The Reasons of Compilation for Sunan Works in the Hadith History∗

Öz

The fact that the Sunnah constitutes one of the two principal sources of the Islamic religion has ensured that it has been accorded special importance from the very outset. The transmission of the Sunnah or the Hadith to subsequent generations was not conducted solely through oral means; rather, the possibilities offered by writing were also utilized in this regard. Indeed, by the middle of the second century of the Hijra, hundreds of small and large ṣaḥīfas, risālas, and ajzāʾ had already secured their place in the history of authorship. Hadith scholars exerted substantial effort in the compilation of books, and their diligence contributed to the emergence of numerous literary forms within the field of Hadith, surpassing other Islamic sciences in this respect. Because Hadith scholars maintained strong ties with society, they considered the religious needs of the public when composing their works. The subject of this study is the motives behind the compilation of the Sunan works—books authored with the aim of addressing society’s need for juristic knowledge through a Hadith-centered methodology. Accordingly, the primary reasons for authoring works of the Sunan genre were to meet the community’s juristic needs and to defend the jurisprudence of Ahl al-Ḥadīth in the debates between Ahl al-Ḥadīth and Ahl al-Ra’y, who represented two different juristic methodologies. It would, however, be inaccurate to attribute a single motive to all works of the Sunan genre. For instance, the first known Sunan work—Kitāb al-Sunan fī al-Fiqh by the Damascene traditionist Makhūl al-Dimashqī (d. 112/730)—was not composed during a period in which juristic methodologies had yet significantly diverged. Thus, it is reasonable to infer that his purpose in authoring the work was to respond to the community’s needs concerning juristic matters. Similarly, when Ibrāhīm b. Ṭahmān (d. 163/780) passed through a town in which the doctrines of Jahm b. Ṣafwān (d. 128/745–46) had become widespread, he abandoned his intention to perform the pilgrimage and composed his Sunan in order to combat those ideas. Hence, his book, too, may be said to have been written for social reasons. However, it would be insufficient to cite merely this motive for the pinnacle works of the genre, particularly those among the Kutub al-Sittah. An examination of their chapters and section headings makes it apparent that these works were also written in response to certain groups on juristic and doctrinal grounds. To provide clearer context, this study also addresses the concept of sunan and the definition of the Sunan genre. For the term sunan, which is the plural of sunnah, was not restricted to a narrow meaning in the early period. Over time, the juristic sense of this concept came to the fore, and the term sunan became associated specifically with juristic hadiths. This development, in fact, reflects a deliberate intellectual stance: by assigning this title to works containing juristic narrations, Hadith scholars were implicitly asserting that their own juridical approach was more firmly grounded in the Sunnah. Some recent studies have raised objections to the definition of the Sunan genre proposed by al-Kattānī (1857–1927). For this reason, the present study also examines whether the content of Sunan works conforms to the said definition. Among the conclusions reached in the article are the following: Sunan works began to be authored from the early period onward, and two principal motives—practical and doctrinal—lay behind their compilation: addressing the community’s need for juristic knowledge and responding to both the juristic methodology of Ahl al-Ra’y and the criticisms they directed. Consequently, authors of Sunan works included in their books subjects not directly related to jurisprudence. Through this, they sought to assert that the legal methodology of Ahl al-Ḥadīth was more faithfully aligned with the Sunnah.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Ahl al-Ḥadīth
• Al al-abvâb
• Sunan
• Jurictic Hadith.

