Arap Dilbiliminde Tesniye Olgusu

Öz

Tesniye (ikilik) olgusu, Arapçayı diğer dillerden ayıran ve ona özgün bir karakter kazandıran temel morfolojik özelliklerden biridir. Dünya dillerinin çoğunda bu yapıya rastlanmazken veya sınırlı düzeyde görülürken, Arapçada sistematik ve düzenli bir işleyişe sahiptir. Nahiv âlimlerinin ve dilbilimcilerin dikkatini çeken bu olgu, yalnızca sayısal bir değer ifade etmekle kalmayıp, ifade ve betimlemedeki inceliği yansıtan özel bir dilsel zihniyetin ürünüdür. Bu yapı sadece isimlerde değil; fiil, sıfat ve zamir sisteminde de etkin bir şekilde varlık göstermektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, tesniye olgusunu tarihsel kökenleri ve dahil olduğu Sami dil ailesi bağlamında bütüncül bir yaklaşımla incelemektir. Araştırma; tesniyenin kavramsal mantığını, tarihsel süreçteki gelişimini ve diğer Sami dillerindeki (Akadca, Aramice, İbranice vb.) izlerini karşılaştırmalı tarihsel yöntemle ele almaktadır. Çalışma kapsamında; tesniyenin Proto-Sami (Ana Sami) dilindeki ortak kökenleri, diller arasındaki yapısal benzerlikler ve bu yapının zamanla bazı dillerde neden silikleşirken Arapçada sistematik bir parçası olarak korunduğu sorgulanmaktadır.

Araştırma sonucunda ulaşılan bulgular, tesniyenin eski Sami dillerinin çoğunda mevcut olduğunu ancak birçoğunda zamanla etkisini yitirdiğini göstermektedir. Arapça ve Akadcada belirginliğini koruyan bu yapının, İbranice ve Aramicede kullanım alanının daraldığı tespit edilmiştir. Özellikle Arapçadaki ikil eklerin diğer Sami dilleriyle gösterdiği yapısal benzerlik, olgunun ortak bir mirasa dayandığını kanıtlamaktadır. Sonuç olarak tesniye; Arap dilinin sadece gramer bir öğesi değil, tutarlı bir dilsel düşünce yapısını ve derin bir kültürel mirası temsil eden stratejik bir unsurdur.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Sami Dilleri
• Ana Sami Dili
• Tesniye Olgusu
• Karşılaştırmalı Dilbilim

ظاھرة التثنیة في الدرس اللساني العربي

Öz

من المعلوم أن ظاهرة التثنية من الظواهر اللافتة التي تتميز بها اللغة العربية، وتُعطيها طابعًا فريدًا يعكس دقة في التعبير وتحديدًا في الوصف؛ فهي لا توجد في الأسماء فقط، بل تتعدى ذلك لتشمل الأفعال والضمائر أيضًا. وعليه، فإن هذا الموضوع لطالما أثار اهتمام النحاة واللغويين، كونه يمثل تجلياً لطريقة تفكير لغوي خاص يتجاوز مجرد الدلالة العددية. ولفهم هذه الظاهرة بشكل شامل، يسعى البحث إلى تتبع جذورها التاريخية وفحصها في إطار العائلة اللغوية السامية التي تنتمي إليها العربية، مع التركيز على تحديد أوجه التشابه والاختلاف في القواعد والاستعمالات بين هذه اللغات عبر المراحل التاريخية المختلفة.

وقد اعتمدت الباحثة المنهج التاريخي المقارن وسيلةً للتحقيق في هذه الإشكالية، من خلال تتبع مسار التثنية ومدى ثباتها أو تلاشيها في اللغات السامية كالأكادية، والآرامية، والعبرية. وقد توصلت الدراسة إلى نتائج مهمة، من أبرزها أن التثنية كانت حاضرة بالفعل في معظم اللغات السامية القديمة، مما يشير إلى أصل مشترك لهذه الظاهرة في "اللغة السامية الأم". كما لوحظ تشابه كبير في كيفية صياغة المثنى، خاصة في استخدام النهايات الصرفية، إلا أن العديد من هذه اللغات فقدت الظاهرة أو قلّ استخدامها مع مرور الوقت، بينما حافظت العربية عليها كجزء أساسي ومنظم في نظامها النحوي.

