Türk-Arap Temas Sahalarında Türk Topluluklarının Dinî Haritası: Emevîler Dönemi Sonuna Kadar

Yıl 2025, Sayı: 54, 282 - 304, 15.12.2025

Yunus Akyürek

https://doi.org/10.30623/hij.1738877

Öz

Müslüman Arapların fetih faaliyetleriyle doğrudan temasa geçtiği Türk toplulukları geleneksel Gök Tanrı inancı dışında çeşitli dinlere de inanıyordu. Bu araştırma, Emevîler döneminin sonuna kadar Türk topluluklarının Müslüman Araplarla karşılaştığı yerlerdeki dinî haritasını oluşturmayı ve dönemin bilinen dinlerinin mezkûr coğrafyalarda Türklerle ilişkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma ile dönemin Türk topluluklarının yeknesak bir dinî çizgiye sahip olmadığının idrak edilmesi hedeflenmektedir. Bir İslâm Tarihi alan çalışması olarak tasarlanan makalede nitel araştırma yöntemi anlatı araştırması tekniği esas alınmıştır. Temel İslâm Tarihi kaynakları başta olmak üzere, konuyla alakalı dinler tarihi eserleri, makaleler ve ansiklopedi maddelerinden de istifade edilmiştir. Veri yetersizliği sebebiyle bazı çıkarımların varsayım niteliği taşıdığı belirtilmelidir.
Türkler tarihte en çok din değiştiren milletler arasında yer almaktadır. Bazı Türk topluluklarının, anavatanlarında dahi şartlar gereği birçok dine girdiği bilinmektedir. Görülen din değiştirme hadiseleri; yaşanılması zor bir coğrafyada sonu gelmeyen iç çekişmeler ve artan Çin baskısı, kritik dönemlerde hayata tutunabilme kaygısı, varlıklarını sürdürebilme, iç ve dış tehlikeler karşısında ayakta kalabilme adına atılması gereken taktik bir adım olarak değerlendirilebilir. Türk milletinde inanç taassubunun düşük olması, kağanın ve ileri gelenlerin devletin siyasi hedefleriyle örtüşen veya kendilerini üst kültüre taşıyacaklarına inandıkları dinleri tercih etmeleri de bu durumu açıklar mahiyettedir. Türklerin yazılı kutsal bir kitaba, sembol bir mabede ve Gök Tanrı inancını tam anlamıyla temsil edecek bir din adamı sınıfına sahip olmaması da din değiştirmelerini kolaylaştıran etkenlerdendir. Öyle ki Türklerin geleneksel dinlerini tebliğ ve tebyin için, diğer dinlerde görülen sayısız örnekte olduğu gibi düzenli, sistematik ve kurumsal bir faaliyet yürüttükleri bilinmemektedir.
Araştırmanın bulgularına göre Müslüman Araplar, Türklerle Hz. Ömer dönemi sonlarına doğru Hazar toprakları, Tohâristân ve Horasan’da ilk teması gerçekleştirmişlerdir. Bu etkileşimin askerî planda olduğu belirtilmelidir. Emevîler döneminde bu temas noktaları Mâverâünnehir, Sicistân, Hârizm, Hocend, Şâş ve Fergana istikametinde artarak devam etmiştir. Bahsi geçen yerlerin bazılarında Türk nüfusun demografik yapıda baskın olmadığı, buraların Fârisîler başta olmak üzere pek çok milletin kadim yerleşim alanları olduğu tespit edilmiştir. Türklerin, mezkûr temas noktalarında geleneksel Gök Tanrı inancı dışında Budizm, Mecûsîlik, Maniheizm, Hıristiyanlık ve Yahudilik gibi farklı dinlere de inandıkları belirlenmiştir. Gök Tanrı inancı, bilhassa Hazar ve Türgiş Türkleri arasında yaygınlığını koruyabilmiştir. Ancak göçlerle yurt tutmaya, yurt edindiği toprağı vatan kılmaya çalışan Türk topluluklarının şartlar gereği din değiştirmek zorunda kaldıkları anlaşılmaktadır.
Türklerin, Müslüman Araplara karşı diğer milletlere göstermedikleri tepki ve direnci gösterdikleri iddiası gerçeği yansıtmamaktadır. Türkler tarihte, topraklarına ve bağımsızlıklarına göz diken milletlere karşı verdikleri mücadeleyi Araplara karşı da vermişlerdir. Bu ise devlet geleneğine sahip milletlerin özgürlüklerini koruyabilmek adına sergiledikleri ortak bir tavırdır.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Müslüman Araplar , Türkler , Dini Durum , Râşid Halifeler , Emevîler

