Tirmizî’nin El-İlelü’l-Kebîr’inde Vehim ile Tenkit Edilen Râviler

Öz

Muhaddisler metâin-i aşere adı altında râvilerdeki kusurları, adâlet ve zabt olmak üzere iki başlık altında ele almışlardır. Zabt kusurları arasında zikredilen “vehim” kavramı ile tenkit edilen rivayeti, muallel hadis olarak nitelemişlerdir. “Vehim” neredeyse bütün râvilerde görülmüş yalnız sika râvilerin vehmi ilelü’l-hadis ilminin konusu olmuştur. Öyle ki sika râvinin vehme düşmesiyle ortaya çıkan illet sadece alanda ihtisas sahibi ve yetkin münekkitler tarafından hadisin bütün senedleri ve metinleri bir araya getirilerek tespit edilmiştir. Hadis ilimlerinde ihtisas sahibi, maharetli ve gerekli yetkinliğe sahip münekkit âlimler ilelü’l-hadis alanında eserler yazmışlardır. Şu‘be b. Haccâc’ın (öl. 160/776) bu alanda atmış olduğu ilk temeller, Buhârî (öl. 256/870) ve Tirmizî (öl. 279/892) gibi alanda söz sahibi olacak otoritelerin yetişmesine vesile olmuştur. Tirmizî, hocası Buhârî ile soru-cevap metoduyla hadisleri tetkik etmiş ve el-İlelü’l-kebîr isimli eserini telif etmiştir.
Araştırma, ilelü’l-hadis alanındaki eleştiri yöntemlerini kavramsal düzeyde ele alması ve Buhârî ile Tirmizî’nin hem usûl anlayışını hem de hadis tenkidindeki yaklaşımını örneklerle ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır. Çalışmada “vehim” terimine yüklenen anlam, bu kavramla eleştirilen râvilerin kimlikleri, sayıları ve söz konusu eleştirilerin gerekçeleri analiz edilmiştir. Makalede nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılarak eser bütünüyle tarandıktan sonra elde edilen veriler belirli temalar altında toplanmış ve değerlendirilmiştir. Bu inceleme, Tirmizî’nin İlel’inde “vehim” kavramıyla eleştirilen râvileri tespit etmeyi ve “vehim” olgusunun sebeplerini açıklığa kavuşturmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda münekkidin “vehim” kavramına yüklediği anlam ile belirlediği illet arasındaki ilişki takip edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, Buhârî ve Tirmizî’nin “vehim” terimini genellikle “hata” anlamında kullandıklarını ve bu kavramı isnad ile metin tenkidi bağlamında sistematik biçimde değerlendirdiklerini göstermektedir.
Çalışmada “vehim” teriminin eserde ne kadar sıklıkla ve hangi bağlamlarda kullanıldığı da incelenmiştir. Kavram, farklı yazım şekilleriyle toplam otuz yerde geçmekte olup bunların büyük bölümü Buhârî’ye bir kısmı ise Tirmizî ve Ahmed b. Hanbel’e nispet edilmektedir. Bu durum vehmin müteaddit muhaddisler tarafından hadis ilmi literatüründe yaygın olarak kullanıldığını göstermektedir. Vehimle tenkit edilen illetlerin büyük çoğunluğunun senedle ilgili teknik kusurlardan kaynaklandığı; mevkûf rivayetin merfû olarak nakledilmesi, mürsel rivayetin mevsûl gibi takdim edilmesi, isnadda inkıtâ, râvinin teferrüdü, isnadın kalb edilmesi ve tashîf gibi durumların bu kapsamda değerlendirildiği görülmüştür. Sonuç olarak bu çalışma ilelü’l-hadis alanında münekkitlerin, özellikle de Buhârî ve Tirmizî’nin “vehim” kavramını nasıl anladığı ve uyguladığına dair önemli bir pencere açmıştır. Hem kavramsal anlamda “vehim” ve “hata” terimlerinin kullanımı hem de bu terimlerin râvi tenkidi sürecindeki işlevleri detaylı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İlel
• Tirmizî
• Vehim
• Râvi
• Tenkit

