Zemahşerî’ye Nispet Edilen Şehâdet Risalesinin Aidiyeti: Mahzûf Haber Meselesi Bağlamında Bir İnceleme

Yıl 2025, Sayı: 54, 372 - 395, 15.12.2025

Hasan Basri Mert

https://doi.org/10.30623/hij.1739691

Öz

İslâm akidesinin esasını oluşturan لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰه ifadesi, nahiv âlimleri tarafından dilsel açıdan iki temel mesele çerçevesinde incelenmiştir. Bunlardan birincisi, ifadenin ilk kısmını oluşturan لا إله lafzındaki cinsini nefyeden لا harfinin haberinin ne olduğu; ikincisi ise إلا الله ifadesinde yer alan müstesnânın irabı meselesidir. Nahiv âlimleri arasında müstesnânın hem mansûb hem de merfû olarak okunabileceği hususunda icmâ bulunmaktadır. Benzer şekilde cumhur nahiv ulemâsı لا إله ibaresinde haberin hazfedildiği kanaatindedir ve bu haberi genellikle موجود ,بحقّ ,في الوجود veya لنا gibi lafızlarla takdir etmektedir. Buna karşın müteahhir dönemin önemli nahiv âlimlerinden Zemahşerî’ye nispet edilen bir risalede söz konusu ifadenin herhangi bir hazif içermediği, dolayısıyla kendi başına tam ve müstakil bir cümle olduğu savunulmaktadır. Yine bu risaleye göre لا إله lafzı haber, إلا الله lafzı ise mübtedâ konumundadır. Bu görüş cumhur ulemânın icmâsıyla açık bir şekilde çelişmektedir.
Çalışmanın amacı Zemahşerî’ye nispet edilen “Mesʾele (Risâle) fî kelimeti’ş-şehâde” isimli risaledeki görüşün hem risalenin müellife aidiyetini hem de tutarlılığını değerlendirmektir. Çalışmada nitel araştırma metotlarından metin incelemesi ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmıştır. Bu doğrultuda bahsi geçen risaledeki görüş Zemahşerî’nin el-Keşşâf, el-Mufassal ve Şerhu Lâmiyyeti’l-ʿArab gibi temel eserlerinin yanı sıra diğer âlimlerin meseleye dair görüşleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.
Sonuç olarak risalede ileri sürülen görüşün, cumhurun bu konudaki icmâsına aykırı olduğu ve Fahreddin er-Râzî dışında risalede Zemahşerî’ye nispet edilen görüşle aynı düşünceye sahip bir âlimin bulunmadığı görülmüştür. Öte yandan risalede iddia edilen görüşün Zemahşerî’nin diğer temel eserlerinde dile getirdiği görüşlerle tam anlamıyla çelişmesinin, metnin müellife aidiyetini ciddi anlamda tartışmalı hale getirdiği neticesine varılmıştır. Bunun yanı sıra bibliyografik kaynaklar içerisinde risaleye yalnızca Brockelmann’ın GAL’inde yer verilmesi, risalenin mevcut nüshalarının üzerinde istinsah tarihi ve müstensih ismi gibi bilgilerin yer almaması ve risaleye İbn Hişâm en-Nahvî ile Hâlid b. Abdullah el-Ezherî dışında klasik kaynaklarda herhangi bir atfın bulunmaması metnin Zemahşerî’ye aidiyetine dair şüpheleri artırmaktadır. Bu nedenle risalede savunulan görüşün Zemahşerî’ye ait olma ihtimali tamamen dışlanamamakla birlikte söz konusu nispetin ihtiyatla ele alınması gerektiği kanaatine varılmıştır. Bu bağlamda mezkûr görüşün ya müellifin düşünce dünyasının belirli bir dönemine ait olduğu ya metnin zamanla çeşitli müdahalelere maruz kalarak tahrife uğradığı veyahut da ilmî dolaşıma girmesini kolaylaştırmak adına Zemahşerî gibi otorite bir isme nispet edildiği düşünülmektedir. Bu çerçevede yapılması gereken, söz konusu görüşün gerçekten Zemahşerî’ye ait olup olmadığını belirlemek adına risalenin erken dönem nüshalarının tespit edilip ilmî incelemeye tabi tutulmasıdır. Kanaatimizce kesin deliller elde edilinceye kadar risalenin Zemahşerî’ye nispet edilmemesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagati , Zemahşerî , Şehâdet Risalesi , Cinsi Nefyeden Lâ Harfi , Haber , Hazif

The Authorship of the Shahāda Treatise Attributed to al-Zamakhsharī: An Examination in the Context of the Mahdhūf Khabar (Omitted Predicate) Issue

