İbn Kemalpaşa’s Criticisms of Hocazâde Concerning Mūjib bi’l-dhāt

Öz

The debate over whether an agent’s influence on their acts occurs through choice (ikhtiyār) or necessity (ījāb) is one of the deepest rifts opened by the disputes between theology (kalām) and philosophy. In his Tahāfut, al-Ghazālī reveals the magnitude of this issue by asserting the necessity of declaring the philosophers as disbelievers (takfīr) due to their views on the matter. Al-Ghazālī’s stance on takfīr partially persisted within the tradition of Tahāfut writing that followed him. ‘Alī al-Ṭūsī, the author of Tahāfut al-Falāsifa (also known as Kitāb al-Zuhr), affirmed al-Ghazālī by stating that the doctrine of mūjib bi’z-zāt is a subject that warrants the charge of disbelief against the philosophers. However, this attitude was abandoned by other Tahāfut authors such as Khojazāda, Ibn Kemalpāshā, Qarabāghī, and Üsküdārī. The answers given to the question of how an agent -possessing knowledge, power, and will- influences their act have been conceptualized in the intellectual tradition as fā‘il bi’l-ikhtiyār (free agent), fā‘il-i mukhtār (elective agent), or al-qādir al-mukhtār (the powerful free agent) on one hand, and mūjib bi’z-zāt (the necessitating cause by essence) on the other. Did the universe, as a contingent being, emerge through God’s elective choice or through necessity (ījāb) proceeding from God? The philosophers, who answered that God’s acts occur through necessity, were criticized by theologians—most notably al-Ghazālī—who argued that this answer inevitably leads to the conclusion of the eternity of the world (qidam al-‘ālam). Indeed, the theologians asserted that for God to act without exercising any form of will is utterly incompatible with His divinity (ulūhiyya). Al-Ghazālī and ‘Alī al-Ṭūsī evaluated this crucial issue in their works under the heading of "the eternity of the world." This is because the eternity of the world is a direct consequence of God acting through necessity, and they criticized, and even declared as disbelievers (takfīr), the philosophers based on this conclusion. Khojazāda, however, opened a separate title in his Tahāfut, proceeding from the premise that this subject is the thought underlying the eternity of the world. Under the title "On the Invalidation of the Philosophers' View that the First Principle is Not a Free Agent but a Necessitating Cause by Essence," he explained that the Necessary Being's acting through necessity would entail the eternity of the world. Yet, in this section, he primarily responded to the philosophers' objections against the theologians regarding why the Necessary Being should not act through elective choice. This is because Khojazāda claims that the dispute between the theologians and the philosophers stems from their differing conceptions of Allah’s attribute of power (qudra). Defining the "Powerful" (qādir) as "the one who acts if He wills and does not act if He does not will," Khojazāda points out to the philosophers that God has no option of "not willing," and consequently, no option of "not acting" in their system. Ibn Kemalpāshā, one of the Ottoman Sheikh al-Islāms, authored a gloss (ḥāshiya) on Khojazāda’s Tahāfut. This gloss addresses the first fifteen issues of Khojazāda’s Tahāfut, which consists of twenty-two chapters, while leaving the remaining seven subjects untouched. From the very first issue, Ibn Kemalpāshā directed serious criticisms toward Khojazāda. Claiming that the philosophers had been misunderstood regarding the concept of mūjib bi’z-zāt—a subject of profound importance in the Islamic intellectual tradition—Ibn Kemalpāshā harshly criticized Khojazāda for perpetuating this misunderstanding. In this study, based on Ibn Kemalpāshā’s Gloss on the Tahāfut and his specific treatise titled Risāla fī taḥqīq murād al-qā’ilīn bi-anna al-Wājib Te‘ālā mūjib bi’z-zāt (Treatise on the Investigation of the Intent of Those Who Claim the Exalted Necessary Being is a Necessitating Cause by Essence), we will identify the criticisms he raised. Subsequently, we will evaluate these criticisms to determine whether they are justified.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Tahāfut al-falāsifa
• Ḥocazāde
• Ibn Kemalpasha
• Mūjib bi’l-dhāt
• Qādir-i mukhtār

