Abū Ḥayyān’s Grammatical Criticisms of Ibn Mālik

Öz

This study examines the grammatical criticisms directed by Abū Ḥayyān al-Andalusī (d. 745/1344), one of the foremost representatives of the Andalusian grammatical tradition, toward Ibn Mālik (d. 672/1274), the author of al-Alfiyyah, a foundational text in Arabic grammar. The central research problem concerns whether Abū Ḥayyān’s criticisms of Ibn Mālik consist merely of isolated, severe, and sporadic objections, as occasionally suggested in the literature, or whether they reflect a coherent and systematic critical framework grounded in a particular uṣūl (methodology) and grammatical conception. In line with this problem, the study addresses the following questions: What methodological principles underpin Abū Ḥayyān’s criticisms? How do these criticisms relate to the conceptual structure of grammatical theory? And how is this approach manifested in the treatment of specific grammatical issues? The study adopts a qualitative research design based on document analysis. Within this framework, Abū Ḥayyān’s principal works that directly engage with Ibn Mālik—Manhaj al-Sālik fī al-Kalām ʿalā Alfiyyat Ibn Mālik, al-Tadhyīl wa al-Takmīl, and Irtishāf al-Ḍarab—were systematically analyzed. The relevant criticisms were identified and evaluated within their respective contexts. In addition, contemporary academic studies conducted in both the Arab world and Turkey were reviewed, and the findings were discussed comparatively. Although Abū Ḥayyān’s criticisms of Ibn Mālik cover a wide range within the grammatical tradition, it is not feasible to address all of them within the limits of a single article. Therefore, representative examples were selected, focusing on the uṣūlī (methodological), theoretical (conceptual), and taṭbīqī (applicational) dimensions of his critical approach. This selection does not represent an arbitrary restriction of the research scope; rather, it constitutes a deliberate methodological choice aimed at revealing the underlying grammatical conception and methodological awareness that inform these criticisms. Other examples based on similar reasoning were excluded in order to maintain analytical focus. The findings indicate that Abū Ḥayyān’s criticisms of Ibn Mālik are largely grounded in a samāʿ-based (attested usage) conception of grammar. These criticisms are underpinned by a consistent methodological framework concerning the interpretation of dalīl (evidence), conceptual definitions, and the relationship between grammatical rules and their application. Accordingly, the study approaches Abū Ḥayyān’s criticisms not as a personal or polemical stance, but as part of broader methodological debates within grammatical theory, thereby contributing to the literature from this perspective.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Nahw
• Ibn Mālik
• Abū Ḥayyān
• Grammatical Methodology.

Ebû Hayyân’ın İbn Mâlik’e Yönelik Nahiv Eleştirileri

Öz

Bu çalışma, Endülüs nahiv geleneğinin önde gelen temsilcilerinden Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin (ö. 745/1344), Arap gramerinin klasik metinlerinden Elfiyye’nin müellifi İbn Mâlik’e (ö. 672/1274) yönelttiği nahiv eleştirilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel problemi, Ebû Hayyân’ın İbn Mâlik’e yönelttiği eleştirilerin, literatürde zaman zaman iddia edildiği üzere münferit, sert ve dağınık itirazlardan mı ibaret olduğu; yoksa belirli bir usûl, yöntem ve nahiv anlayışına dayanan sistematik bir eleştiri zemini mi oluşturduğu sorusu etrafında şekillenmektedir. Bu temel problem doğrultusunda çalışma, Ebû Hayyân’ın eleştirilerinin hangi metodolojik ilkelere dayandığı, bu eleştirilerin nahiv teorisinin kavramsal yapısıyla nasıl ilişkilendirildiği ve söz konusu yaklaşımın nahiv meselelerinin uygulamasına ne şekilde yansıdığı gibi tali sorulara cevap aramaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemleri içerisinde yer alan doküman analizi yöntemi esas alınarak yürütülmüştür. Bu çerçevede Ebû Hayyân’ın İbn Mâlik’e doğrudan temas ettiği başlıca eserleri olan Menhecu’s-Sâlik fî’l-Kelâm ‘alâ Elfiyyeti İbn Mâlik, et-Tezyîl ve’t-Tekmîl ve İrtişâfu’d-Darab sistematik biçimde incelenmiş; ilgili metinlerde yer alan eleştiriler tespit edilerek bağlamlarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Ayrıca konuya dair Arap dünyasında ve Türkiye’de yapılmış çağdaş akademik çalışmalar göz önünde bulundurularak, elde edilen bulgular karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Ebû Hayyân’ın İbn Mâlik’e yönelttiği eleştiriler, nahiv literatüründe oldukça geniş bir yelpazeye yayılmaktadır. Ancak bu çalışmada, konunun hacmi ve makale formatının doğal sınırlılıkları dikkate alınarak, eleştirilerin tamamı ele alınmamış; bunun yerine Ebû Hayyân’ın eleştirel yaklaşımını temsil etme gücü yüksek olan usûlî/metodolojik, teorik/kavramsal ve tatbikî/uygulamaya yönelik örnekler tercih edilmiştir. Bu tercih, araştırmanın kapsamını daraltmaya yönelik keyfî bir sınırlama değil; aksine, eleştirilerin arkasındaki yöntem bilincini ve nahiv anlayışını görünür kılmayı amaçlayan bilinçli bir metodolojik tercihtir. Benzer gerekçelere dayanan diğer eleştiriler ise, çalışmanın odağı gözetilerek kapsam dışında bırakılmıştır. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar, Ebû Hayyân’ın İbn Mâlik’e yönelttiği eleştirilerin büyük ölçüde semâ merkezli bir nahiv anlayışına dayandığını; bu eleştirilerin, nahiv ilminde delil anlayışı, kavramsal tanımlar ve kural–uygulama ilişkisi bağlamında tutarlı bir metodolojik zemine oturduğunu göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Ebû Hayyân’ın eleştirilerini kişisel ya da polemikçi bir tutumdan ziyade, nahiv ilminin yöntem tartışmaları çerçevesinde değerlendirmeyi ve literatüre bu açıdan katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Nahiv
• İbn Mâlik
• Ebû Hayyân
• Nahiv Metodolojisi.