Hadis Tarihinde Sünen Türü Eserlerin Telif Sebepleri

Öz

Sünnetin İslâm dininin iki temel kaynağından biri olması, ilk andan beri ona özel bir önem atfedilmesini sağlamıştır. Sünnetin veya hadislerin sonraki nesle aktarılması sadece şifâhî yolla olmamış; bu noktada yazının imkânlarından da istifade edilmiştir. Öyle ki hicrî ikinci asrın ortalarına gelindiğinde irili-ufaklı yüzlerce sahife/risâle/cüz te’lif tarihindeki yerini almıştır. Hadis âlimleri, kitap te’lifi noktasında ciddi bir çaba göstermişlerdir. Onların bu gayreti hadis edebiyatında diğer ilimlere nispetle birçok yazım türünün ortaya çıkmasına etki etmiştir. Hadis âlimlerinin toplumla bağlantıları kuvvetli olduğu için onlar, eser te’lif ederken halkın dinî ihtiyaçlarını da göz önünde bulundurmuşlardır. Çalışmamızın konusu, toplumun fıkhî bilgiye olan ihtiyacını hadis merkezli bir metotla karşılamak amacıyla te’lif edilmiş olan sünen kitaplarının te’lif nedenleridir. Buna göre toplumun fıkhî ihtiyacını karşılamak ve iki farklı fıkhî metodu temsil eden Ehl-i Hadîs ile Ehl-i Re’y arasındaki tartışmalarda Ehl-i Hadîs fıkhını savunmak; sünen türü eserlerin te’lif sebepleridir. Sünen türü eserlerin tamamı için aynı te’lif sebebini öne sürmek doğru değildir. Zira ilk sünen kitabı olduğu anlaşılan Şamlı muhaddis Mekhûl ed-Dımaşkî’nin (ö. 112/730) Kitâbü’s-sünen fi’l-fıkh’ı fıkhî metotların farklılaştığı bir dönemde te’lif edilmemişti. Dolayısıyla onun kitabını te’lif etmesinin arkasındaki sebep toplumun fıkhî meselelerdeki gereksinimini karşılamak olsa gerektir. Yine İbrâhim b. Tahmân (ö. 163/780), Cehm b. Safvân’ın (ö. 128/745-46) görüşlerinin yaygınlaştığı bir beldeye uğradığında hacca gitmekten vazgeçmiş ve bu fikirlerle mücadele etmek amacıyla sünen türü eserini kaleme almıştı. O halde onun kitabını da toplumsal gerekçe ile yazdığı söylenebilir. Ancak özellikle Kütüb-i Sitte içerisindeki sünen kitapları gibi bu türün zirve kitapları için aynı nedeni tek başına zikretmek yetersiz olacaktır. Zira bu kitapların bölümlerine ve bâb başlıklarına bakıldığında fıkhî ve fikrî noktada bazı gruplara cevap mahiyetinde oldukları kolaylıkla anlaşılmaktadır. Konunun daha iyi anlaşılacağı düşüncesiyle sünen kavramı ve sünen türü eserlerin tarifi de çalışmada ele alınan diğer konulardır. Zira sünnet kelimesinin çoğulu olan sünen, erken dönemde bir sınırlamaya tabi değildi. Zamanla bu kavramın fıkhî manasının öne çıkarıldığı ve sünen denilince akla fıkhî hadislerin geldiği anlaşılmaktadır. Esasında bu durum bilinçli bir tutumu göstermektedir. Hadis âlimleri, fıkhî rivayetleri içeren eserlere bu ismi vererek zımnen kendi fıkıh anlayışlarının sünnete daha uygun olduğunu iddia etmekteydiler. Son dönemde yapılan bazı çalışmalarda sünen kitapları için Kettânî’nin (1857-1927) yaptığı tanıma bazı itirazlar yöneltildiği görülmektedir. Bu sebeple çalışmada sünen türü eserlerin muhtevasının yapılan tanıma uygunluk arz edip etmediği de tespit edilmiştir. Makalede ulaşılan sonuçlardan bir kısmı şöyledir. Sünen kitapları, erken dönemden itibaren te’lif edilmeye başlanmış eserler olup te’liflerinde pratik ve fikrî iki neden bulunmaktadır. Toplumun fıkhî bilgiye ihtiyacını karşılamak ve Ehl-i Re’y’in savunduğu fıkhî metoda ve yönelttiği eleştirilere cevap vermek. Dolayısıyla onlar, fıkıhla doğrudan alakası olmayan konuları da kitaplarına almıştırlar. Bununla Ehl-i Hadîs’in fıkıh anlayışının sünnete daha uygun olduğunu iddia etmişlerdir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Ehl-i Hadîs
• Ale’l-Ebvâb
• Sünen
• Fıkhî Hadis.