İbn Kemalpaşa’nın Hocazâde’ye Mûcib bi’z-zât Eleştirileri

Öz

Failin fiillerindeki etkisinin ihtiyarla mı yoksa icabla mı olduğu tartışması kelam-felsefe arasında cereyan eden tartışmalarla açılan çatlakların en derinlerindendir. Gazzâlî’nin Tehâfüt’ünde, bu meselenin boyutlarının ne kadar büyük olduğunu, filozofların konu hakkındaki görüşleri nedeniyle tekfir edilmesinin gerekliliğini dile getirmesiyle gözler önüne sermektedir. Gazzâlî’nin tekfir tutumu bir geleneğe dönüşen Tehâfüt yazımında kısmen devam etmiştir. Tehâfütü’l-felâsife (eserin diğer adı Kitâbu’z-zuhr) yazarı Ali Tûsî mûcib bi’z-zât düşüncesinin felsefecilerin tekfir edilmesini gerektiren bir konu olduğunu söyleyerek Gazzâlî’yi tasdiklemiştir. Hocazâde, İbn Kemalpaşa, Karabâği, Üsküdâri vd. diğer Tehâfüt yazarlarında ise bu tavır terk edilmiştir. İlim, kudret ve irade sahibi failin fiili üzerindeki tesirinin nasıl olduğu sorusuna verilen cevaplar düşünce geleneğinde fâilun bi’l-ihtiyâr/fâil-i muhtar/kâdir-i muhtar ve mûcib bi’z-zât olarak kavramlaşmıştır. Mümkün bir varlık olan âlemin Tanrını ihtiyarı ile mi yoksa Tanrıdan icabla mı ortaya çıkmıştır? Tanrının fiilleri hususunda bu soruya icabla meydana geldiği cevabını veren filozoflar, bu cevabın âlemin kıdemini gerektirdiği sonucuna vardığını söyleyen başta Gazzâlî olmak üzere kelamcılar tarafından tenkide uğramıştır. Nitekim kelamcılar Tanrının herhangi bir şekilde irade göstermeden eylemde bulunmasının O’nun ulûhiyetiyle asla bağdaşmayacağını söylemişlerdir. Gazzâlî ve Ali Tûsî bu çok önemli meseleyi eserlerinde âlemin kıdemi başlığı altında değerlendirmişlerdir. Çünkü âlemin kıdemi Tanrının icabla eylemde bulunmasının sonucudur ve filozofları bu sonuç üzerinden tenkit hatta tekfir etmişlerdir. Hocazâde ise Tehâfüt’ünde bu konunun âlemin kıdeminin temelinde yatan düşünce olduğundan hareketle ayrı bir başlık açmıştır. “Filozofların İlk İlke’nin Fâilun bi’l-ihtiyâr Olmadığı, Mûcib bi’z-zât Olduğu Görüşlerinin İptali Hakkında” başlığıyla Vâcibu’l-vücûd’un icabla fail olmasının âlemin kıdemini gerektireceğini açıklamıştır. Ancak bu başlıkta daha çok filozofların Vâcibu’l-vücûd’un neden ihtiyarıyla fail olmaması gerektiğine dair kelamcılara yaptıkları itirazlara cevap vermiştir. Çünkü Hocazâde kelamcılar ve filozoflar arasındaki ihtilafın Allah’ın kudret sıfatıyla ilgili düşüncelerinden kaynaklandığını iddia etmektedir. Kâdiri “dilediğinde yapan dilemediğinde yapmayan” şeklinde tanımlayan Hocazâde filozoflara Tanrının dilememe, dolayısıyla da yapmama seçeneğinin olmadığını söylemektedir. Osmanlı şeyhülislamlarından İbn Kemalpaşa Hocâzâde’nin Tehâfüt’üne bir haşiye yazmıştır. Haşiye, yirmi iki fasıldan oluşan Hocazâde Tehâfüt’ünün ilk on beş meselesini ele almış, diğer yedi konuya değinmemiştir. İlk meseleden itibaren Hocazâde’ye ciddi tenkitler yöneltmiştir. İslam düşünce geleneğinde çok önemli yeri olan Mûcib bi’z-zât konusunda filozofların yanlış anlaşıldığını iddia eden İbn Kemalpaşa Hocazâde’yi bu yanlış anlamayı devam ettirdiği için sert biçimde eleştirmiştir. Biz de bu çalışmada İbn Kemalpaşa’nın Hocazâde’ye yazdığı Tehâfüt Hâşiyesi’nden ve bu meseleye özel yazdığı Risale fî tahkîki murâdi’l-kâilîn bienne Vâcib Teâlâ mûcib bi’z-zât risaleden yola çıkarak yönelttiği bu eleştirileri tespit ettikten sonra değerlendirip haklı olup olmadığını belirlemeye gayret edeceğiz.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Tehâfütü’l-felâsife
• Hocazâde
• İbn Kemalpaşa
• Mûcib bi’z-zât
• Kâdir-i muhtâr

