The Inferiority Complex in Imruʾ al-Qays: A Case Study of the Ode Elā ʿIm Ṣabāḥan

Yıl 2025, Sayı: 54, 305 - 325, 15.12.2025

Ahmad Shaikh Husayn

https://doi.org/10.30623/hij.1615756

Öz

This study aims to analyze the renowned Elā ʿim ṣabāḥan ode by Imruʾ al-Qays from both psychological and literary perspectives. By examining the poet’s lyrical expression and personal life, this research seeks to uncover the deep psychological dimensions embedded in his work, with a particular focus on the themes of inferiority complex and potential sexual inadequacy. The poem in question is regarded as one of the most significant texts in which individual experience intertwines with artistic expression, making it a fertile ground for psychological and literary analysis. The study argues that Imruʾ al-Qays harbored a profound sense of deficiency, which shaped his behavior and worldview. His persistent inclination towards rebellion and hedonism is interpreted as an attempt to compensate for an underlying lack of inner security or completeness. This psychological disposition manifests itself prominently in his extravagant depictions of love and poetry, where his tendency to glorify himself and his abilities excessively is seen as a mechanism to counteract a latent sense of deprivation or inadequacy. Furthermore, the study highlights certain implications within Imruʾ al-Qays’s poetry that may be associated with sexual inadequacy. His exaggerated portrayals of love and physical pleasure could symbolically reflect a deep-seated anxiety regarding masculinity. His detailed descriptions of female beauty and bodily pleasure are interpreted as compensatory expressions of an unspoken fear of failure in romantic relationships or a subconscious insecurity regarding traditional notions of manhood. Thus, his works may not merely be read as romantic or erotic expressions but as manifestations of a psychological conflict. The ode weaves together motifs of ruins, love, and self-praise, reflecting the poet’s contradictory personality. Imruʾ al-Qays appears both as a rebellious and daring lover and as a figure seeking refuge from reality, using poetry as a means to express his inner turmoil. This contrast between his outward boldness and internal fragility suggests a struggle between unfulfilled desires and profound fears, frequently revealed in his poetic exaggeration and idealized adventures as efforts to assert his identity. This study demonstrates that analyzing the inferiority complex in Imruʾ al-Qays’s poetry provides a deeper psychological and historical perspective on his literary works. His personal experiences clearly influenced the formation of his poetic imagery, granting his texts a complexity that transcends their surface meanings. By employing both psychological and artistic analysis, the study argues that his poetry should not be viewed merely as depictions of love or physical beauty but as artistic expressions of existential anxiety and intricate psychological conflicts. Ultimately, this research underscores the necessity of reinterpreting classical Arabic poetry through new analytical frameworks. Understanding the psychological and cultural dynamics that shaped the poet’s literary production allows for a broader view of pre-Islamic poetry, not merely as an artistic tradition but as a psychological and sociological document that reflects the struggles of its time and its creators.

Anahtar Kelimeler

The Arabic Language and Rhetoric , Imruʾ al-Qays , Jāhiliyyah Poetry , Psychology , Inferiority Complex

