Identity and Resistance in Modern Arabic Poetry: Insights into the Poetics of Mahmoud Darwish

Öz

Mahmoud Darwish was one of the most original and influential representatives of modern Arabic poetry. This study aims to provide a comprehensive analysis of his life, poetic production, and intellectual stance. Darwish should be regarded not only as a poet but also as a multifaceted cultural figure who reflected the tragedy, resistance, collective memory, and national identity struggle of the Palestinian people. His poetry presents a unique structure that masterfully combines the individual with the collective, the aesthetic with the political, and the traditional with the modern. The frequent use of rich imagery, profound allusions, and historical references constitutes one of the defining characteristics of his literary identity.

The starting point of this study is the historical, political, and social conditions that shaped Darwish’s poetics. Nakba, the forced displacement he experienced with his family, his childhood under Israeli occupation, and his prolonged years in exile deeply influenced his poetic discourse. These historical ruptures contributed to the emergence of recurring themes such as homeland, land, nostalgia, identity, belonging, freedom, and humanity in his poetry. In this context, Darwish’s poetry became not only an expression of individual sensitivity but also a manifestation of national consciousness and the spirit of resistance. The study employs a qualitative methodology. Darwish’s major poetry collections, interviews, literary essays, and contributions to literary journals were examined extensively. Particular attention was paid to his editorial work in Al-Karmel, the journal he co-founded, which demonstrates that he was not merely a poet but also a prominent intellectual figure. In addition, academic studies, critical works, and biographical sources on Darwish were analyzed to trace the stages of his literary and intellectual development.

Darwish’s literary journey, which began with a strong command of classical Arabic poetic traditions, gradually evolved into a modernist, symbolic, and universal poetic language. In this process, he moved beyond the traditional structures of Arabic poetry and developed a distinctive aesthetic approach. He transformed poetry not only into a means of resistance but also into an artistic medium expressing universal human experiences. The translation of his works into numerous languages demonstrates his influence on the international literary scene and confirms his position as a universal poet transcending the borders of Palestine.

The findings reveal that Mahmoud Darwish’s poetry possesses a multilayered world of meaning and that he established a distinct poetic discourse in Arabic literature. His poetry intertwines personal sensitivity with social responsibility, love with homeland, and longing with struggle. In this respect, Darwish stands as an important representative not only of Arabic poetry but also of world literature. By addressing themes such as identity, belonging, exile, death, and hope on a universal plane, he also speaks to fundamental existential concerns.

In conclusion, Mahmoud Darwish’s poetry represents a powerful literary and intellectual legacy that articulates not only the resistance of the Palestinian people but also humanity’s broader struggle for justice, freedom, and dignity. His poetic voice continues to resonate as an enduring universal conscience.

Anahtar Kelimeler

• Mahmoud Darwish
• Poet
• Palestine
• Identity
• Resistance.

Modern Arap Şiirinde Kimlik ve Direniş: Mahmûd Dervîş’in Poetikasına Bir Bakış

Öz

Bu çalışma, modern Arap şiirinin en özgün ve etkili temsilcilerinden biri olan Filistinli şair Mahmûd Dervîş’in yaşamı, şiirsel üretimi ve düşünsel duruşunu kapsamlı biçimde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Mahmûd Dervîş, yalnızca bir şair olarak değil; aynı zamanda Filistin halkının trajedisini, direnişini, kolektif hafızasını ve ulusal kimlik mücadelesini yansıtan çok katmanlı bir kültürel figür olarak değerlendirilmiştir. Dervîş’in şiiri, bireysel ile toplumsal olanı; estetik ile politik olanı; geleneksel ile modern olanı ustalıkla harmanlayan özgün bir yapı sunmaktadır. Şiirlerinde sıkça rastlanan yoğun imgelem, derin çağrışımlar ve tarihsel göndermeler, onun edebi kimliğini besleyen temel unsurlar arasında yer almıştır.

Çalışmanın çıkış noktasını, Dervîş’in poetikasını şekillendiren tarihsel, siyasal ve toplumsal koşullar oluşturmaktadır. 1948’de yaşanan Nekbe (Büyük Felaket), ailesiyle birlikte maruz kaldığı zorunlu göç, İsrail’in işgali altında geçen çocukluk yılları ve uzun süreli sürgün hayatı, şairin şiirsel söylemini derinden etkilemiştir. Bu tarihsel kırılmalar, şiirlerinde vatan, toprak, yurt hasreti, kimlik, aidiyet, özgürlük ve insanlık gibi temaların belirgin bir şekilde ortaya çıkmasına neden olmuştur. Dervîş’in şiiri, bu yönüyle yalnızca bireysel bir duyuşun değil, aynı zamanda ulusal bir bilincin ve direniş ruhunun ifadesi hâline gelmiştir.

