddîn el-Ferâhî’ye ait olduğu söylenebilir. Bu çalışmalar neticesinde Fil Vakası’na dair rivâyetlerde serdedilen anlatımın mahiyeti ve mevsûkiyeti üzerinde bazı tereddütler oraya çıkmış olmakla beraber “وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ” âyetindeki “طَيْرً” kelimesinin “kuşlar” anlamına geldiği hususunda herhangi bir şüphe bulunmadığı için bu tereddütlere genel olarak itibar edilmemiştir. Bu makalede Fil Vakası’nın mahiyeti ve Fil Sûresi’nin anlamının tespiti hedeflenmiş, erken döneme nispet edilen şiirler, metinler, Kur’an’ın muhtelif sûrelerinde “طَيْرً” kelimesinin geçtiği âyetler ve diğer bazı şiir ve ifadelerden hareketle yaptığımız tetkik neticesinde bu kelimenin kum-taş-toprak fırtınası neticesinde ortaya çıkan “bulut”u ifade etmek için kullanıldığı, dolayısıyla “وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ. تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ” ayetlerinin “Onların üzerine siccîlden taşlar yağdıran öbek öbek bir bulut gönderdi” şeklinde anlaşılması gerektiği sonucuna varılmıştır. Buna göre Yemen’den Mekke’ye gelen Ebrehe komutasındaki Fil Ordusu Kâbe’ye doğru yöneldiği sırada Ḥirâʾ ve Ŝebîr dağı önlerinde Ṭayr olarak adlandırılan şiddetli kum-taş-toprak fırtınasına tutulmuştur. Olayın öncesinde ʿAbdulmuṭṭalib ve diğer kabile liderleri tarafından Kâbe’ye ilişirlerse azaba uğrayacakları hususunda ikaz edilmelerinin de etkisiyle karşılaştıkları fırtınadan dolayı korkuya kapılan askerler dağılmış, ordunun yönetim mekanizması çökmüştür. Olay sırasında bazı askerlerin kum-taş-toprak fırtınasından, bazılarının da meydana gelen izdihamdan dolayı yaralandığı, hatta ölenler olduğu, geri kalanların da paniğe kapılarak sağa sola kaçıştığı ve Yemen’e varıncaya kadar açlık, susuzluk ve hastalıktan telef oldukları neticesine ulaşılmıştır. Bu neticeye göre “طَيْرً” kelimesi “kum-taş-toprak fırtınası neticesinde ortaya çıkan bulut” anlamına gelmektedir ve Fil Vakası’nın kuşlarla bir ilgisi bulunmamaktadır. Nitekim, günümüzde de Mekke ve çevresi zaman zaman bu tür fırtınalara maruz kalmaktadır. Bu çerçevede sûrenin Hz. Peygamber ve ashâbının sayıca az olduğu nübüvvetin ilk yıllarında Mekke müşrikleri tarafından tehdit edilmeleri üzerine nâzil olduğu ve Kâbe’yi yıkmak üzere Mekke’ye gelen Fil Ashâbı’nın emellerine ulaşamadan perişan olduklarına vurgu yapıldığı, bu örnek üzerinden sayıca üstün olmalarına güvenen Mekke müşriklerinin uyarıldığı, mü’minlere ise moral verildiği değerlendirilmiştir. Bu tespit ve değerlendirmeler çerçevesinde Fil Sûresi ile mushaftaki tertip sırasına göre bir sonraki sûre olan Ḳureyş Sûresi’nin sebep sonuç ilişkisi ve konu bütünlüğü bakımından birbiriyle irtibatlı olabileceğine dair mütekaddimûn döneminde telif edilmiş tefsirlerde yer alan bilgiler teyit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Ṭayr-Cloud Relationship and the Meaning of Surah Elephant
Öz
It is generally accepted by commentators that the phrase "طَيْرًا أَبَابِيلَ" in the 3rd verse of Surah Al-Fil means "flocks of birds". According to this acceptance, the plan of the Elephant Companions was nullified with stones of baked clay (siccîl) thrown by the flocks of birds sent against them. Since the commentaries of the early period, the expedition organized by Abraha to destroy the Kaaba, called The Incident of the Elephant, thus failed. This narrative about The Incident of the Elephant has been decorated with imaginary descriptions over time and has turned into the story of a miraculous event which is not possible to rationally accept. Although there have been some hesitations about the nature and validity of this expression since the last century, because there is no doubt that the word "طَيْرً" in the verse "وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ أَبَابِيلَ" means "birds", these hesitations are generally ignored. In this article, as a result of our analysis based on the poems, texts, verses in which the word "طَيْرً" is mentioned in various suras of the Qur'an, and some other poems and expressions, the word "طَيْرً" in the verse “وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ أَبَابِيلَ” means "cloud" that emerged as a result of sand-stone-soil storm. Therefore, it has been concluded that the verse, “تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ” should be understood as “He sent a pile of clouds throwing stones made of siccil at them”. According to this, while the Elephant Army under the command of Abraha, that came from Yemen to Mecca, was heading towards the Kaaba, they were caught in a severe sand-stone-soil storm called Ṭayr in front of Ḥirâʾ and Ŝebir mountains. The soldiers who were afraid of the storm they faced with the effect of warning by ʿAbdulmuṭṭalib and other tribal leaders that they would be punished by God if they invaded the Kaaba, before the event, dispersed and the management mechanism of the army collapsed. It was concluded that during the incident, some of the soldiers were injured due to the sand-stone-soil storm, some of them were injured due to the stampede, there were some who died, and that the rest of them fled to and fro in panic and perished until they reached Yemen from hunger, thirst, and disease. According to this result, the word "طَيْرً" means "cloud emerging because of sand-stone-earth storm" and such storms still occur from time to time in and around Mecca. In this context, the surah was revealed when the Prophet and his Companions were few in the first years of his prophethood upon the threats of Meccan pagans, and emphisized the devistation of the Companions of the Elephant who came to Mecca to destroy the Kaaba before they could achieve their goals. The Meccan pagans, who trusted their numbers, were warned, and believers were encouraged based on this example. Within the framework of these determinations and evaluations, the information in the early commentaries has been confirmed that the Elephant Surah and the next surah, Ḳureysh, according to the order of arrangement in the mushaf, may be related to each other in terms of cause-and-effect relationship and subject integrity.
Anahtar Kelimeler