Kaynakça

1. ‘Ala ’uddı n al-T u sı , ‘Alı b. Muh ammad al-Beta reka nı . Tahāfut al-Falāsifa (Kitāb al-Zuhr). thk. Rid a Sa‘a da. Lebanon: Da r al-Fikr al-Lubna nı , ts.
2. Bostan, Yasin. “Concept of Motion and Metaphysical Extensions in Avicenna within the Context of Logical Necessity”. Universal Journal of Theology 8/1 (2023), 25-60.
3. Erdem, Engin. “Hocaza de ve ‘Mucibun Bi’z-za t’ Du şu ncesi”. Türk Düşüncesinde Gezintiler. ed. Su leyman Hayri Bolay. I stanbul: Nobel Yayıncılık, 2007.
4. Erdog an, O mer Faruk. “Avicenna’s Defense: Eternal Universe is Not the Ontological Equal of Etnernal God”. Journal of Islamic Research 33/2 (2002), 490-502.
5. Erkmen, Recep. Fakhr al-Dîn al-Râzî: The Problem of Knowledge and Metaphysical Skepticism. Bloomington: Indiana University, PhD Thesis, 2022.
6. Erkmen, Recep. “The Boundaries of Cosmological and Teleological Arguments and Divine Attributes: Ash‘arism and Fakhr al-Dı n er-Ra zı ”. Religious Studies 68 (2025), 1-40.
7. Erkmen, Recep. “The Problem of Proofs for God’s Existence Between Physics and Metaphysics: A Critique of Theology and Philosophy”. Eskiyeni 52 (2024), 435-467.
8. Fakhr al-Dı n al-Ra zı , Muh ammad b. ‘Umar b. al-H usayn. al-Maṭālib al-‘Āliya min al-‘Ilm al-Ilāhī. thk. Ah mad H ija zı al-Saqqa . Beirut: Da r al-Kutub al-‘Arabı , 1987.