Kaynakça

1. A‘zamî, Muhammed, Mustafa. Hadis Metodolojisi ve Edebiyatı. çev. Recep Çetintaş. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015. Abdülmecîd, Mahmûd. el-İtticâhâtü’l-fıkhiyye ʻinde Ashâbi’l-Hadîs fi’l-karni’s-sâlisi’l-hicrî. Mektebetü’l-Hâncî, 1399/1979.
2. Açıkgenç, Alparslan. İslâm Medeniyetinde Bilgi ve Bilim. İstanbul: İSAM Yayınları, 2013.
3. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2011.
4. Beyhakî, Ebû Bekr Aḥmed b. el-Ḥuseyn b. Alî. Menâkibu’ş-Şâfiʿî. thk. es-Seyyid Aḥmed Saḳar. Kâhire, 1390/1970.
5. Bozkurt, Nahide. “Mehdî Billâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
6. Chokr, Melhem. İslâm’ın Hicri İkinci Asrında Zındıklık ve Zındıklar. çev. Ayşe Meral. İstanbul: Anka Yayınları, 2002. Çakan, İsmail Lütfü. Hadis Edebiyatı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
7. Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh b. İshâk el-İsfahânî. Hilyetu’l-Evliyâʾ ve Tabakâtu’l-Asfiyâ. Mısır: es-Saʿade, 1394/1974.
8. Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.

9. Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu. Ankara: Otto, 2020.
10. Gürler, Kadir. “Ehl-i Hadîs’in Tarihî Süreçteki Yeri ve Temel Özellikleri-Ehl-i Sünnet’in Oluşumu Öncesi Döneme Ait Kısa Bir Tarihsel Seyir-”. Ehl-i Sünnet. ed. Mustafa Aykaç. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
11. Haçkalı, Abdurrahman. “Ehl-i Hadîs-Ehl-i Re’y Ayrışması Fıkhî Mi, İtikâdî Mi?” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 2 (2003), 59-68.
12. Hâkim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh en-Nîsâbûrî. Ma’rifetü Ulûmi’l-Hadîs ve kemmiyyetü ecnâsihi. Riyâd: Mektebetü’l-Meârif li’n-neşri ve’t-tevzî’, 1431/2010.
13. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Câmi li Ahlâki’r-râvî ve Âdâbi’s-sâmi. Riyâd: Mektebetü’l-Meârif li’n-neşri ve’t-tevzî’, ts.
14. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1422/2001.
15. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdullâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. Câmiʿu Beyâni’l-ʿİlm ve Faḍlih. thk. Ebû’l-ʾEşbâl ez-Zehîrî. Suʿudî Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1415/1994.
16. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen İbn Asâkir ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Târîhu Dımaşk. Dârü’l-Fikr, 1415/1994.
17. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem İbn Manzûr el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dârü Sadr, 1414/1993.
18. Kandemir, Yaşar. “Sünen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
19. Kettânî, Muhammed b. Cafer. Hadis Literatürü. çev. Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayıncılık, ts.
20. Kılıç, Bilge. “Erken Dönem Hadis Edebiyatında Sünen Türü Eserler ve Sünen Istılâhının Problemleri”. Euroasia Journal of Social Sciences & Humanities 8/5 (2021), 17-32.
21. Okay, Orhan. “Edebiyat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1994.
22. Râmhürmüzî, Ebû Muhammed İbn Hallâd el-Hasen b. Abdirrahmân. el-Muhaddisü’l-Fâsıl beyne’r-Râvî ve’l-Vâî. thk. Muhammed b. Ali el-Beydânî. Riyâd: en-Nâşiru’l-Mütemeyyez, 1438/2017.
23. Sabuncu, Mahmut. Süleyman b. Yesâr. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
24. Sandıkçı, Kemal. İlk Üç Asırda İslâm Coğrafyasında Hadîs. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
25. Sıddîkî, Muhammed Zübeyr. Hadis Edebiyatı Tarihi. çev. Yusuf Ziya Kavakçı. İstanbul: İrfan Yayınevi, 1966.
26. Şahin, Hacer. Sebepleri ve Sonuçları Açısından Halîfe Mansûr’un Tedvîn Emri. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
27. Şahyar, Ataullah. “‘Ey Fakihler Zümresi! Sizler Tabipsiniz, Bizler ise Eczacıyız!’ Sözünün Tespiti ve Muhteva Değerlendirmesi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 13/1 (2015), 75-94.
28. Uğur, Mücteba. Hadis İlimleri Edebiyatı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
29. Yardım, Ali. Hadîs I-II. İstanbul: Damla Yayınevi, 2010.
30. Yıldız, Fahreddin. İlmî Bir Disiplin Olarak Fıkhü’l-Hadîs. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
31. Zehebî, Ebû Abdullâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî. Siyerü A’lâmi’n-Nübelâ’. thk. Şu’ayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1405/1984.