Türkiye Coğrafyasında Bulunan Sahâbîler

Öz

Sahâbe komutasındaki İslam ordularının Türkiye coğrafyasına adım atmaları Hz. Ömer döneminde başlamıştır. Hulefây-ı Râşidîn döneminde bu fetihler yayılmış ve İstanbul’u fethe odaklanmıştır. Bir yandan Antakya ve Adana’dan başlayıp İç Anadolu güzergahını kullanarak İstanbul’a ilerleyen İslam ordusu, diğer yandan Malatya, Erzincan, Kars güzergahından Kafkasya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafya fetihlerle tanışmıştır. Bu fetihler sırasında İslam ordusunda sahâbe olduğu gibi tâbiînden isimler de bulunmakta idi. Özellikle orduda komuta kademesinde yer alan sahâbîler günümüz Türkiye coğrafyasında yer alan birçok şehrin fethinde ve İslamlaşmasında rol almışlardır. Sahâbenin fethettiği şehirlerin bir kısmı tarihi süreçte harap olmuş, yıkılmış ve günümüze ulaşmamıştır. Bazı şehirler ise tarihi süreçte isim değişikliğine uğramıştır. Günümüz Türkiye coğrafyasının iç Anadoludan başlayarak İstanbul’a kadar uzanan geniş coğrafya Bizans’ın hakimiyetinde bulunması sebebiyle dönemin tarih ve coğrafya kitaplarında bilâdu’r-Rûm şeklinde isimlendirilmiştir. Güney sınırlarının kısmen Şam bölgesinden sayılmıştır. Güneydoğu sınırları kısmen Cezîre bölgesinden ve doğu Anadolu bölgesinin bir kısmı ise İrminiyye şeklinde isimlendirilmiştir. Bu çalışmada dönemin coğrafi idari bölgesi esas alınmamış, günümüz idari yapılanması esas alınmıştır. Dönemin coğrafya ve tarih kaynaklarında ismi zikredilen bazı yerleşim yerlerinin tam konumları belirtilmemiş, bazı yerleşim yerleri ise tarihi süreçte yıkıma uğramıştır. Arkeolojik çalışma verilerinden istifade ile kalıntıları bulunan yerleşim yerlerinin konumuna işaret edilmiştir. Bu çalışmada günümüz Türkiye coğrafyasına adım atmış, fetih hareketlerinde bulunmuş, Anadolu’ya yerleşen, vefat eden ve şehit düşen sahâbîlere yer verilmiştir. Anadolu coğrafyasında daha çok sahâbînin bulunduğu bilinmekle birlikte kaynaklarda ismi geçen sahâbe sayısı fazla değildir. Tarih eserlerindeki verilere göre Anadolu’ya gelen sahabe sayısı tespit ettiğimiz kadarıyla 44 kişidir. Bu sahâbîler özellikle askeri birliklere komuta eden isimlerden oluşmaktadır. Sahâbe isimlerinin tespiti erken dönem fetih hareketlerini konu alan fütuhât eserleri, İslam tarihi kaynakları ve sahâbe biyografileri eserlerinde tarama yapılmak suretiyle elde edilmiştir. Bu kaynaklarda ismi zikredilen yerleşim yerlerinin konum tespiti için İslam coğrafyacıları tarafından kaleme alınan ve şehirlerin konumunu tasvir eden coğrafya eserlerinden istifade edildi. Günümüze ulaşmayan şehirlerin kalıntıları ve konum tespiti için dijital arkeoloji haritaları (vici.org) kullanıldı. Konumu tam tespit edilmeyen yerleşim yerlerinin yaklaşık konuma işaret edildi. Tarihi süreç içerisinde isimleri değişen şehirlerin toponomilerine özellikle işaret edilmiştir. Çalışma tarih kitaplarında yer alan dağınık bilgiler günümüz coğrafî veriler ışığında toplanarak ülkemizde bulunan veya vefat eden sahâbîlerin isimlerini toplamaktadır. Toplumda sahâbe makamı veya türbesi olarak kabul edilen çok sayıda isim şifahi kültürle günümüze aktarılmış ve söylence olarak tarihte yer almıştır. Bu çalışmada ülkemizde yer alan sahâbe makamı ve türbelerine değinilmemiş bilakis tarih kaynaklarındaki sahâbe isimlerine yer verilmiştir. Bu veriler dijital ortama aktarılarak harita üzerinde konumlandırılmıştır ve bu dijital harita linki çalışma sonunda verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Türkiye
• Coğrafya
• Sahâbî
• Tarih.