9. Fakhr al-Dı n al-Ra zı , Muh ammad b. ‘Umar b. al-H usayn. Kitāb al-Arba‘īn fî Uṣūl al-Dīn. Cairo: Maktabat al-Kulliyyat al-Azhariyya, 1986.
10. Fakhr al-Dı n al-Ra zı , Muh ammad b. ‘Umar b. al-H usayn. Sharḥ al-Ishārāt wa-al-Tanbīhāt. thk. ‘Alı Rid a Najafza da. Tehran: Mu’assasat-i Cha p wa Intisha ra t-i Da nishga h-i Tehra n, 2007.
11. Gazza lı , Ebu Ha mid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Filozofların Tutarsızlığı. çev. Bekir Karlıg a. Çag rı Yayınları, 1981.
12. Ghaza lı , Abu H a mid Muh ammad b. Muh ammad b. Muh ammad b. Ah mad al-. Tahāfut al-Falāsifa. thk. Sulayma n Dunya . Cairo: Da r al-Ma‘a rif, 2007.
13. Ibn al-Mala h imı , Rukn al-Dı n Mah mu d b. Muh ammad. Kitāb al-fā’iq fī uṣūl al-dīn. thk. Fays al Badı r ‘Awn. Cairo: Da r al-kutub wa-al-watha ’iq al-qawmiyyah, 2010.
14. Ibn Kema lpa sha , Shamsuddı n Ah mad. “Risa la fı Tah qı qi anna Alla ha Ta‘a la Qa dirun Mukhta run”. Majmū‘u Rasā’il al-‘Allāma Ibn Kemālpāshā. I stanbul: Da r al-Luba b, 2018.
15. Ibn Kema lpa sha , Shamsuddı n Ah mad. “Risa la fı Tah qı qi Mura di al-Qa ’ilı na bi-anna al-Wa jib Ta‘a la Mu jibun bi-al-Dha t”. Majmū‘u Rasā’il al-‘Allāma Ibn Kemālpāshā. I stanbul: Da r al-Luba b, 2018.
16. Ibn Kema lpa sha , Shamsuddı n Ah mad. Tehâfüt Hâşiyesi. çev. Ahmet Arslan. Ankara: MEB Yayınları, 1987.
17. Ibn Sı na , Abu ‘Alı al-H usayn b. ‘Abdilla h b. ‘Alı . al-Ishārāt wa-al-Tanbīhāt. Qom: Nashr al-Bala gha, 1435.
18. Ibn Sı na , Abu ‘Alı al-H usayn b. ‘Abdilla h b. ‘Alı . al-Ta‘līqāt. Qom: Markaz-i Intisha ra t-i Daftar-i Tablı gha t-i Isla mı , 1421.
19. Jurja nı , Abu al-H asan ‘Alı b. Muh ammad b. ‘Alı al-Sayyid al-Sharı f al-. Sharḥ al-Mawāqif. I stanbul: TU YEK Yayınları, 2015.
20. Kho ja za da, Mus lih uddı n Mus t afa b. Yu suf. al-Tahāfut fī al-Muḥākamati bayna al-Ghazālī wa-al-Falāsifa. thk. Lu’ay H a tim Ya‘qu b. Beirut: Da r al-Risa lat al-‘A lamiyya, 2018.
21. Kılıç, Muhammet Fatih. “Hocaza de’nin Teha fu t’u nu n Sebeplik Bo lu mu U zerine Bir I nceleme”. Nazariyat İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 3/1 (2016), 45-78.
22. Mulla Ja mı , Nu ruddı n ‘Abdurrah ma n b. Niz a middı n Ah mad b. Muh ammad. al-Durrat al-Fākhira fī Taḥqīqi Madhhab al-Ṣūfiyya wa-al-Mutakallimīna wa-al-Ḥukamā’ al-Mutaqaddimīn. Mu’assasa-i Mut a la‘a t-i Isla mı , 1358.
23. Nas ı ruddı n al-T u sı , Muh ammad b. Muh ammad b. al-H asan. al-Ishārāt wa-al-Tanbīhāt ma‘a Sharḥ Naṣīruddīn al-Ṭūsī. thk. Sulayma n Dunya . Beirut: Mu’assasat al-Nu‘ma n, 1993.
24. Nas ı ruddı n al-T u sı , Muh ammad b. Muh ammad b. al-H asan. Sharḥ al-Ishārāt wa-al-Tanbīhāt. Qom: Nashr al-Bala gha, 1435.
25. Nas ı ruddı n al-T u sı , Muh ammad b. Muh ammad b. al-H asan. Talkhīṣ al-Muḥaṣṣal. Beirut: Da r al-Ad wa ’, 1985.
26. O ztu rk, Mustafa Bilal. “Fa il-i Muhta r ve Mu cib Bizza t Yerine Kemalpaşaza de’nin Mu cib-i Muhtar Teklifi”. Kemalpaşazade Felsefe-Din-Edebiyat Araştırmaları. ed. Murat Demirkol vd. 1/179-191. I stanbul: Fecr Yayınları, 2022.
27. Taşçı Yıldırım, Emine. “Ontological and Epistemological Dimension of Ibn Sina’s Understanding of Providence”. Journal of Islamic Research 30/1 (2019), 158-181.
28. Tortuk Go kdemir, Bilgehan Bengu . “The Formation of a Critical Paradigm in the Islamic Thought: The Tradition of Taha fut and Its Philosophical Value”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2021), 5-25.
29. Yakışan, Nurettin. “Kema lpaşaza de’nin ‘Mu cib Bi’z-za t Tanrı’ Anlayışına Dair Yorumu”. Kemalpaşazâde Felsefe-Din-Edebiyat Araştırmaları. ed. Murat Demirkol vd. 1/192-202. I stanbul: Fecr Yayınları, 2022.
30. Yalçıntaş, I smail. “Creation and Temporal Eternity of the Universe According to Avicenna”. Journal of Islamic Research 32/1 (2021), 10-29.