Öz

Ismail Hakkı Dede is one of the 19th century dīwān poets, and not much information is available about his life. It is known that he, who used the pseudonym Mithlī in his poems, continued the tradition of dīwān poetry. In general, he wrote his ghazals and musammāts in a plain and comprehensible style, and in his poems, he expressed his love for the Ahl al-Bayt and Mawlawī Order. Since he was a poet affiliated with the Mawlawī tradition, he composed his poems under the influence of the ṣūfī circle he belonged to. It is evident that his profound respect and love for Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī were highly influential in forming this allegiance, both personally and literarily. Indeed, while exploring the particularities of the Mawlawī tradition, he acknowledged Mawlānā as the source of his poetry and stated that he wrote his poems through his -Mawlānā’s- grace. The influence of Mawlānā on poets has often been assessed in a limited way, confined to the mention of his name, or references to the Mawlawī Order and its symbols attributed to him in poems. Thus, the conclusion has been drawn that Mawlānā had an influence on poets based merely on the fact that poets who were Mawlawīs expressed their love for him or mentioned certain terms and practices of Mawlawī Order in their poems. However, detailed attention has not been paid to the common ground in literary perspectives concerning the interpretations that poets advanced for the concepts they employed in their poetry. This study attempts to fill this gap by addressing whether the components of the emotional and intellectual world of Mawlānā, who lived in the 13th century, had an influence on Mithlī, a Mawlawī poet who lived in the 19th century. It has been demonstrated that Mawlānā’s influence on Mithlī was not merely related to his persona, but was also shaped by the reflections of his emotional and intellectual world, as well as his religious and ṣūfī approaches. Mithlī prayed to God preserve the love of the perfect guide in his heart. Drawing from a Quranic verse, he stated that his heart, declaring ‘This is the true path.’ held fast to the love of the perfect guide. He emphasized that since finding the perfect guide on this path, his intellect had been in disarray while his heart had become alive. Furthermore, by expressing that the heart must seek Mawlānā in Shams, he highlighted the relationship between the perfect guide and disciple. Mithlī’s strong emphasis on the determinative quality of the heart elevates the conceptual value of this notion. Consequently, the concept of heart (gönül) has been chosen as the subject of this inquiry, both because it is a frequently referenced theme and because Mithlī placed it at the center of his religious and ṣūfī values. This study consists of an introduction, sections on the attributes describing the states of the heart, similes related to the heart, the use of the heart concept in characterizing the beloved, expressions and phrases concerning the heart, and a conclusion. Prepared using the content and document analyze method, this study also attempts to analyze how Mithlī conceptualizes the notion of the heart in his poetry by utilizing the MAXQDA program, creating models based on the frequency of this concept’s usage. Accordingly, it has been determined that Mithlī used both positive and negative attributes to describe the states of the heart, made similes relating the heart to food and drink, objects, persons, animals, nature, places and architecture, employed idioms and expressions concerning the heart, and used heart-centered forms of address for his beloved and his perfect guide. While examining the meanings Mithlī attributed to the concept of the heart, the existence of commonalities prioritizing religions- ṣūfī thought in the literary understandings of Mawlānā and Mithlī has also been demonstrated through examples, via this very concept. It is considered that this study will contribute to future research both in terms of the relationship between Islamic literature and Sufism, and in terms of the elements influencing the formation of the literary understanding in dīwān poetry.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī
• Mithlī Ismail Hakkı Dede
• Mathnawī
• Dīwān
• Heart

Mevlevî Şair Mislî Dîvânı’nda Gönül Mefhûmu ve Mevlânâ’nın Mesnevî’siyle Bazı Müşterekleri