Kaynakça

1. Bağdâdî, Abdülkâdir. Ḫizânetü’l-Edeb ve Lübbü Lübbâbi Lisâni’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1423/2002.
2. Dayf, Şevkî. el-Medârisu’n-Naḥviyye. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, ts.
3. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. ʿAlî b. Yûsuf. İrtişâfü’d-Darab min Lisâni’l-ʿArab. Thk. Receb Osmân Muhammed. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1998.
4. Ebû Hayyân el-Endelüsî. et-Teẕyîl ve’t-Tekmîl fî Şerḥi Kitâbi’t-Teşhîl. Thk. Hasan Hindâvî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1997.
5. Ebû Hayyân el-Endelüsî. Menhecü’s-Sâlik fî’l-Kelâm ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. Thk. Ali Muhammed Fâhir – Ahmed Muhammed es-Sûdânî – Abdülazîz Muhammed Fâhir. Kahire: Dâru’ṭ-Ṭıbâʿati’l-Muḥammediyye, 2013.
6. Ferezdek. Dîvânü’l-Ferezdek. Thk. Ali Fa'ûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1987.
7. Hadîsî, Hadîce. Mevkıfu’n-Nuḥât mine’l-İḥticâci bi’l-Ḥadîs̱. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1981.
8. İbn ʿAkîl, Abdullah b. Abdurrahman. Şerḥu İbn ʿAkîl ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1980.

9. İbn Hişâm, Cemâleddîn Abdullah b. Yûsuf. Muġni’l-Lebîb ʿan Kutubi’l-Eʿârîb. Thk. Bereket Yûsuf. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 1999.
10. İbn Mâlik, Cemâleddîn Muhammed b. Abdullah et-Tâî. Şerḥu Teşhîli’l-Fevâʾid ve Tekmîli’l-Makâṣid. Thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ – Târık Fetḥî es-Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
11. İbn Serrâc, Ebû Bekir Muhammed b. Sehl. el-Uṣûl fî’n-Naḥv. Thk. Muhammed Osman. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2009.
12. Kemaluddin el-Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâleddîn Abdurrahman b. Muhammed. el-İġrâb fî Cedeli’l-İʿrâb ve Lümaʿu’l-Edille fî Uṣûli’n-Naḥv. Thk. Saʿîd el-Efgânî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1971.
13. Kindî, Mukniʿ. Dîvânu’l-Mukniʿ el-Kindî. Thk. Ahmed Mansûr. Tanta: Câmiʿatü Ṭanṭâ, 2011.
14. Kişmir, Abdülkadir. “İbn Mâlik’in Zemahşerî’ye Yönelik Eleştirilerine Ebû Hayyân’ın Yaklaşımı.” Uludağ İlahiyat Dergisi 33/1 (Haziran 2024): 85–110.
15. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. Çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
16. Murâdî, Hüseyin b. Kâsım. Şerḥu’t-Teşhîl. Thk. Muhammed Abdunnebî- Muhammed Ahmed. Kahire: Mektebetü’l-Îmân, 2006.
17. Nâzıru’l-Ceyş, Muhibbuddîn Muhammed b. Yûsuf b. Ahmed. Temhîdu’l-Kavâʿid bi-Şerḥi Teşhîli’l-Fevâʾid. Thk. Ali Muhammed Fâhir vd. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2007.
18. Sîbeveyhi, Ebû Bişr ʿAmr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. Thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
19. Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahman. Kitâbu’l-İktirâḥ fî ʿİlmi Uṣûli’n-Naḥv. Thk. Selâḥuddîn el-Hevvârî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAṣriyye, 2011.
20. Suyûtî. Hemʿu’l-Hevâmiʿ fî Şerḥi Cemʿi’l-Cevâmiʿ. Thk. Ahmed Şemseddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2012. Sükkarî, Ebû Saʿîd. Şerḥu Eşʿâri’l-Hüzeliyyîn. Thk. Abdüssettâr Ferec – Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Maṭbaʿatü’l-Medenî, ts.
21. Turan, Abdülbaki. “İbn Mâlik et-Tâî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.