Describing and Publicising Manuscripts Related to Tafsīr in the Library of the Institute of Islamic Sciences at Pamukkale University
Öz
In the Ottoman Empire, madrasas were institutions where higher-level religious education was provided. Many madrasas were established to encourage a true religious belief based on the Qurʾān and Sunnah. One of them is Yatağan Madrasa, which served approximately for 200 years in Yatağan, Denizli. Books, along with teachers and students, are one of the most critical elements for providing education in madrasas. Therefore, manuscripts are commonly found madrasa libraries. There are many manuscripts inherited from the madrasa in Yatağan, Denizli. These works are currently preserved in the Library of Institute of Islamic Sciences, Pamukkale University, the first Institute of Islamic Sciences in Türkiye. In addition to the works written on various branches of Islamic sciences such as theology, fiqh, hadīth, Arabic language and literature and logic, according to the findings of the present study, there are 32 manuscripts related to tafsīr.
In this study, first of all, these works are described and briefly introduced from the perspective of madrasas and manuscripts, and some evaluations about the tafsīr education in Yatağan Madrasa are offered. The results of the study indicate that the Madrasa library has 14 different copies of al-Bayzāwī's tafsīr, as well as Shihāb al-Dīn al-Hafājī's ʿInāya al-Qāḍī wa Kifāya al-Rādī (Ḥāshiya al-Shihāb) and ʾIsfarāyīnī's Ḥāshiya alā Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl, which addressed this tafsīr. This gives the impression that al-Bayzāwī's tafsīr was frequently read and analysed in detail in this madrasa. According to the findings of the present study, there are three different copies of al-Zamakhsharī’s tafsīr in the library. Moreover, there is also al-Jurjānī's Ḥāshiya alā al-Kashshāf (al-Ḥāshiya al-Fāiqa Zād al-Meʿānī al-Bāhira). From this point of view, it can be said that a major source of tafsīr is Zamakhsharī's al-Kashshāf. Besides these two tafsīrs, among the works inherited from Yatağan Madrasa are al-Hāzin's Lubāb al-Ta'wīl, al-Fīruzābādī's Tanwīr al-Mikbās, Abū al-Suʿūd’s al-Irshād al-ʻAql al-Salīm, and Ummī Sinānzāde's al-Majālis al-Sināniyya. This indicates that different works were also utilized in the tafsīr lessons held in the madrasa. Also among the works related to tafsīr in the library are Imam Raghib's al-Mufradat, which was written about the words of the Qurʾān and is a major source of reference in this field, and Abū Saīd al-Hādimī's Risalāt al-Basmala, which can be cited as an example of verse exegesis. It would be incorrect to assume that the works on tafsīr in the Library of Yatağan Madrasa are limited to those mentioned above. The notes in the margins of some copies mention that the tafsīrs by such exegetes as al-Samarqandī, al-Baghawī, and Ālūsī were used in the Madrasa. This clearly indicates that these works were in the Madrasa library but failed to survive to the present day due to various reasons.
As it proves difficult to read a book of tafsīr from cover to cover in madrasas, it is a tradition that short verses of surahs or specific verses of some surahs are selected from major works of tafsīr as sample texts. It is seen that this tradition was also followed in Yatağan Madrasa. This is supported by the fact that among the manuscripts, there are tafsīr texts on Surah al-Rahmān and Surah al-Duhā and the first ten verses of Surah al-Kahf.
Anahtar Kelimeler
Pamukkale Üniversitesi İslâmî İlimler Enstitüsü Kütüphanesi’nde Bulunan Tefsirle İlgili Yazma Eserlerin Tavsif ve Tanıtımı
Öz
Osmanlı Devleti’nde medreseler yüksek seviyede din eğitimin verildiği kurumlardır. Osmanlı döneminde Kur’ân ve sünnete dayalı sahih din inancının tesis edilebilmesi için çok sayıda medrese kurulmuştur. Bunlardan biri de Denizli Yatağan’da yaklaşık 200 sene boyunca hizmet veren Yatağan Medresesi’dir. Medreselerde eğitim-öğretim faaliyetinin gerçekleşebilmesi için hoca ve talebenin yanı sıra en önemli unsurlardan biri de kitaplardır. Bu nedenle Yazma eserlerin en çok bulunduğu yerlerin başında medrese kütüphaneleri gelmektedir. Denizli Yatağan’daki medreseden günümüze miras kalan çok sayıda yazma eser bulunmaktadır. Bu eserler şu an Türkiye’nin ilk İslâmî İlimler Enstitüsü olma özelliğine sahip Pamukkale Üniversitesi İslâmî İlimler Enstitüsü Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir. Kütüphanede kelam, fıkıh, hadis, Arap dili ve edebiyatı, mantık vb. İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarına dair yazılmış eserlerin yanı sıra tespitlerimize göre tefsir ile alakalı 32 yazma mevcuttur.