Öz

İsmâil Hakkı Dede, 19. yüzyıl dîvân şairlerinden olup hayatı hakkında çok fazla malumat bulunmamaktadır. Şiirlerinde Mislî mahlasını kullanan İsmail Hakkı Dede’nin dîvân şiiri geleneğini devam ettirdiği bilinmektedir. Genel olarak gazel ve musammatlarını sade ve anlaşılır bir üslupla kaleme almış, şiirlerinde ehl-i beyte ve Mevlevîliğe olan sevgisini dile getirmiştir. Mevlevîlik geleneğine bağlı bir şair olması sebebiyle şiirlerini mensubu olduğu tasavvufî çevrenin etkisiyle oluşturmuştur. Elbette hem kişisel hem de edebî anlamda bu bağlılığın oluşmasında onun, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye olan hürmet ve muhabbetinin fazlasıyla etkili olduğu görülmektedir. Zira o, Mevlevîlik geleneğinin hususiyetlerini işlerken Mevlânâ’yı şiirlerinin kaynağı olarak zikretmiş ve onun lütfu sayesinde şiirler yazdığını belirtmiştir. Mevlânâ’nın şairler üzerindeki etkisi genellikle, şiirlerde onun adının veya kendisine nisbet edilen Mevlevîliğin ve remizlerinin anılması çerçevesinde sınırlandırılarak değerlendirilmiştir. Böylelikle Mevlevî olan şairlerin şiirlerinde Mevlânâ’ya olan sevgilerini dile getirmeleri veya Mevlevîliğin kimi terim ve uygulamalarını zikretmeleri münasebetiyle Mevlânâ’nın şairler üzerinde etkisi olduğu kanaati ortaya konulmuştur. Ancak edebî şahsiyetlerin şiirlerinde yer verdikleri kavramlara dair öne sürdükleri telakkilerde edebî anlayışlardaki müşterekler üzerinde ayrıntılı durulmamıştır. Bu çalışmada 13. Yüzyılda yaşamış olan Mevlânâ’nın duygu ve düşünce dünyasındaki bileşenlerin, 19. Yüzyılda yaşamış olan Mevlevî şair Mislî özelinde tesiri olup olmadığı ele alınarak bu boşluk doldurulmaya çalışılmıştır. Mevlânâ’nın Mislî üzerindeki etkisinin, sadece onun şahsiyetiyle ilgili olmadığı, aynı zamanda onun duygu ve düşünce dünyasındaki görüntülerin, dinî ve tasavvufî yaklaşımların da bunda etkili olduğu ortaya konulmuştur. Mislî kâmil mürşidin sevgisini kalbinde koruması için Allah’a niyazda bulunmuş, ayetten iktibasla gönlün, kâmil mürşidin aşkını “işte doğru yol budur” diyerek tuttuğunu söylemiştir. Bu yolda kâmil mürşidi bulduğundan beri aklının perişan, gönlünün ise diri olduğuna vurgu yapmış, hatta gönlün Mevlânâ’yı Şems’te araması gerektiğini ifade ederek mürşid-mürid ilişkisine dikkat çekmiştir. Mislî’nin gönlün belirleyicilik vasfına bu denli işaret etmesi bu mefhûmun mânâ değerini artırmaktadır. Dolayısıyla gönül, çokça temas edilen bir mefhûm olması ve Mislî’nin dinî ve tasavvufî değerlerin merkezine bu mefhûmu yerleştirmiş olması hasebiyle incelemeye konu edilmiştir. Bu çalışma giriş, gönlün hâllerine dair sıfatlar, gönül ile ilgili yapılan teşbihler, gönül mefhûmunun sevgiliyi tavsif etmede kullanılması, gönül ile ilgili kullanılan deyimler/ibareler ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. İçerik ve doküman analiz yöntemi ile hazırlanan bu çalışmada ayrıca Mislî’nin şiirlerinde temas ettiği gönül mefhûmunu nasıl değerlendirdiği MAXQDA programından faydalanılarak analiz edilmeye çalışılmış olup bu kavramın kullanım sıklığına göre modeller oluşturulmuştur. Buna göre, Mislî’nin gönlün hâllerine dair müsbet ve menfî sıfatlar kullandığı, gönül/dil ile ilgili olarak yiyecek-içeceklere, eşyalara, şahıslara, hayvanlara, tabiata, mekân ve mimariye dair teşbihler yaptığı, gönül ile ilgili deyim ve ibarelere başvurduğu, mahbubuna, kâmil mürşidine gönül merkezli hitaplar kullandığı tespit edilmiştir. Mislî’nin gönül mefhûmuna yüklediği anlamlar irdelenirken bu mefhûm üzerinden Mevlânâ ve Mislî’nin edebî anlayışlarında dinî-tasavvufî düşünceyi önceleyen müştereklerin varlığı da misallerle ortaya konulmuştur. Bu çalışmanın hem İslâmî edebiyat ve tasavvuf ilişkisi bakımından hem de dîvân şiirindeki edebî anlayışın oluşmasına etki eden unsurlar bakımından yapılacak çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî
• Mislî İsmail Hakkı Dede
• Mesnevî
• Dîvân
• Gönül

Kaynakça

1. Ağırman, Ferhat - Türkmetin, Ahmed. “Bilginin İmkânı Problemi: Gazali Örneği”. Kaygı 18 (Nisan 2012), 197-208.
2. Akalın, Şükrü Halûk vd. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 11. Basım, 2011.
3. Akbalık, Esra. “Yunus Emre’nin Şiirlerinde ‘Gönül’ İmgesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/26 (2013), 20-28.
4. Alptekin, Zeynel Abidin. “Kur’an’a Göre Kâmil İman Yolunda Akıl Ve Kalp Uyumunun Temel Nitelikleri”. Ekev Akademi Dergisi 9 (2024), 320-344. https://doi.org/10.17753/sosekev.1396338
5. Arvas, Fuat Asım. Seyyid İsmail Hakkı (Mislî) Dîvânı. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=DdChUZ0GUDhwXTZpBDe0ZQ&no=kLkqSdq9VfXmshQa-u81dg
6. Aydın, Mehmet. “Gönül Kelimesi Üzerine”. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi 566 (Şubat 1999), 104-108.
7. Ayvazoğlu, Beşir. Güller Kitabı. İstanbul: Kapı Yayınları, 18. Basım, 2021.
8. Banarlı, Nihat Sami. Türkçenin Sırları. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2011.