İmruʾü’l-Ḳays’ta Aşağılık Kompleksi: Elā ʿimm Ṣabāḥen Kasidesi Örneği

Öz

Bu çalışma, cahiliye dönemi şairi İmruʾü’l-Ḳays’ın şahsiyetini psikolojik ve edebi perspektiften ele alarak şiirlerindeki derin anlam katmanlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda meşhur kasidesi Elā ʿim ṣabāḥan temel alınarak gerçekleştirilen analiz, metnin iç dinamiklerini ve şairin psikolojik yapısını yorumlamaya yönelik bir okuma sunmaktadır. Aynı zamanda İmruʾü’l-Ḳays’ın kişisel hayatı ile sanatsal üretimi arasındaki ilişkiler değerlendirilerek şiirlerindeki olası aşağılık kompleksi ve cinsel yetersizlik meselesi ele alınmaktadır. Söz konusu kaside, bireysel deneyimin sanatsal ifadeyle bütünleştiği en önemli metinlerden biri olarak görülmekte ve bu yönüyle psikolojik ve edebi analiz için son derece uygun bir zemin sunmaktadır. Çalışma, İmruʾü’l-Ḳays’ın derin bir eksiklik hissine sahip olduğunu ve bunun onun hayat tarzına yansıdığını ortaya koymaktadır. Sürekli isyan etme eğilimi, eğlenceye ve maceraya olan düşkünlüğü, bilinçdışı bir biçimde içsel güven ve tamamlanmışlık duygusunun eksikliğini giderme çabası olarak yorumlanmaktadır. Bu psikolojik yapı, şairin kendini ispat etme ihtiyacında ve özellikle aşk ve cinsellik konularında abartıya kaçan anlatımlarında kendini göstermektedir. Şiirlerinde kendini yüceltme eğilimi dikkat çekmekte olup bu durum onun derinlerde yatan bir yoksunluk veya yetersizlik duygusuyla mücadele ettiğine işaret etmektedir. Bu bağlamda çalışma İmruʾü’l-Ḳays’ın cinsel yetersizlik olasılığına ilişkin çeşitli ipuçlarını da ele almaktadır. Onun aşk ve fiziksel hazlarla ilgili anlatımlarında aşırı betimlemelere başvurması, geleneksel erkeklik anlayışı çerçevesinde bilinçdışı bir telafi mekanizması olarak değerlendirilmektedir. Kadın güzelliğini ve bedensel zevkleri ayrıntılı bir şekilde tasvir etmesi, aslında cinsel anlamda yetersizlik ya da başarısızlık korkusunu örtmeye yönelik bir çaba olarak okunabilir. Bu durum, onun şiirini yalnızca tamamlanmış bir duygusal deneyimin samimi bir ifadesi olmaktan çıkarıp, bir tür içsel çatışmanın ve psikolojik mücadelenin yansıması hâline getirmektedir. Ayrıca kasidede harabe tasvirleri, aşk temaları ve övgü unsurları iç içe geçmiş olup, bu durum şairin kişiliğindeki belirgin ikiliği gözler önüne sermektedir. Bir yandan cesur ve maceraperest bir âşık olarak görülmekte diğer yandan gerçeklikten kaçan ve içsel sıkıntılarını şiir yoluyla dışavuran bir figür olarak karşımıza çıkmaktadır. Şiirlerinde arzularını gerçekleştirme konusundaki başarısızlıkları ve içsel korkularına dair ipuçları bulunmakta; bu da onun şiirini yalnızca bireysel bir anlatı olmaktan çıkarıp psikolojik ve varoluşsal kaygının ifadesi olarak değerlendirmeye imkân tanımaktadır. Sonuç olarak İmruʾü’l-Ḳays’ın şiirlerinde aşağılık kompleksi ve psikolojik çatışmaların analizi, onun edebi eserlerinin tarihsel ve psikolojik boyutlarını daha iyi kavramamızı sağlamaktadır. Şairin kişiliği ve yaşadığı deneyimler, şiirsel imgelerinin şekillenmesine doğrudan etki etmekte, bu da metinlerinin yüzeysel anlamının ötesinde daha karmaşık bir yapı sunduğunu göstermektedir. Psikolojik analiz yöntemiyle edebi analizin birleştirilmesi, İmruʾü’l-Ḳays’ın şiirlerini yalnızca estetik ve edebi bir üretim olarak değil, içsel kaygılarını ve çatışmalarını güçlü semboller ve duygusal yoğunluk aracılığıyla dışa vuran bir anlatı olarak da ele almamıza imkân tanımaktadır. Böylece klasik şiir metinlerinin yeni analiz perspektifleriyle ele alınmasının gerekliliği ortaya konulmakta ve edebi metinlerin yalnızca estetik bir ürünün ötesinde dönemin ruhunu ve yaratıcısının iç dünyasını yansıtan psikolojik ve sosyolojik belgeler olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Zira edebi metinler, özellikle de şiir, şairin iç dünyasını ve bilinçdışı korkularını yansıtan bir aynadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , İmruʾu’l-Ḳays , Cahiliyye Şiiri , Psikoloji , Aşağılık kompleksi.