The Religious Map of Turkic Communities in Turkish-Arab Contact Zones: Until the End of the Umayyad Period

Öz

The Turkic communities, with whom Muslim Arabs came into direct contact through conquest activities, believed in various religions apart from the traditional Sky God belief. This research aims to create the religious map of the places where Turkic communities encountered Muslim Arabs until the end of the Umayyad period and to reveal the relationship of the known religions of the period with the Turks in the aforementioned geographies. With the research, it is targeted that it be comprehended that the Turkic communities of the period did not possess a uniform religious line. In the article designed as an Islamic History field study, the narrative inquiry technique of the qualitative research method has been adopted as the basis. Primarily the basic Islamic History sources, history of religions works related to the subject, articles, and encyclopedia entries have also been utilized. It should be stated that due to data insufficiency, some inferences bear the quality of assumption.
Turks are located among the nations that changed religion the most in history. It is known that some Turkic communities entered many religions even in their homelands due to conditions. The observed religion changing events can be evaluated as a tactical step that needed to be taken in the name of unending internal conflicts and increasing Chinese pressure in a geography difficult to live in, the anxiety of holding onto life in critical periods, maintaining their existence, and staying standing against internal and external dangers. The fact that religious dogmatism was low in the Turkish nation, and that the Qaghan and the notables preferred religions that overlapped with the political goals of the state or that they believed would carry them to a higher culture, is also of a nature to explain this situation. The fact that Turks did not possess a written holy book, a symbol temple, and a clergy class that would fully represent the Sky God belief is also among the factors facilitating their changing of religion. So much so that it is not known that Turks conducted a regular, systematic, and institutional activity for the propagation and elucidation of their traditional religions, as in the countless examples seen in other religions.
According to the findings of the research, Muslim Arabs realized the first contact with Turks towards the end of the period of Caliph Umar in Khazar lands, Tokharistan, and Khurasan. It must be stated that this interaction was on a military plane. In the Umayyad period, these contact points continued increasingly in the direction of Transoxiana, Sistan, Khwarazm, Khujand, Chach, and Fergana. It has been determined that in some of the mentioned places, the Turkic population was not dominant in the demographic structure, and that these places were ancient settlement areas of many nations, primarily the Persians. It has been determined that Turks, in the aforementioned contact points, also believed in different religions such as Buddhism, Zoroastrianism, Manichaeism, Christianity, and Judaism besides the traditional Sky God belief. The Sky God belief was able to preserve its prevalence especially among the Khazar and Turgesh Turks. However, it is understood that Turkic communities, trying to settle through migrations and to make the land they adopted as a home a homeland, were forced to change religion due to conditions.
The claim that Turks showed a reaction and resistance against Muslim Arabs that they did not show to other nations does not reflect the truth. Turks, in history, also gave the struggle against Arabs that they gave against nations coveting their lands and independences. Actually, this is a common attitude displayed by nations possessing a state tradition in the name of being able to protect their freedoms.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Muslim Arabs , Turks , Religious Situation , Umayyads