Bu makalede öncelikle söz konusu eserlerin tavsifi yapılmış, ardından medrese ve yazma eserler bağlamında eserler kısaca tanıtılıp Yatağan Medresesi’ndeki tefsir eğitimine dair bazı değerlendirmelere yer verilmiştir. Yapılan çalışmanın sonucunda medrese kütüphanesinde Beyzâvî tefsirine ait 14 farklı nüshanın yanı sıra bu tefsir üzerine hazırlanan Şihâbüddîn el-Hafâcî’nin İnâyetü’l-Kâdî ve kifâyetü’r-râdî (Hâşiyetü’ş-Şihâb) ile İsferâyînî’nin Hâşiye alâ envâri’t-tenzil ve esrâri’t-tevîl adlı hâşiyelerin bulunduğu tespit edilmiştir. Bu durum, medresede Beyzâvî tefsirinin çokça okunduğu ve detaylı bir şekilde tahlil edildiği izlenimi vermektedir. Tespitlerimize göre kütüphanede Zemahşerî tefsirinin 3 farklı nüshası bulunmaktadır. Bunun dışında bir de Cürcânî’nin Hâşiye ale’l-Keşşâf (el-Hâşiyetü’l-fâika zâdi’l-meâni’l-bâhira) adlı eseri mevcuttur. Buradan hareketle istifade edilen önemli tefsir kaynaklarından birinin de Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı eseri olduğu söylenebilir. Bu iki tefsirin dışında Yatağan Medresesi’nden miras kalan eserler arasında Hâzin’in Lübâbü’t-te’vîl, Fîruzâbâdî’nin Tenvîrü’l-mikbâs, Ebussuûd’un İrşâdü’l-akli’s-selîm, Ümmî Sinânzâde’nin Mecâlisü’s-Sinâniyye adlı tefsirleri de bulunmaktadır. Buradan, medresede yapılan tefsir derslerinde farklı eserlerden de istifade edildiği sonucuna ulaşılabilir. Kur’ân kelimeleri hakkında yazılan ve bu alanda en önemli referans kaynaklarından biri olan Râgıb’ın Müfredât’ı ile Ebû Saîd el-Hâdimî’nin ayet tefsirine örnek olarak gösterilebilecek Risâletü’l-besmele adlı eseri yine kütüphanede yer alan tefsir ile ilgili eserler arasındadır. Yatağan Medresesi Kütüphanesi’ndeki tefsir ile ilgili eserlerin burada isimleri zikredilenlerle sınırlı olduğunu söylemek doğru olmaz. Zira özellikle bazı nüshaların kenarına düşülen notlarda -şu an kütüphanede mevcut olmamasına rağmen- Semerkandî, Begavî, Âlûsî gibi müfessirlerin tefsirlerinden istifade edilmiş olması, bu eserlerin aslında medrese kütüphanesinde bulunduğu fakat çeşitli sebeplerle günümüze ulaşmadığına dair önemli bir delildir.
Medreselerde bir tefsir kitabını baştan sona kadar okuyup bitirmek zor olduğu için genelde örnek metin olarak belli başlı tefsirlerden kısa surelerin tefsirleri veya bazı surelerin belli ayetleri seçilip okutulması bir gelenektir. Bu geleneğin Yatağan Medresesi’nde de devam ettirildiği görülmektedir. Nitekim yazma eserler arasında Rahmân ve Duhâ sureleri ile genellikle Kehf suresinin ilk on ayetine ilişkin tefsir metinlerine rastlanması bu durumu destekler mahiyettedir.
Anahtar Kelimeler