Öz

The expression lā ilāha illā Allāh, which constitutes the foundation of Islamic creed, has been examined by grammarians primarily in relation to two linguistic issues. The first concerns the predicate (khabar) of the particle lâ of genus-negation (lā al-nāfiya li-l-jins) in the phrase lā ilāha; the second relates to the syntactic case (iʿrāb) of the exception element (al-mustathnā) in illā Allāh. Arab grammarians generally agree that the mustathnā may be read in both the accusative (manṣūb) and nominative (marfūʿ) cases. Likewise, the majority maintain that the predicate in lā ilāha is omitted and is conventionally estimated with expressions such as mawjūd, bi-ḥaqq, fī al-wujūd, or lanā.
In contrast, a treatise attributed to al-Zamakhsharī, one of the most prominent grammarians of the later period, rejects the notion of ellipsis altogether and argues that the expression constitutes a complete and self-contained sentence. According to this view, lā ilāha functions as the predicate, while illā Allāh serves as the subject (mubtadaʾ). This position clearly contradicts the dominant grammatical interpretation.
The present study aims to evaluate both the authorship of the treatise entitled Masʾala (Risāla) fī kalimati’l-shahāda, attributed to al-Zamakhsharī, and the internal coherence of the grammatical position advanced therein. Employing qualitative research methods -particularly textual analysis and comparative evaluation- the study examines the claims of the treatise in comparison with al-Zamakhsharī’s major works, such as al-Kashshāf, al-Mufaṣṣal, and Sharḥ Lāmiyyat al-ʿArab, as well as with the views of other scholars who addressed the issue.
The findings demonstrate that the view presented in the treatise contradicts the position held by the majority of grammarians and that, apart from Fakhr al-Dīn al-Rāzī, no other scholar is known to have adopted this interpretation. More importantly, the position attributed to al-Zamakhsharī directly conflicts with the views he explicitly expresses in his major works, thereby casting serious doubt on the authenticity of the attribution. Additional factors reinforcing this doubt include the treatise’s mention only in Brockelmann’s Geschichte der Arabischen Litteratur, the absence of information regarding the date of copying or the identity of the scribe in the extant manuscripts, and the lack of references to the work in classical sources -except for brief mentions by Ibn Hishām al-Naḥwī and Khālid b. ʿAbd Allāh al-Azharī.
For these reasons, although the possibility that the view defended in the treatise originated with al-Zamakhsharī cannot be categorically excluded, the attribution must be approached with considerable caution. It remains plausible that the view reflects a particular phase of the author’s intellectual development, that the text underwent later interpolations, or that the position was deliberately attributed to an authoritative figure in order to facilitate its acceptance within scholarly discourse. Consequently, the identification and critical examination of early manuscripts of the treatise are essential for determining whether the work can genuinely be ascribed to al-Zamakhsharī. Until such evidence emerges, this study concludes that the treatise should not be confidently attributed to him.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , al-Zamakhsharī , Shahāda Treatise , Lā of Genus Negation , Predicate (Khabar) , Ellipsis