Narrators Criticized for Illusion Wahm in al-Tirmidhi's al-Ilel al-Kebir

Öz

Hadith scholars classified the defects found in narrators under the title of matāʿin al-ʿashara into two main categories: integrity (ʿadālah) and precision (ḍabt). The concept of wahm (error/delusion), which is counted among defects related to precision, was used to describe narrations criticized on this basis, and such reports were considered among muʿallal (defective) hadiths. Although wahm was observed in almost all narrators, only the errors of trustworthy (thiqah) narrators became the subject of the discipline of ʿilal al-ḥadīth. The hidden defects resulting from the errors of reliable narrators could only be identified by expert critics through collecting and comparing all chains of transmission and textual variants of a hadith.
Specialist hadith critics with expertise in ʿilal al-ḥadīth authored significant works in this field. The foundations laid by Shu'bah ibn al-Hajjaj paved the way for later authorities such as Al-Bukhari and Al-Tirmidhi. Through the question-and-answer method with his teacher al-Bukhari, al-Tirmidhi examined hadith reports and compiled his work al-ʿIlal al-Kabīr.
This study is significant in that it conceptually examines the critical methods employed in ʿilal al-ḥadīth and demonstrates, through examples, the methodological understanding of al-Bukhari and al-Tirmidhi as well as their approaches to hadith criticism. The research analyzes the meaning attributed to the term wahm, the identities and numbers of narrators criticized with this term, and the reasons for such criticism. Using the document analysis method, one of the qualitative research approaches, the work was comprehensively reviewed, and the findings were categorized under specific themes for evaluation. The study aims to identify the narrators criticized for wahm in al-Tirmidhi’s ʿIlal and to clarify the causes behind this phenomenon. Accordingly, the relationship between the meaning assigned to wahm by the critic and the hidden defect identified was examined.
The findings reveal that al-Bukhari and al-Tirmidhi generally used the term wahm in the sense of “error” and systematically evaluated it within the framework of both isnād and matn criticism. The study also investigates the frequency and contexts in which the term appears in the work. The concept occurs thirty times in different forms, the majority attributed to al-Bukhari and some to al-Tirmidhi and Ahmad ibn Hanbal. This indicates that wahm was widely used by multiple hadith scholars in the literature.
Most defects criticized under wahm were found to stem from technical issues related to the chain of transmission, including the transmission of mawqūf reports as marfūʿ, presenting mursal narrations as mawṣūl, discontinuity in the chain, solitary transmission, reversal of isnād, and textual distortion (taṣḥīf). In conclusion, this study offers an important perspective on how hadith critics, particularly al-Bukhari and al-Tirmidhi, understood and applied the concept of wahm. It also provides a detailed analysis of the conceptual use of wahm and “error” and their functions within the process of narrator criticism.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Al-Tirmidhi
• al-ʿIlal al-Kabīr
• ʿIlal
• Wahm.

Kaynakça

1. Abdürrezzâk es-San’ânî, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk. Habîb el-Rahmân el-A’zamî. 12 Cilt. Hindistan: el-Meclisü’l-İ’lmî, 2. Basım, 1983.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-İlel ve ma’rifetü’r-ricâl. 3 Cilt. Riyad: Dâru’l-Hânî, 2001.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-Müsned. ed. Şuayb el-Arnaut. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001.
4. Akpınar, Ömer Faruk. Rivayet Asrında İllet: Bezzâr Örneği. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
5. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 11. Basım, 2020.
6. Başenfer, Saîd b. Abdülkâdir. Evhâmü’l-muhaddisîne’s-sikât. 11 Cilt. Lübnan: Dâru İbn Hazm, 2015.
7. Beşşâr Avvâd Ma’rûf vd. el-Müsnedü’l-musannefü’l-mu’allel. 41 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2013.
8. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-. el-Hilâfiyyât beyne’ş-Şâfiʿî ve Ebî Hanîfe. 8 Cilt. Kahire: el-Ravda li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2015.

9. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-. es-Sünenü’l-kübrâ. 11 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3.Basım, 2003.
10. Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr el-. el-Müsned. thk. Mahfûz er-Rahmân. 18 Cilt. Medîne: Mektebetü’l-’Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
11. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Sâlih. 12 Cilt. Riyad: Dâru’n-Nâşiri’l-Mütemeyyiz, 2019.
12. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer ed-. el-İlel. thk. Mahfûz er-Rahmân. 15 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1985.
13. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer ed-. Sünen. thk. Şuayb Arnavut. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2004.
14. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân ed-. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2015.
15. Düzenli, Muhittin. Hadislerde Gizli Kusurlar -İllet ve Şâz-. İstanbul: İSAM, 2. Basım, 2017.
16. Düzenli, Muhittin. “Metin Tenkidi Açısından İlel Eserleri: İbn Ebî Hâtim’in İlel Adlı Eseri Özelinde”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.
17. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2015.
18. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî el-Ezdî. el-Merâsîl. thk. Şuayb Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1987.
19. Ebû Mansûr es-Seâlibî. Fıkhü’l-Luga. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. İhyâü’t-Türâsi’l-İslâmî, 2002.
20. Ebû Ubeyd, el-Kāsım b. Sellâm el-Herevî. Garîbü’l-hadîs. thk. Hüseyin Muhammed Şerif. 5 Cilt. Kahire: el-Heyetü’l-’Âmme li’ş-Şuûni’l-Matâbi’i’l-Emîriyye, 1984.
21. Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî, Ahmed b. Alî et-Temîmî. el-Müsned. thk. Saîd b. Muhammed es-Sinnârî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2013.
22. Ekici, Zeynep. Bir Zabt Kusuru Olarak Vehim ve Diğer Zabt Kusurlarıyla İlişkisi. Yalova Üniversitesi, Doktora, 2024.
23. Engin, Sezai. “Hadisin Tashîhinde Sened ve Metnin Sıhhat İlişkisine İllet ve Şâz Bağlamında Metodolojik Bir Yaklaşım”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XVII/31 (2015), 141-165.
24. Gökçe, İbrahim. “Taʽn Sebeplerinden Vehem”. Kilitbahir 19 (2021).
25. Güler, Ayşe. İllet Sebebi Olarak Teferrüd el-’ilelü’l-Kebîr Özelinde. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2018.
26. Gülmez, Çiğdem - Beyza Aybike Deveci (ed.). VII. Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu “Mâverâünnehir”. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları, 2024.
27. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh el-. Ma’rifetü’l-ulûmu’l-hadîs. thk. es-Seyyid Muʿzam Huseyn. Hindistan: Cem’iyyetü Dâireti’l-’Osmâniyye, 1937.
28. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Muvazzıhu evhâmi’l-cemʿ ve’t-tefrîk. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1986.
29. Humeydî, Ebû Bekr Abdullah b. ez-Zübeyr el-. el-Müsned. thk. Hasan Süleym Esed ed-Dârânî. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’s-Sefâ, 1997.
30. İbn Dürüsteveyh, Ebû Muhammed Abdullah b. Ca‘fer. Tashîhu’l-fasîh ve şerhuhu. thk. Muhammed Bedevî Mahtûn. Kahire: el-Meclisü’l-A’lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1998.
31. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed er-Râzî. Âdâbü’ş-Şâfi’î ve menâkıbüh. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
32. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed er-Râzî. İlelü’l-hadîs. thk. Sa’d b. Abdillah el-Humeyd, Halid b. Abdurrahman el-Cüreysî. 7 Cilt. Riyad: Müessesetü’l-Cüreysî, 2006.
33. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. el-Musannef. thk. Sa’d b. Nâsır b. Abdilaziz. 25 Cilt. Suûd: Dâru Künüzi İşbilya, 2015.
34. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris. Mu’cemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Dâru’l-Fikr, 1979.
35. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi Nuhbeti’l-Fiker. Dımaşk: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2000.
36. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAlî el-ʿAskalânî. Fethu’l-bârî. 13 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1970.
37. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAlî el-ʿAskalânî. Takrîbü’t-tehzîb. thk. Muhammed ’Avvâme. Suriye: Dâru’r-Reşîd, 1986.
38. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAlî el-ʿAskalânî. Tehzîbü’t-tehzîb. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2014.
39. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. el-Müsnedü’-Sahîh “ale’t-tekâsîm ve’l-envâ” min gayri vücûdi kat’in fî senedihâ ve lâ sübûti cerhin fî nâkılîhâ. thk. Muhammed Ali Sönmez, Halis Aydemir. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
40. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2015.
41. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
42. İbn Receb el-Hanbelî, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. Şerhu ileli’t-Tirmizî. thk. Hemmâm Abdurrahman Saîd. 2 Cilt. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1987.
43. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn. Mukaddime. ed. Nûruddîn ʿItr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1987. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay el-. er-Refʿ ve’t-tekmîl fi’l-cerh ve’t-taʿdîl. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2000.
44. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Muvatta’. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 2021.
45. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. el-Câmiʿu’s-Sahîh. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2012.
46. Nehhâs, İbrâhim. el-Câmi’ liu’lûmi’l-İmâm Ahmed. 22 Cilt. Mısır: Dâru’l-Felâh, 2009.
47. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb en-. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2015.
48. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb en-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmunim Şelebî. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001.
49. Özdemir, Veysel. “Tirmizî ve el-İlelü’l-Kebîr’inin İlel İlmindeki Yerine Genel Bir Bakış”. Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları (Dergi) IX/2 (2014).
50. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed et-. el-Mu’cemü’l-evsat. thk. Ebû Muâz Tarık b. Avadıllah b. Muhammed, Ebû’l-Fadl Abdu’l-Muhsin b. İbrahîm el-Hüseynî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Harameyn, 1995.
51. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed et-. el-Mu’cemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, 1994.
52. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed et-. el-Mu’cemü’s-sagîr. thk. Muhammed Şekûr Mahmûd el-Hâc Emrîr. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1985.
53. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd et-. el-Müsned. thk. Muhammed b. Abdilmuhsin. 4 Cilt. Mısır: Dâru Hacer, 1999.
54. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-. el-İlelü’l-kebîr. thk. Muhammed Halil es-Saîdî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
55. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2015.
56. Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992. Yahyâ b. Maîn. et-Tarih. 4 Cilt. Mekke: İhyâü’t-Türâsi’l-İslâmî, 1979.
57. Yılmaz, Selim. Tirmizî’nin Kullandığı Hadis Istılahları ve Hadisleri Değerlendirme Usulü. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
58. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ez-. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb Arnavut. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1985. 541 Harran İ