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية
• اللغات السامية
• اللغة السامية الأم
• ظاهرة التثنية
• المنهج التاريخي

The Phenomenon of Dualism in Arabic Linguistic

Öz

The phenomenon of the dual (al-tathniya) is a striking linguistic feature that distinguishes the Arabic language, providing it with a unique character compared to many other world languages. While this grammatical form is absent or rare in most linguistic systems, Arabic adopts it in a highly systematic and organized manner. This study suggests that the dual is not merely a numerical marker but a manifestation of a distinct linguistic thought process, reflecting precision in expression and description. This structure is not limited to nouns but extends to verbs and pronouns as well.

To understand this phenomenon comprehensively, it is essential to trace its historical roots within the Semitic language family. This research focuses on the dual in Semitic languages in general and Arabic in particular, identifying similarities and differences in rules and usage through a historical perspective. The study employs a comparative historical method to investigate the logic behind the dual's existence, its emergence in Arabic, and the extent of its presence and development across other Semitic languages such as Akkadian, Aramaic, and Hebrew.

The findings indicate that the dual was originally present in most ancient Semitic languages, suggesting a common origin in Proto-Semitic. This is evidenced by the strong morphological similarities in dual endings across these languages. However, while many Semitic languages lost the dual form or significantly reduced its usage over time, Arabic has preserved it as a fundamental part of its grammatical system. Ultimately, examining the dual in its historical and Semitic context reveals deep intellectual dimensions and a coherent linguistic mindset that characterizes the long-term heritage of the Arabic language.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Semitic Languages
• Proto-Semitic
• Phenomenon of the Dual
• Comparative Linguistics.

Kaynakça

1. Âl Yâsîn, Muhammed Hüseyn. "Mukaddime fî’l-usûli’l-luğaviyyeti’l-müştereketi beyne’l-‘arabiyye ve’l-‘ibriyyeti". Mecelletü’l-Belâğ 8 (1972).
2. Aliyân, Seyyid Süleymân. Fî’n-nahvi’l-mukāreni beyne’l-‘arabiyye ve’l-‘ibriyyeti. el-Kāhire: ed-Dâru’s-Sekāfiyye li’n-Neşr, 2002.
3. Bîttâr, İlyâs. "Eheyyetü luğâti’ş-şarkı’l-kadîm ev el-luğâti’s-sâmiyye fî dirâseti’n-nahvi’l-‘arabî: Dirâsetün tatbîkıyyetün ‘ale’l-müfredi ve’l-müsennâ ve’l-cem’i". et-Türâsü’l-‘Arabî 18/71 (1998): 96-113.
4. Brockelmann, Carl. Fıkhu’l-luğâti’s-sâmiyye. trc. Ramazân Abdüttevvâb. Riyad: Matbû’âtu Câmi’ati’r-Riyâd, 1977.
5. Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît. 11 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1990. el-’Atıyye, Ahmed Matar. "et-Tesniyetü fi’l-luğati’l-‘arabiyye". Dâru Garîb li’t-Tıbâ’ati ve’n-Neşri ve’t-Tevzî’ 2/2 (1999): 9-150.
6. el-Enbârî, Kemâlüddîn Ebü’l-Berekât Abdurrahmân b. Muhammed b. Ebî Sa’îd (ö. 577 h.). İnsâf fî mesâili’l-hilâf beyne’n-nahviyyîn: el-basriyyîn ve’l-kûfiyyîn. 2 Cilt. el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 2003.
7. el-Enbârî, Kemâlüddîn Ebü’l-Berekât Abdurrahmân b. Muhammed b. Ebî Sa’îd (ö. 577 h.). Esrâru’l-‘arabiyye. Dâru’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1999.
8. el-Halebî, Ebü’t-Tayyib Abdülvâhid b. Alî el-Luğavî (ö. 351 h.). Kitâbü’l-müsennâ. thk. İzzeddîn et-Tenûhî. Dımaşk: Matbû’âtu’l-Mecma’i’l-‘İlmî el-‘Arabî bi-Dımaşk, t.y.