مُركَّبُ النَّقْصِ عند امرِئ القَيسِ :قصيدة ألا عِمْ صباحاً نموذجاً

Öz

تركِّز هذه الدِّراسة على تحليل نفسيٍّ وأدبيٍّ لشخصيَّة امرئ القيس الشَّاعر الجاهليّ المعروف من خلال قصيدته الشَّهيرة "ألا عِمْ صباحًا أيُّها الطَّللُ البالي"، إذ تسعى إلى الكشف عن الأبعاد النَّفسيَّة العميقة للشَّاعر عبر الخوض في هذا النَّصِّ الشِّعريِّ واستقرائه من ناحية؛ واستقراء سيرته الشَّخصيَّة من ناحية أخرى، مع الترَّكيز على البحث عن مركَّب النَّقص والضعف الجنسيِّ المحتملَين اللذين يظهرا في تجربته الشِّعريَّة وحياته الخاصَّة، وتعتبر هذه القصيدة واحدة من أهمِّ النُّصوص التي تعكس تداخل التَّجربة الذَّاتيَّة مع التَّعبير الفنيِّ، مما يجعلها مادَّة خصبة للتحليل النَّفسيِّ والأدبيِّ. تُظهر هذه الدِّراسة أنَّ امرأ القيس كثيرًا ما كان يعاني من إحساس عميق بالنَّقص، وقد رأينا أن هذا النَّقص انعكس في سلوكه وتوجهاته الحياتيَّة، إذ يبدو هذا الإحساس متجلِّيًا في نزوعه المستمرِّ إلى التَّمرُّد والانغماس في حياة اللهو والمغامرة، وكأنَّه يسعى من خلال ذلك إلى تعويض فقدان شعور داخليٍّ بالأمان أو الاكتمال، كما يظهر هذا المركَّب النَّفسيُّ في محاولاته المستمرة لإثبات الذَّات من خلال استعراض مهاراته في الشِّعر والغزل والشطط بهما إلى حدِّ المبالغة، حيث نلمس في نصوصه نزعة قويَّة إلى تضخيم ذاته وقدراته، وكأنَّه يعوِّض عن شعور دفين بالحرمان أو عدم الكفاية. وفي هذا السِّياق، تتناول الدِّراسة بعض الإشارات المحتملة للضَّعف الجنسيِّ في شعر امرئ القيس، إذ يمكن تفسير المبالغة في وصف مغامراته العاطفيَّة والجسديَّة على أنَّها نوع من التَّعويض الرَّمزيِّ عن قلق داخليٍّ متعلِّق بفحولته على وجه الخصوص، ومن خلال تحليل الأوصاف التي يسهب فيها في تصوير المتعة الجسديَّة والجمال الأنثويِّ، يمكن استنتاج أنَّ هذه المبالغات قد تكون وسيلة لتعويض ذلك الخوف الدَّفين من الفشل في العلاقات أو الشعور بالنَّقص تجاه الرُّجولة بمعناها التقليديِّ، فبدلًا من أن يكون شعره تعبيرًا صادقًا عن تجربة عاطفيَّة مكتملة، يمكن قراءته باعتباره انعكاساً لصراع داخليٍّ بين صورة العاشق المتمرّد - الجريء وهشاشته النَّفسيَّة التي تجعله في حاجة دائمة إلى إثبات ذاته. كما أنَّ القصيدة تتضمَّن مشاهد متداخلة بين الطَّلل، والغزل، والفخر، مما يعكس ازدواجيَّة في شخصيَّة الشَّاعر، حيث يبدو تارةً في صورة العاشق الجريء المغامر، وتارةً أخرى في صورة الهارب من الواقع الذي يجد في الشِّعر وسيلةً للتعبير عن معاناته الدَّاخليَّة. ويكشف هذا التَّناقض بين الجرأة الظَّاهريَّة والهروب النَّفسيّ عن صراع داخليّ بين رغبات جامحة غير محقَّقة ومخاوف دفينة تمنعه من تحقيقها على أرض الواقع، وتشير الدِّراسة إلى أنَّ تحليل مركَّب النَّقص في شعر امرئ القيس يساعد على فهم البعد النَّفسيِّ والتَّاريخيِّ لأدبه، إذ يظهر بوضوح كيف كانت شخصيَّته وتجاربه تؤثِّر في تكوين صوره الشِّعريَّة، مما يضفي على نصوصه أبعاداً أكثر تعقيداً مما تبدو عليه في ظاهرها. ومن خلال توظيف أدوات المنهج النفسيِّ إلى جانب المنهج الفنيِّ، تتوصل الدِّراسة إلى أن قراءة شعر امرئ القيس من منظور التَّحليل النَّفسيِّ تكشف عن معاناة وجوديَّة عميقة، تجعل شعره أكثر من مجرَّد غزل أو وصف، أو فخر؛ بل تعتبر تعبيرًا صارخًا عن قلق داخليٍّ وصراعات نفسيَّةٍ متشابكة ومعقَّدة، يعكسها أسلوبه الشِّعري الغنيِّ بالصُّور الرَّمزيَّة والمبالغة العاطفيَّة. وبذلك، فإنَّ هذه الدِّراسة تسلِّط الضَّوء على أهميَّة إعادة قراءة النُّصوص الشِّعريَّة الكلاسيكيَّة من زوايا تحليليَّة جديدة من وجهة نظر سيكولوجيَّة، بحيث يمكن من خلالها فهم الأبعاد النَّفسيَّة والمعطيات الثَّقافيَّة التي أثَّرت في تكوين تجربة الشَّاعر، مما يفتح آفاقًا جديدة لدراسة الشِّعر الجاهليِّ ليس فقط باعتباره أدبًا، بل بوصفه وثيقة نفسيَّة واجتماعيَّة تعبِّر عن عصرها وصراعات مبدعيها، لأنَّ النَّصَّ الأدبيَّ عموماً؛ والنَّصَّ الشعريَّ على وجه الخصوص مرآة تعكس الحقيقة الكامنة في وجدان الأديب أو الشَّاعر.