Araştırmada nitel araştırma yöntemi esas alınmış; şairin başlıca şiir kitapları, söyleşileri, edebi yazıları ve dergilerdeki faaliyetleri kapsamlı biçimde incelenmiştir. Özellikle Dervîş’in kurucularından olduğu el-Kermel dergisinde yürüttüğü editoryal çalışmalar, onun yalnızca bir şair değil; aynı zamanda etkili bir entelektüel figür olarak da konumlandığını göstermektedir. Bunun yanı sıra, Dervîş hakkında yazılmış akademik çalışmalar, eleştiriler ve biyografik kaynaklar üzerinden, şairin edebi ve düşünsel gelişim evreleri detaylı biçimde analiz edilmiştir.

Dervîş’in klasik Arap şiiri geleneğine hâkim bir şair olarak başladığı edebi yolculuğu, zamanla modernist, sembolik ve evrensel bir şiirsel dile evrilmiştir. Bu süreçte, Arap şiirinin geleneksel kalıplarını kırarak yeni bir estetik anlayış geliştirmiş; şiirini yalnızca bir direniş aracına dönüştürmemiş, aynı zamanda evrensel insanlık durumlarını ifade eden bir sanat formu hâline getirmiştir. Şiirlerinin birçok dile çevrilmiş olması, onun uluslararası edebi alandaki etkisini de Aya Nasr Çelik

ortaya koymakta; Dervîş’in Filistin sınırlarını aşan bir evrensel şair kimliğine sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Ulaşılan sonuçlar, Mahmûd Dervîş’in şiirinin çok katmanlı bir anlam dünyasına sahip olduğunu ve Arap edebiyatında yepyeni bir şiirsel söylem geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Onun şiirinde bireysel duyarlılık ile toplumsal sorumluluk, aşk ile vatan, özlem ile mücadele iç içe geçmiştir. Bu anlamda Dervîş, yalnızca Arap şiirinin değil, aynı zamanda dünya edebiyatının da dikkate değer bir temsilcisi olarak kabul edilmektedir. Şiirlerinde kimlik, aidiyet, sürgün, ölüm ve umut temalarını evrensel bir düzlemde işleyerek, insanın varoluşsal sorunlarına da temas etmiştir.

Sonuç olarak, Mahmûd Dervîş’in şiiri, yalnızca Filistin halkının direnişini değil; aynı zamanda insanlığın adalet, özgürlük ve onur mücadelesini de dile getiren güçlü bir edebi ve düşünsel miras olarak değerlendirilmektedir. Onun şiirsel sesi, hâlâ yankılanmaya devam eden evrensel bir vicdandır.

Anahtar Kelimeler

• Mahmûd Dervîş
• Şair
• Filistin
• Kimlik
• Direniş.

Kaynakça

1. Abulhâdî, Muhammed. “Tecelliyatu Remzi’l-Mer’e fî Şi‘ri Mahmȗd Dervîş”, Kulliyetu’l-Edeb ve’l-‘Ulȗmu’l-İnsâniyye ve’l-İctimâ‘iyye, (2009).
2. Akşit, Eyüp. “Şiir ve Direniş Yolunda Bir Ömür: Mahmud Derviş”, Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 1 (Haziran 2016).
3. Akşit, Eyüp. “Mahmud Derviş’in Şiirinde Evreler-1”, Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi 3(Aralık2016).
4. ‘Atâfen, Hayra - Kasûr, Hasîba. Kadiyat el-İltizâm fî Şi‘ri Mahmûd Dervîş: Dirâsa taḥlîliyya Kasîdetu’l -Arḍ’ Numüzecen, Câmiʿet el-Cîlâlî Būnʿâma, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
5. Bûhacer, Muhammed. Et-Tecribetu’ş-Şi‘riyye ‘inde Mahmûd Dervîş Mukârabetun fî Cemâliyeti’t-Telakkî. el-Cezâir: Câmi‘atu el-Celâlî el-Yâbis, Kulliyetu’l-Edeb ve’l-Lugat ve’l-Funûn, Doktora Tezi, 2018.
6. Buğra, Yasin. Tatavvuru’r-Ru’yeti’l-Fenniyye fî Şi‘ri Mahmûd Dervîş Dirâsetun Nakdiyyetun. Câmi‘âtu Muhammed Budayf bi’l-Mesîle, Doktora Tezi, 2016.
7. Büşâyib, Esma Alcia – Hafâf, Muhammed. “Eser el-Kûr’ân el-Kerîm fî’l-Şi‘ru’l-Filistin: ‘Mahmud Dervîş Numüzecen”. Mecelle İbn Haldûn li’d-Dirâsât ve’l-Abhâs 2/6 (Nisan2022).
8. Dervîş, Mahmûd. ed-Dîvân: el-Aʿmâlü’l-Kâmile I, Beyrût: Riyâḍ er-Reyyis li’l-Kütüb ve’n-Neşr, 2005.

