Kuzey Irak’ta Osmanlı Mirası: Akra Kışlası’nın Tarihi, Mimarisi ve Toplumsal Rolü

Yıl 2025, Sayı: 54, 146 - 166, 15.12.2025

Ömer Eroğlu

https://doi.org/10.30623/hij.1727184

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuzey Irak’ta inşa ettiği en önemli askerî yapılardan biri olan Akra Kışlası, çok boyutlu ve bütüncül bir yaklaşımla incelenmektedir. Akra Kışlası, Osmanlı taşra yönetimi ve askerî modernleşme politikalarının yerel ölçekte nasıl hayata geçirildiğini ve biçimlendiğini gösteren nadir ve özgün mimari örneklerden biri olarak dikkat çekmektedir. Araştırmanın başlangıcında, Akra’nın kadim tarihi ve coğrafi konumu, eski dönemlerden Osmanlı yönetimi öncesine kadar ayrıntılı biçimde ele alınmış; kentin tarihsel gelişim sürecinde yaşanan jeopolitik, idari ve toplumsal dönüşümler irdelenmiştir. Özellikle bölgenin dağlık ve stratejik coğrafyası, farklı etnik toplulukların varlığı, toplumsal yapının çeşitliliği ve kültürel etkileşimler, Akra Kışlası’nın inşa sürecinde önemli rol oynamıştır. Osmanlı arşiv belgeleri, seyahatnameler, yerel tarih kitapları ve saha gözlemlerinin birlikte değerlendirilmesiyle, kışlanın genel yerleşim planı, işlevsel organizasyonu, savunma unsurları, kullanılan yapı malzemeleri ve mimari detayları kapsamlı şekilde analiz edilmiştir.
Kışlanın merkezi avlu düzeni, simetrik kat planları, iç ve dış mekânların düzenlenişi, taş ve tuğla gibi bölgeden temin edilen yerel yapı malzemelerinin kullanımı, hem Osmanlı askerî mimarisinin klasik prensiplerini hem de bölgesel yapı geleneklerini bütünleştiren bir sentez ortaya koymaktadır. Akra Kışlası’nın mimari organizasyonunda, merkezi otoritenin gereksinimleri ile yerel ustaların bilgi birikimi ve teknik yetenekleri arasında dinamik bir ilişki kurulmuş; bu sayede yapı hem askerî işlevsellik hem de coğrafi koşullara uyum bakımından özgün bir karakter kazanmıştır.
Kışla sadece askerî bir garnizon değil, aynı zamanda idari bir merkez, toplumsal etkileşimin merkezi ve kent yaşamını şekillendiren bir unsur olarak ön plana çıkmıştır. Yapının inşa edildiği dönemde kamu düzeninin sağlanması, asayişin temini, güvenliğin korunması ve Osmanlı merkezi otoritesinin taşraya aktarılması açısından stratejik bir işleve sahip olmuştur. Zamanla şehir kimliğinin ayrılmaz bir parçası haline gelen Akra Kışlası, yerel halk arasında “devletin evi” ve “şehrin kalbi” gibi unvanlarla anılmıştır. Ayrıca kışlanın sosyal ve kültürel etkilerine de özel bir vurgu yapılmıştır. Akra Kışlası, şehir dokusuna kattığı mimari kimlik, toplumsal hafızada sahip olduğu yer ve kentleşme sürecine sağladığı katkı ile sadece askerî değil, çok yönlü bir rol üstlenmiştir. Kışlanın yönetim pratiklerini, sosyal hayatı, ticaret ve zanaatkârlığı nasıl etkilediği; bölge halkı üzerindeki sosyal değişim dinamikleri ve yerel mimari geleneklerle kurduğu ilişki ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Kışla, şehirde yeni hizmetlerin, kamu binalarının ve toplumsal yapıların gelişimini de tetiklemiştir.
Akra Kışlası, Osmanlı askerî mimarisinin tipik unsurlarını yansıtmasının ötesinde, bölgenin yerel inşaat teknikleriyle bütünleşen yapısı, kente kazandırdığı kimlik ve sosyal ve kültürel dönüşümlerdeki merkezi rolüyle dikkat çekicidir.

Anahtar Kelimeler

Türk İslâm Sanatları , Askerî Mimari , Osmanlı Kışlaları , Akra Kışlası , Kültürel Miras

Etik Beyan

Bu makale, daha önce 4. Uluslararası Bilimsel Çalışmalar Kongresi’nde bildiri olarak sunulan çalışmanın genişletilmiş ve yeni verilerle zenginleştirilmiş hâlidir.