9. el-Halvânî, Muhammed Hayr. el-Vâdıh fî 'ilmi's-sarf. 4. bs. Dımaşk: Dâru'l-Me'mûn li't-Türâs, 1987.
10. el-Kablâvî, Ebû Abdillâh Muhammed Abdülkādir b. Muhammed b. el-Muhtâr b. Ahmed el-‘Âlim el-Cezâirî el-Mâlikî eş-Şehîr bi’ş-Şeyh Bâye Bil’âlem (ö. 1430 h.). et-Tuhfetü’l-vesîme şerhun ‘alâ’d-durreti’l-yetîme. t.y.
11. en-Neccâr, Muhammed Nûrüddîn Seyyid Ahmed. "et-Tesniyetü fi’l-luğâti’s-sâmiyyeti". Mecelletü Külliyyeti’l-Luğâti ve’t-Tercemeti es-Sâmerrâî, İbrâhîm. Fıkhu’l-luğati’l-mukāran. Beyrût: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1983.
12. es-Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr, Celâlüddîn (ö. 911 h.). Hem’u’l-hevâmi’ fî şerhi cem’i’l-cevâmi’. thk. Abdülhamîd Hindâvî. 3 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’t-Tevfîkıyyeti’l-‘Asriyye, t.y.
13. Fâris, İbn Zekeriyyâ el-Kazvînî er-Râzî, Ebü’l-Hüseyn (ö. 395 h.). Mu’cemu mekāyîsi’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1979.
14. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân el-Mevsılî (ö. 392 h.). İlelü’t-tesniye. thk. Dr. Subeyh et- İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân el-Mevsılî (ö. 392 h.). Sırru sınâ’ati’l-i’râb. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
15. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem b. Alî, Ebü’l-Fadl, Cemâlüddîn (ö. 711 h.). Lisânü’l-‘arab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1994.
16. İbn Mârûn, İbrâhîm İshâk. el-Muvâzene beyne’l-luġati’l-ibrâniyye ve’l-arabiyye. nkl. Ahmed Mahmûd Huveydî. rev. Ömer Sâbir Abdülcelîl. Kahire: Câmiatü’l-Kâhire, ts. (Silsiletü’d-Dirâsâti’l-Edebiyye ve’l-Luġaviyye).Temîmî. Mısır: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, t.y.
17. İbnü’ş-Şecerî, Diyâüddîn Ebü’s-Se’âdât Hibetullâh b. Alî b. Hamza. Emâlî İbni’ş-Şecerî. thk. Mahmûd Muhammed et-Tannâhî. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1992.
18. Kemâl, Rıbhî. Durûsü’l-luğati’l-‘ibriyyeti. Beyrût: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye, 1982.
19. Ma’rûf, Nâcî. "et-Tesniyetü fi’l-esmâi’t-târîhiyye: Üslûbun ‘arabiyyun kadîmün". Mecelletü’l-Âdâb 5 (1962): 5-16. Ömer, Ahmed Muhtâr Abdülhamîd ve ekip arkadaşları. Mu’cemu’l-luğati’l-‘arabiyyeti’l-mu’âsıra. 4 Cilt. Kahire: ‘Âlemu’l-Kütüb, 2008.
20. Rüşdî, Zâkiye Muhammed. es-Süryâniyye: Nahvuhâ ve sarfuhâ. Kahire: Dâru’s-Sekāfe li’t-Tıbâ’ati ve’n-Neşr, t.y. Sîbeveyhi, Amr b. Osmân b. Kunbur el-Hârisî bi’l-Velâi, Ebû Bişr (ö. 180 h.). el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
21. Sütrasser, Gotthelf Bergsträsser. et-Teteuvvuru’n-nahvî li’l-luğati’l-‘arabiyye. trc. Ramazân Abdüttevvâb. Kahire: Mektebetü Hancî, 1929.
22. Tunkārî, Sâlih Mahcûb Muhammed. "Menhecü’l-‘arabiyyeti fî’t-ta’bîri ‘ani’l-‘adedi". Mecelletü’t-Tecdîd 17/33 (2013): 151-188.