9. Dervîş, Mahmûd. fî Vasfi Hâletinâ Makâlâtun Muhtâratun 1975-1985, Beyrût: Dâru’l-Kelime li’n-Neşr, 1987.
10. Faraj, Beşir. “Melâmih Devri’ş-Şâ‘ir, Mahmûd Dervîş fî’l-Müctemâ‘u’l-Filistinî”, BAU Journal – Society, Culture and Human Behavior 1 (Şubat2020).
11. Güler, Hena. Mahmûd Dervîş ve Şiirlerinde Mitolojik Unsurlar, Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
12. Hak, Muhammed Muzammil. “Zâhiretu’l-‘Anâvîn li Kasâid Mahmûd Dervîş ve Hasâisu’l-Fenniyye”. International Journal of Creative Research Thoughts 9 (Kasım2021), 425- 437.
13. Kaddum, Mahmûd - Elbouabdellou, İbrâhim. “Tahlîlu’l-İsti‘âre fî’l-Hitâbe ve’ş-Şi‘r Kasîde ‘Huve’l- Hub’ li Mahmûd Dervîş Numüzecen’, Mizânü’l-Hak: İslam ilimler dergisi 17 (Aralık2023), 509-528.
14. Keskin, Mustafa - Begdeş, Fecir. “el-Mer’e fî Şi‘ri Nizâr Kabbânî ve Mahmûd Dervîş”, Smart Journal, 41 (Şubat2021).
15. el-Mecîd, Hasan – Nesârî, Furşetuhû Culne. “el-Hasâisu’l-Fenniyye li-Mazâmîn Şi‘r Mahmûd Dervîş”, İzââtun Nakdiyyetun 4 (Aralık2011).
16. Mısır, Fatma Zehra – Tur, Salih. “Nâzım Hikmet ile Mahûd Dervîş’in Şiirlerindeki Direniş Temasının Karşılaştırmalı Edebiyat Bağlamında İncelenmesi”, Istanbul Journal of Arabic Studies 6/2 (Aralık2023), 185-217.
17. en-Nakkâş, Recâ. Şâ'irü’l-ardi’l-muhtelle, Kahire: Dârü’l-Hilâl, 2011.
18. Polat, İbrahim Ethem – Tekin, Merve. “Mahmud Derviş’in ‘Cidâriyye’ Adlı Şiirinde Ritim ve Âhenk”, Dis Sos Bil Der 4(Aralık 2018), 45-60.
19. Sitî, Sümeyye. Tecelliyât er-Remz ve Ab‘âduhu fi Dîvâni ‘Âşik min Filistîn, el-Cezâir: Câmi‘âtu Mevlâ’t-Tâhir, Bitirme Tezi, 2018.
20. eş-Şeblî, Ubeyde Halîl - Ertuğrul, Emrah. Mahmûd Dervîş Hayâtuhu ve Eş‘aruhu, Almanya: Şems li’d- Dirâsât ve en-Neşr, 2024.
21. et-Tarâvane, İmâd Abduh. Hikâyetü Mahmud Dervîş fî Ardi’l-Kelâm, Beyrût: el-İntişârü’l-ʿArabî, 2016.
22. et-Târık, Mey Sabrî Abdurrezzak - Midân, Eymen Muhammed. “Suretu’l-Vatani Vâki‘un fî şi‘ri Mahmûd Dervîş”. el-İnsâniyyât 57 (Temmuz2021), 218-232.
23. Yılmaz, Nurullah. “Filistinli Şair Mahmud Derviş’in Şiirlerinde Sürgün Teması”, Sosyal Bilimler Dergisi 5/28 (Ekim 2018), 151-163