9. Bayraktar, Nesrin. Dil Bilimi. Ankara: Nobel Yayınları, 5. Basım, 2017.
10. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 6. Basım, 2014.
11. Cürcâni, Seyyid Şerif Ali bin Muhammed. Kitâbü’t-Tâ’rifat. çev. Arif Erkan. İstanbul: Bahar Yayınevi, 1997.
12. Çalka, Mehmet-Türk, Fatma. “Divan Şiirinde ‘Gönül’ Kavramının Redif Bağlamında Kazandığı Anlamlar Üzerine Bir Değerlendirme”. Hikmet Dergisi Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan Özel Sayısı (Aralık 2019), 474-490. https://doi.org/10.28981/hikmet.501563
13. Çelik, Mehmet. “Yunus Emre’nin Telvîn ve Temkîn Arasında Kalan Bir Şiiri”. Aydın Türklük Bilgisi 9/2 (Şubat 2024), 249-267.
14. Ebû’l-Huseyn Müslim b. El-Haccac. es-Sahih. Riyad: Darü’s-Selam, 2000.
15. Gökçe, Emrah. Mislî İsmâ’îl Hakkı Ve Divanı. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=XvibRQP1P3-fyIDTBXcclg&no=_6A2SuIB1COTPCgZovl0Rw
16. Güven, Arzu Şeyda. “Türkçede Gönül Kavramı ve Kullanım Alanı”. Journal of Turkish Research Institute 63 (Eylül 2018), 227-242.
17. Hünerli, Duygu Dalbudak. Klasik Türk Şiirinde Gönül. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
18. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=MgWWDQS0ZmqnJY0nAARMlw&no=j3VsB1BcMq4npW6Lkt-0Mw
19. Kaçar, Mücahit. “Divan Şiirinde Mitolojik Unsurlar”. Osmanlı Edebi Metinleri Anlama Kılavuzu. ed. Özer Şenödeyici. 525-555. İstanbul: Kesit Yayınları, 2016.
20. Kanar, Mehmet. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları, 2011.
21. Kapal, Münire Nurefşan. “Nef‛î Divanında Gönül”. Turkish Studies 7/3 (2012), 1605-1618.
22. Kara, Mihriban - Dikmen, Melek. “Yunus Emre Divan’ında Mekan Bağlamında Gönül”. 11. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı II. ed. Talha Erdoğmuş-Şeyda Karabatak. 69-84. İstanbul: İLEM, 2023.
23. Konuk, Ahmed Avni. Mevlânâ Celâleddin Rûmî Mesnevî-i Şerîf Şerhi. PDF: Kitabevi Yayınları, 2005.
24. https://archive.org/details/MESNEVIaak.CILT/MESNEVI_1.CILT/
25. Kur’ân Yolu Meali. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2020.
26. Küçük, Osman Nuri. “Bilgi Kaynağı ve Vasıtası Olarak Kalb”. Tasavvuf El Kitabı. ed. Kadir Özköse. 48-54. Ankara: Grafiker Yayınları, 8. Basım, 2021.
27. Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. Mesnevî. çev. Şefik Can. 6 Cilt. İstanbul: Ötüken Yayınları, 18. Basım, 2019.
28. Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. Mesnevî-i Ma‘nevî. çev. Derya Örs-Hicabi Kırlangıç. 2 Cilt, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
29. Mislî İsmâ’îl Hakkı, Mislî İsmâ’îl Hakkı Divanı, haz.. Emrah Gökçe, Ankara: Akçağ Yayınları, 2015.
30. Nîsâbûrî, Nizâmuddîn el-Hasen b. Muhammed el-Kummî. Ğarâibü’l-Kur’ân ve rağâibü’l-Furkân. thk. Zekeriyya Umeyrât. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1416.
31. Onat Çakıroğlu, Tuba. “Yunus Emre Divanı’nda Gönül”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 5/9 (Eylül 2013), 1-7.
32. Onay, Ahmet Talat, Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü, haz. Cemal Kurnaz, Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları, 2013.
33. Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 22. Basım, 2012.
34. Pala, İskender. Kalp. İstanbul: Turkuvaz Yayıncılık, 2019.
35. Ragıb el-Isfâhânî. Müfredat. çev. Mustafa Yıldız. İstanbul: Çıra Yayınları, 6. Basım, 2020.
36. Suad el-Hakîm. İbnü’l Arabî Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2017.
37. Şimşek, Selami. Tasavvuf Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
38. Tenik, Ali. “Mevlânâ’nın Mutasavvıf Şairlere Etkisi: Ahmed Kuddusî Örneği”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/18 (Aralık 2007), 153-166.
39. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ b. Sevra. Sünenü’t-Tirmîzî. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
40. Tokel, Dursun Ali. Divan Şiirinde Mitolojik Unsurlar, Şahıslar Mitolojisi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2000.
41. Tuman, Mehmet Nail, Tuhfe-i Nâilî, haz. Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı, 2 Cilt. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2001.
42. Türk, Fatma. “Klasik Türk Edebiyatının Anlam Zenginliğine Örnek Olarak ‘Gönül’ Kelimesinin Birbirine Tezat Oluşturacak Anlamlarda Kullanılması”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 3/1 (Haziran 2022), 109-129.