Kaynakça

• Akyürek, Yunus. Siyasi ve Kültürel Boyutlarıyla Mâverâünnehir. Bursa: Emin Yayınları, 2012.
• Akyürek, Yunus. “Hz. Ömer ve Hz. Osman Dönemlerinde Türk-Arap İlişkileri”. Eskiyeni 54 (2024), 1411–1433.
• Arnold, Thomas Walker. İntişâr-ı İslâm Târihi. çev. Halil Hâlid. İstanbul: Sebilürreşad Kütüphanesi Neşriyatı, 1343/1924.
• Asım, Necib. Türk Tarihi. İstanbul: Dâru’t-Tıbâati’l-Âmire, 1316/1899.
• Bakır, Abdulhalik – Badakoğlu, Umut. “Yüeçiler Ve Kökenleri Üzerine Düşünceler”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 2/2 (2019), 123–144.
• Bala, Mirza, “Buhârâ”. İslam Ansiklopedisi. 2/761-771. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. Turkestan Down To The Mongol Invasion. London: Oxford University Press, 2. Basım, 1928.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. Orta Asya Türk Tarihi: -Dersleri-. çev. Hüseyin Dağ. Ankara: Çağlar Yayınları, 1. Basım, 2004.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. “Orta Asya’da Moğol Fütuhatına Kadar Hristiyanlık”. çev. Köprülüzade Cemal Bey. Türkiyat Mecmuası 1 (1925), 47–83.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. İslâm Medeniyeti Tarihi. çev. Fuad Köprülü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 6. Basım, 1984.
• Belâẕürî. Fütûḥu’l-büldân. Beyrut: Dârun ve Mektebetü’l-Hilâl, 1408/1987.
• Belâẕürî. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zükkâr – Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
• Biçer, Bekir. “Türklerin Müslüman Olması Meselesine Yeni Bir Bakış Denemesi”. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 3 (2018), 99–137.
• Bozan, Oktay. “Emeviler Döneminde Müslüman-Hazar İlişkileri”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2014), 106–127.
• Cezar, Mustafa. Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 1977.
• Çapcıoğlu, İhsan – Alpay, Ahmed Hamza. “Geçmişten Geleceğe Din ve Türklerin Din Anlayışı”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 101 (2022), 457–478.
• Çeliktaş, Müslüme Melis. “Hinduizm’in Ak Hunlar Üzerindeki Yansımaları”. TAD 34/57 (2015), 89–97.
• Demir, Necati. Türgiş Devleti. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023.
• Dîneverî, Ebû Hanîfe. Aḫbâru’ṭ-ṭıvâl. thk. Abdülmün‘im ‘Âmir. Kahire: Dâru İḥyâi’l-Kütübi’l-‘Arabî, 1380/1960.
• Diyârbekrî, Kādî Ḥüseyin b. Muhammed b. el-Ḥasen ed-Diyârbekrî. Târîḫu’l-ḫamîs fî aḥvâli enfesi’n-nefîs. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
• Eberhard, Wolfram. A History of China. Gutenberg: Epub, 2004
• Emin, Ahmed Emin. Fecru’l-İslâm. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 10. Basım, 1969.
• Eroğlu, Türker – Kılıç, Hatice. “Türk İnançları ve İnanışlar”. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi 49 (2005).
• Esin, Emel. İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslam’a Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1978.
• Gibb, Hamilton Alexander Roskeen. Arab Conquests in Central Asia. London: The Royal Asiatic Society, 1923.
• Günay, Ünver – Güngör, Harun. Başlangıçlarından Günümüze Türklerin Dinî Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 5. Basım, 2003.
• Gündüz, Şinasi, “Mecûsîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/279-284. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Gürün, Kâmuran. Türkler ve Türk Devletleri Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: Karacan Yayınları, 1981.
• Ḫalîfe b. Ḫayyâṭ. Târîḫu Ḫalîfe b. Ḫayyâṭ. thk. Ekrem Ziyâ el-Umerî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1397/1977.
• Ḫaṭîb el-Baġdâdî. Târîḫu Baġdâd. thk. Mustafa Abdülkâhir Atâ. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, 1417/1996.
• İbn A‘sem el-Kūfî. Kitâbü’l-Fütûḥ. thk. Ali Şîrî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Edvâ’, 1411/1991.
• İbn Ḫaldûn. Kitâbü’l-‘İber ve dîvânü’l-mübtede’ ve’l-ḫaber fî târîḫi’l-‘Arab ve’l-Berber ve men ‘âṣarahüm min zevi’ş-şe’ni’l-ekber. thk. Halîl Şehhâde. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1408/1987.
• İbn Ḫallikân. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâ’ü ebnâ’i’z-zamân mimmâ sebete bi’n-naķl evi’s-semâ‘ ev esbetehü’l-‘ayân. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1415/1994.
• İbn Hişâm. es-Sîretü’n-Nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekâ vd. 2 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe ve Matbaatü Mustafa, 1375/1955.
• İbn İsḥâk. Kitâbü’s-Siyer ve’l-meġāzî. thk. Süheyl Zükkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1398/1978.
• İbn Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Mısır: Dâru Hicr, 1418/1997.
• İbn Miskeveyh. Tecâribü’l-ümem ve te‘âkibü’l-himem. thk. Ebü’l-Kâsım İmâmî. Tahran: Dâru Surûş, 1379/1959.
• İbn Sa‘d. Ṭabaḳātü’l-kübrâ. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1388/1968.
• İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1417/1997.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. el-Muntaẓam fî târîḫi’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ – Mustafa Abdülkâdir ‘Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, 1412/1992.
• İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmurî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1417/1997.
• İnan, Abdülkadir. Eski Türk Dînî Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1976.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. Ankara: Ötüken Neşriyat, 16. Basım, 1997.
• Karatay, Osman – Duranlı, Muvaffak. “Hazar Kağanı Yusuf’un Endülüs’e Mektubu”. Bilig 64 (2013), 199–230.
• Kavas, Ahmet, “Kâbil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/28-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Köprülü, Fuad. Türk Tarih-i Dinîsi. Ankara: Akçağ, 2005.
• Ḳudâme b. Ca‘fer. Kitâbü’l-Ḫarâc ve ṣınâʿat(ṣanʿat)i’l-kitâbe. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1401/1981.
• Kurt, Hasan. Orta Asya’nın İslâmlaşma Süreci: (Buhârâ Örneği). Ankara: Fecr Yayınevi, 1998.
• Ligeti, Lajoš. Bilinmeyen İç Asya. çev. Sadrettin Karatay. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1986.
• Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin. Mürûcü’ẕ-ẕeheb ve meʿâdinü’l-cevher. thk. Kemal Hasen Mer’î. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asrî, 1425/2005.
• Narşaḫî. Târîḫu Buḫârâ. thk. Emin Abdülmecid Bedevî – Nasrullah Mübeşşir et-Tarazî. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1385/1965.
• Nüveyrî, Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Muhammed Cabir Abdu’l-Ân el-Hînî. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâ’ik el-Kavmî, 1423/2002.
• Ögel, Bahaeddin. “İlk Töles Boyları”. Belleten 12/48 (1948), 765–833.
• Ögel, Bahaeddin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 1971.
• Ögel, Bahaeddin. İslâmiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi: Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2. Basım, 1984.
• Özcan, Abdülkadir, “Hatun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Öztürk, Murat. “İslamiyet’ten Önce Türklerin Din Anlayışı ve Gök Tanrı Dini”. History Studies International Journal of History 5/2 (2013), 327–346.
• Psaltay, Fr. “Türkelide Hristiyanlık”. İkinci Türk Tarih Kongresi. ed. Türk Tarih Kurumu. 887–895. İstanbul: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1937.
• Roux, Jean-Paul. Türklerin Tarihi & Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl. çev. Ahmet Kazancıgil - Lale Arslan Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 5. Basım, 2008.
• Roux, Jean-Paul. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. çev. Aykut Kazancıgil. İstanbul: İşaret Yayınları, 1. Basım, 1994.
• Sıbṭ İbnü’l-Cevzî. Mirʾâtü’z-zamân fî târîḫi’l-aʿyân. thk. Muhammed Berekât vd. 23 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemî, 1434/2013.
• Spuler, Bertold. İran Moğolları: Siyaset, İdare ve Kültür. çev. Cemal Köprülü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1957.
• Ṭaberî, Muhammed b. Cerîr. Târîḫu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Türâs, 1387/1967.
• Talas, Mustafa. “Mehmet Eröz’de Türklerde Totemizm İzleri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 16 (2004), 283–289.
• Tanyu, Hikmet. Türklerin Dinî Tarihçesi. İstanbul: Türk Kültür Yayını, 1. Basım, 1978.
• Taşağıl, Ahmet, “Hazarlar”. 17/116-120. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1998.
• Taşağıl, Ahmet. Gök-Türkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 2003.
• Togan, A. Zeki Velidi. Umûmî Türk Tarihine Giriş: (Cild I, En Eski Devirlerinden 16. Asra Kadar). İstanbul: Enderun Kitabevi, 3. Basım, 1981.
• Togan, Nazmiye. “Peygamberin Zamanında Şarki ve Garbi Türkistanı Ziyaret Eden Çinli Budist Rahibi Hüen-Çang’ın Bu Ülkenin Siyasi ve Dini Hayatına Ait Kayıtları”. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 4/1-2 (1964), 21–64.
• Turan, Osman. Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkuresi Tarihi: Türk Dünya Nizâmının Millî, İslâmî ve İnsanî Esasları. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 18. Basım, 2009.
• Tümer, Günay, “Budizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/352-360. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Yâḳūt el-Ḥamevî. Mu‘cemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1416/1995.
• Yâḳūt el-Ḥamevî. Mu‘cemü’l-‘üdebâ’. thk. İhsan Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1414/1993.
• Yazıcı, Tahsin, “Belh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/410-411. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Ẕehebî. Kitâbu Düvelü’l-İslâm. thk. Hasan İsmail Merve. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1420/1999.
• Zeren, Münevver Ebru. “Uygurlarda Maniheizm Etkisi Altında Gelişen Din-Devlet İlişkisi”. Jots ½ (2017), 140–157.