Ottoman Heritage in Northern Iraq: The History, Architecture, And Social Role of The ʿAqra Barracks

Öz

The ʿAqra Barracks, one of the most significant military structures built by the Ottoman Empire in Northern Iraq, is examined through a multidimensional and holistic approach. The barracks stands out as a rare and unique architectural example that reflects how Ottoman provincial administration and military modernization policies were implemented and shaped at the local level. At the beginning of the study, the ancient history and geographical position of ʿAqra are discussed in detail, covering the period prior to Ottoman rule; the geopolitical, administrative, and social transformations that marked the city’s historical development are analyzed. Especially, the region’s mountainous and strategic geography, the presence of diverse ethnic communities, social plurality, and cultural interactions played a decisive role in the construction process of the barracks. By evaluating Ottoman archival documents, travel accounts, local historical sources, and field observations, the settlement plan, functional organization, defensive elements, building materials, and architectural details of the barracks are comprehensively analyzed.
The central courtyard arrangement of the barracks, symmetrical floor plans, organization of interior and exterior spaces, and the use of locally sourced stone and brick reveal a synthesis that combines the classical principles of Ottoman military architecture with regional building traditions. In the architectural organization of the ʿAqra Barracks, a dynamic relationship has been established between the requirements of the central authority and the knowledge and technical skills of local masters; thus, the building acquired a unique character in terms of both military functionality and adaptation to geographical conditions.
The barracks came to fore not only as a military garrison, but also an administrative center, a heart of social interaction, and a formative element of urban life. During the period in which it was built, the structure had a strategic function in terms of maintaining public order, ensuring public order, protecting security and transferring the Ottoman central authority to the provinces. In course of time, the ʿAqra Barracks became an inseparable part of the city’s identity and was referred to by the local population as the “house of the state” and the “heart of the city.” Special emphasis was also placed on the social and cultural impact of the barracks. The ʿAqra Barracks has taken on a multifaceted role, not only military, but also due to the architectural identity it adds to the city tissue, its place in social memory, and its contribution to the urbanization process. The barracks' management practices, social life, and impact on trade and craftsmanship; the dynamics of social change on the local population and its relationship with local architectural traditions have been evaluated in detail. The barracks also triggered the development of new services, public buildings, and social structures in the city.
Beyond reflecting typical elements of Ottoman military architecture, the ʿAqra Barracks is notable for its structure, which integrates with the region's local construction techniques, the identity it has brought to the city, and its central role in social and cultural transformations.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Arts , Military Architecture , Ottoman Barracks , ʿAqra Barracks , Cultural Heritage

Etik Beyan

This article is an expanded version of the study previously presented as a paper at the 4th International Conference on Current Scientific Studies and enriched with new data. https://www.ortadogukongresi.org/_files/ugd/797a84_7a9f2ad63c0d49cba50c303055a3dbd8.pdf

Kaynakça

• Abdullah, Celil İsmail. “Osmanlı Kışlalarının Irak’ta Asayişin Sağlanmasındaki Rolü.” Tarih Araştırmaları Dergisi 12/1 (2014).
• Abdülkerim Fendi, Vd., Duhok il Rehberi, (Duhok: Duhok Üniversitesi Yayınları, 1995).
• Abu Zait Selim, Faik. Akra’nın Turistik Rehberi. Erbil: 1999.
• Akra’yı, Çambet Şükri. Krallık Dönemi Akra. Erbil: Erbil Matbaası, 2008.
• Arşiv-i Osmanî. Musul Vilayeti ve Irak Kışlaları Defterleri (1835–1918). İstanbul: İstanbul Hükümet Arşivleri Başkanlığı.
• Carcis, Abdul-Jabbar. Delîl Musul al-ʿĀlem. Musul: Musul Matbaası, 1975.
• Çadır, Raib. “Dohuk Bölgesindeki Tarihi Eserler.” Erbil Gazetesi, sayı 1797, Kasım 2013.
• Çiftçi, Aynur. 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Askeri Mimari ve İstanbul’da İnşa Edilen Askeri Yapılar. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, doktora tezi, 2004.
• El-Haddad. İslam Medeniyetinde Mimarlık ve Sanatlar. Kahire: Haliç Arap Yayınları, 2009.
• Eroğlu, Ömer. “Erbil’de Yer Alan Osmanlı Kışlaları.” AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 24/9 (Mayıs 2021): 149–163.
• Hussein, Rafiq. Güver Kışlası. Erbil: Selahaddin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bitirme Tezi, 2022
• Hüseyin, Behzâd Hulmî. Koye Kazasında Turistik Coğrafi Potansiyeller. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selahaddin Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Erbil, 2009.
• Irak Eski Eserler Genel Müdürlüğü. Al-Mawāqiʿ al-Āthariyya fī al-ʿIrāq. Bağdat, 1970.
• Kamaran Kasım Abdülrahman, Akra Eski Ve Yeni Tarihi, (Akra: Akra İlçe İdari Yayınlar,2012).
• Kubilay, Ayşe Yetişkin. “Kışlalar.” İstanbul Ansiklopedisi. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1994.
• Mallaḥ, Hāşim Yaḥyā el-. Râşidî Döneminde Musul’un Kurtuluşu ve İmarı. Musul: 1992.
• Mayi, Enver. Badinan’daki Yerli Hak. Dohuk: 1999.
• Mukriyanî, Hüseyin Huznî. Bekûrî Mêjûyî Mîranî Soran. Bağdat: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1935.
• Ramazanoğlu, Gözde. Osmanlı Yenileşme Hareketleri İçerisinde Selimiye Kışlası ve Yerleşim Alanı. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, doktora tezi, 2003.
• Sabır, Hassan. “Mahmur Kışlası ve Restoresi.” Subartu Dergisi 1 (Haziran 2007).
• Yasin, Cevher Ali ve Ramazan Kemal. Akra’nın Yatırım Projesi. Erbil: Erbil Matbaası, 2012.
• Zeki, Muhammed Emin. Irak’ın Eski Tarihi ve Kürt Tarihinin Özeti. Bağdat: Maarif Matbaası, 1930.