Anahtar Kelimeler

اللغة العربية وبلاغتها , النفسي , الجاهلي , امرؤالقيس , مركَّب النَّقص

Kaynakça

• ʿAzīz, Ḥannā. ʿİlmu nefsi’ş-şaḫṣiyye. Musul: Maṭbaʿatu’t-taʿlīmi’l-ʿālī, 1990.
• el-Bāḳıllānī, Ebū Bekr Muḥammed b. Ṭayyib. İʿcāzü’l-Ḳurʾān, taḥḳīḳ es-Seyyid Aḥmed Ṣaḳrç Kahire: Dārü’l-maʿārif, 4. baskı, 1954.
• el-Eṣfehānī, Ebū’l-Ferec. el-Eġānī. taḥḳīḳ İḥsān ʿAbbās vd. Beyrut: Dāru Ṣādır, 3. Baskı, 2008/1429.
• el-Ḥamevī, İbn Ḥicce. Ḫizānetü’l-edeb. Kahire: el-Maṭbaʿatu’s-selefiyye, t.y.
• el-Ḳayravānī, İbn Reşīḳ. el-ʿUmde, Kahire: Maṭbaʿatü’s-seʿāde, 1325h.
• el-Ḳuraşī, Ebū Zeyd Muḥammed b. Ebī’l-Ḫaṭṭāb. Cemheretu eşʿāri’l-ʿArab, taḥḳīḳ ʿAlī Muḥammed el-Becevī, Kahire: Nahḍatu Miṣr, t.y.
• el-Ḳuraşī, Ebū Zeyd. Cemheretü eşʿāri’l-ʿArab. Kahire: el-Maṭbaʿatü’l-ḫayriyye, 1331h.
• en-Nuveyrī, Şihābuddīn. Nihāyetü’l-erab fī funūni’l-ʿArab, Kahire: Dārü’l-kutubi’l-Mıṣriyye, t.y.
• es-Suyūṭī, Celāluddīn. Şerḥu Şevāhidi’l-Muġnī, Kahire: el-Maṭbaʿatü’l-Behiyye, 1322h.
• Freud, Sigmund. Ḥayātī ve’t-taḥlīlü’n-nefsī. Ter. Muṣṭafā Ziyūr, ʿAbdü’l-Münʿim el-Milīcī, Kahire: Dārü’l-maʿārif, 4. baskı, 1994.
• Ḥaydar, ʿAdnān. Muʿallaḳatü İmruʾü’l-Ḳays, Beniyetühā ve maʿnēhā. Kahire: el-Heyʾetü’l-Mıṣriyye’l-ʿāmme li’l-kütub, Meclletü Fuṣūl, sayı 3, 1996.
• Hayru'z-zerād, Feyṣal Muḥammed. el-Amrāḍü’l-ʿaṣābiyye ve’z-zehāniyye ve’l-iḍṭırābātü’s-sulūkiyye, Beyrut: Dārü’l-Ḳalem, 1984.
• İbn Ḳuteybe, Ebū Muḥammed ʿAbdullāh. eş-Şiʿr ve’ş-şuʿarāʾ. taḥḳīḳ Aḥmed Muḥammed Şākir, Kahire: Dārü’l-maʿārif, t.y.
• İbrāhīm, ʿAbdü’s-Settār. ʿİlmü’n-nefsi’l-iḳlīnīkī ve menāhicü’t-teşḫīṣ ve’l-ʿilācü’n-nefsī, Dārü’l-Merrīḫ, 1988.
• İmruʾü’l-Ḳays. Şerḥu Divāni’m-riʿi’l-Ḳays bin Ḥacer el-Kindī, Tḥḳ: el-Aʿlem eş-Şementerī, Tṣḥ: Muḥammed bin Ebī Şeneb, basım 1, b.y.: b.y., 1974. Dīvānü İmruʾü’l-Ḳays. Ḍabaṭehū ve ṣaḥḥaḥahū Muṣṭafā ʿAbdü’ş-Şāfī, Beyrut: Dārü’l-kutubi’l-ʿilmiyye, 5. Baskı, 2004/1425.
• Jacobi, Jolande. ʿİlmu’n-nefs el-yūnġī. Çev. Nudra el-Yāzıcī. Dimeşḳ: el-Ehālī li’ṭ-tıbāʿa ve’n-neşr, 1993.
• Mekkī, Aḥmed eṭ-Ṭāhir. İmruʾü’l-Ḳays, Ḥayātuhū ve şiʿruhū. Mısır: Dāru’l-maʿārif, 6. Baskı, 1993.
• Wellek, René ve Austin Warren. Naẓariyyetü’l-edeb. Ter. Muḥyiddīn Ṣubḥī, gözden geçiren Ḥussām el-Ḫaṭīb, Beyrut: el-Müʾessesetü’l-ʿArabiyye li’d-dirāsāt ve’n-neşr, 2. Baskı, 1981.