Kaynakça

• Aydınlı, Abdullah. “İmlâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/225–226. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Birgivî, Takıyyüddin Mehmed. İzhârü’l-Esrâr. thk. Enver b. Ebu Bekir ed-Dâğıstânî. Beyrut: Dâru’l-minhâc, 2009.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. Saḥîḥu’l-Buhârî. Dimaşk: Dâru İbn Kesîr, 2002.
• Câmî, Abdurrahman. el-Fevâʾidü’z-Ziyâʾiyye. thk. İlyas Kaplan. İstanbul: Şifa Yayınevi, 2015.
• Çalış, Halim. Kafiyeci’nin Kelam İlmindeki Yeri ve El-Envar Fi Ilmit-Tevhid Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
• Devvânî, Ebû Abdillah. Risâle fî i’râbi lâ ilâhe illallâh. “Ebû Abdillah Celâluddîn Muhammed b. Es’as b. Muhammed ed-Devvânî ve “Risâle fî İ’râbi lâ İlâhe İllallâh” Adlı Eseri”. thk. Ahmet Gemi. Ekev Akademi Dergisi, 18/58 (2014), 723-737.
• Durmuş, İsmail. “İstisna”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/388-390. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Endelüsî, Ebû Hayyân. İrtişâfü’d-darab min lisâni’l-ʿArab. thk. Recep Osman Muhammed. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-hâncî, 1998.
• Ensârî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn b. Hişâm. İʿrâbü lâ ilâhe illallāh. thk. Hasan Musa eş-Şâir. Medine: el-Câmiatü’l-İslâmiyye, h. 1409.
• Ensârî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn b. Hişâm. Muğni’l-lebîb ʿan kütübi’l-eʿârîb. thk. Mâzin el-Mübarek - Muhammed Ali Hamdullah. Dimaşk: Dâru’l-fikr, 1985.
• Esterâbâdî, Radıyyüddîn. Şerhu’l-Kâfiye. thk. Hasan b. Muhammet b. İbrahim el-Hıfzî. 2 Cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1993.
• Ezherî, Hâlid b. Abdullah. Şerhu’t-Tasrîh ʿale’t-Tavzîh. thk. Muhammed Bâsil ‘Uyûn es-Sûd. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2006.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn. Şerhu’l-Mukaddimeti’l-Kâfiye. thk. Cemâl Abdülâtî Muhaymer Ahmet. Riyad: Mektebetü Nezâr Mustafa, 1997.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn. el-Kâfiye. thk. Sâlih Abdülazîm eş-Şâir. Kahire: Mektebetü’l-âdâb, 2010.
• İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr. el-Usûl fî’n-nahv. thk. Abdülhüseyin el-Fetlî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1996.
• İbn Yaîş, Ebü’l-Bekā. Şerḥu’l-Mufassal. thk. Emîl Bedî‘ Yakup. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2001.
• Kûrânî, İbrahim. Ucâle fî i'râbi lâ ilahe illallah. “İbrahim Kûrânî'nin “Ucâle fî i'râbi lâ ilâhe illallah” Adlı Eseri”. thk. Ahmet Gemi. Ekev Akademi Dergisi, 19/62 (2015), 717-734.
• Kuşeyrî, Ebü’l-Hüseyn Müslim. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mehmet Zihni Efendi ve dğr. İstanbul: Dâru’t-Tıbâ‘ati’l-Âmire, h. 1334.
• Öztürk, Mustafa-Mertoğlu, M. Suat. “Zemahşerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/235-238. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Râzî, Fahrettin. Mefâtîhu’l-Ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-‘Arabî, h. 1420.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr. el-Kitâb. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-hâncî, 1988.
• Şerkâvî, Abdullah bin Hicâzî. Risâle fî i'rabi lâ ilâhe illallâh. “Abdullah bin Hicâzî bin İbrahim eş-Şerkâvî'nin “Risâle fî İ‘rabi Lâ İlâhe İllallah” Adlı Eseri Üzerine Bir Değerlendirme”. thk. Ahmet Gemi. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/14 (2016), 133-161.
• Tâî, Ebû Abdillâh b. Mâlik. Şerhu’t-Teshîl. thk. Abdurrahman Seyyid ve Muhammed Bedevî el-Mahtûn. 4 Cilt. Cize: Dâru hicr, Abdurrahman Seyyid., 1990.
• Tîbî, Şerefeddîn. Fütûhu’l-ğayb fi’l-keşf ʿan kınâʿi’r-reyb. thk. Sâlih b. Nâsır. 17 Cilt. Dubai: Câizetü’d-Dubâî ed- Düveliyye, 2013.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. Sünen-i Tirmizî. thk. Beşşâr Avvâd Maruf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
• Zeccâcî, Ebü’l-Kāsım. el-Cümelü’l-kübrâ. thk. Ali Tevfîk el-Hamad. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1984.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. Aʿcebü’l-ʿaceb fî şerhi Lâmiyyeti’l-ʿArab. Mısır: Matbaatü Muhammed Matar, h. 1328.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. el-Keşşâf ʿan Hakâʾikı Ğavâmizi’t-Tenzîl ve ʿuyûni’l-Ekâvîl Fî Vücûhi’t-Teʾvîl. thk. Mustafa Hüseyin Ahmed. 4 Cilt. Kahire: Dâru’r-Reyyân, 1987.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. Mesʾele fî kelimeti’ş-şehâde. “Mesʾele fî kelimeti’ş-şehâde min imlâi’l-İmâm Cârullah Ebi’l-Kâsım Mahmud b. Ömer ez-Zemahşerî”. thk. Muhammed Ahmed ed-Dâlî. Mecelletü Mecmai’l-Lugati’l-Arabiyye Bi-Dımaşk 68 (Ocak 1993), 77–94.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. Mes’ele fî kelimâti lâ ilâhe illallâh. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 200136, 68a-b.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım. el-Mufassal fî ʿilmi’l-ʿArabiyye. thk. Fahr Sâlih Kadâra. Amman: Dâru Ammâr, 2004.
• Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn. Maʿnâ lâ ilâhe illallāh. thk. Ali Muhyiddin Ali el-Karadâğî. Beyrut: Dâru’l-i‘tisâm, 1985.
• Zîlî, Muharrem Efendi. Hâşiyetü Muharrem. 2 Cilt. İstanbul: el-Matbaatü’n-Nefîsetü’l-Osmâniyye, h. 1309.