Kaynakça

1. Abdullatif, I fha m Ga lib. “Sekenetu ’l-Basra mine’s-saha be”. Journal Of Babylon Center For Humanities Studies 12/1 (2022), 567-594.
2. Adıgu zel, Mehmet. Emevîler ve Abbasîler Döneminde İstanbul Kuşatmaları. I stanbul: Marmara U niversitesi Tu rkiyat Araştırmaları Enstitu su , Yu ksek Lisans Tezi, 2010.
3. Akgu n, Hu seyin. Sahâbe Coğrafyası. Ankara: Gece Yayınları, 2020.
4. Alican, Mustafa - Yıldırım, Taner. “Ortaçag da Su meysat (Samsat)”. Cappadocia Journal of History and Social Sciences 2 (2014), 52-67.
5. Alkım, U. Bahadır. “Sam’al ile Asitawandawa Arasındaki Yol: Amanus Bo lgesinin Tarihi Cog rafyasına Dair Araştırmalar” 24/95 (1960), 349-401.
6. Alpkıray, Abdulcelil. Sahâbenin Yerleşim ve Vefat Yerleri. Kayseri: Erciyes U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitu su , Yu ksek Lisans Tezi, 2005.
7. Begavı , Ebu ’l-Ka sım Abdullah b. Muhammed b. Abdu lazı z. Muʿcemü’s-sahâbe. thk. Muhammedu ’l-Emı n b. Muhammed el-Cengı . 5 Cilt. Kuveyt: Mektebetu Da ru’l-Beya n, 2000.
8. Bela zurı , Ahmed b. Yahya b. Ca bir el-. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Su heyl Zekka r-Riya d Ziriklı . 13 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Fikr, 1996.

9. Bela zu rı , Ebu ’l-Hasen Ahmed b. Yahya b. Ca bir b. Da vu d el-. Fütûhu’l-büldân. thk. Abdullah Enı s et-Tabba ‘ – O mer Enı s et-Tabba ‘. 5 Cilt. Beyrut: Mu essesetu’l-Mea rif, 1987.
10. Bilinir, Sedat. “VIII-X. Yu zyıllar Arası Maraş’ın (Germenicia) I sla m Du nyası ile Bizans için o nemi ve Bizans’ın Maraş (Germenicia) Halkını Trakya’ya Yerleştirme Politikası”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 18/2 (2021), 1034-1056.
11. Buha rı , Ebu Abdilla h Muhammed b. I sma ı l b. I bra hı m. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Sa lih ed-Debba sı . 12 Cilt. Riya d: en-Na şiru’l-Mu temeyyiz, 2019.
12. Cohen, Getzel M. The Hellenistic Settlements in the East from Armenia and Mesopotamia to Bactria and India. California: University of California Press, 2013.
13. Çakan, Barış. “Abdurrahman b. Ha lid’in Hayatı, Kişilig i ve Faaliyetleri”. Siyer Araştırmaları Dergisi 13 (2022), 153-176.
14. Çeken, Muhittin. “Tapınak Şo valyeleri ve Bag ra s Kalesi: Yayılma Stratejilerinin Askerı O ru ntu leri”. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20/1 (2022), 151-171.
15. Darkot, Besim. “Kayseri”. MEB İslam Ansiklopedisi. 6/484-490. I stanbul: Milli Eg itim Basımevi, 1977.
16. Dervı ş, Abdulbasit Halil Muhammed. Sülletü’l-evvâbe fî marifeti men nezele ev dehale’l-Basra mine’s-sahâbe. 2 Cilt. Beyrut: Şirketu Ebna i Şerif el-Ensa rı , 2011.
17. Dikmen, Çig dem - Toruk, Ferruh. “Korunması Gereken Bir Yerleşim: Misis”. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/3 (2021), 707-737. https://doi.org/10.30692/sisad.969228
18. Ebu Nuaym el-I sfaha nı , Ahmed b. Abdilla h b. I sha k. Ma’rifetu’s-sahâbe. thk. A dil b. Yu suf el-Azza zı . 7 Cilt. Riyad: Da ru’l-Vatan, 1419/1998.
19. Ebu Ubeyd el-Bekrı , Abdulla h b. Abdilazı z b. Muhammed. el-Mesâlik ve’l-memâlik. thk. Cemal Talebe. 2 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Ku tu bi’l-I lmiyye, 2003.
20. Ebu Ubeyd el-Bekrı , Abdulla h b. Abdilazı z b. Muhammed. Mucemü me’staʿcem min esmâʾi’l-bilâd. thk. Mustafa es-Saka . 4 Cilt. Beyrut: Alemu ’l-Ku tu b, 1945.
21. Ebu ’l-Fida , el-Meliku ’l-Mu eyyed I ma du ddı n I sma ı l b. Alı b. Mahmu d el-Eyyu bı . Takvîmü’l-büldân. thk. Joseph-Toussaint Reinaud ve W. Mac-Guckin de Slane. Beyrut: Da ru Sa dr, 1840.
22. Efe, Şafak. Haçlıların Anadolu’da Kuşattığı Kaleler ve Türk Savunması. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitu su , Yu ksek Lisans Tezi, 2016.
23. Elhuut, Mu cahit. “Teemmu la tu n fı Defni’s-Sahabı Hacca c ibni Ila t fi Erzurum/Ka lı kala”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 44 (2015), 193-211.
24. Ezherı , Ebu Mansu r Muhammed b. Ahmed b. Ezher el. Tehzîbü’l-luğa. thk. Abdusselam Ha ru n-Ahmed Abdu lalı m Berdu nı . 15 Cilt. Kahire: Da ru’l-Mısrıyye, 1964.
25. Fesevı , Ebu Yu suf Ya‘ku b b. Su fya n b. Cu vva n el-. el-Maʿrife ve’t-târîh. thk. Ekrem Ziya Umerı . 4 Cilt. Medine: Mektebetu’d-Da r, 1410.
26. Go khan, I lyas. “Arapların Fethinden Selçuklular Zamanına Kadar Maraş”. Belleten 73/266 (2009), 35-76. Go ze, Ergun. Anadolu Sahabeleri. I stanbul: Sebil Yayınevi, 1968.
27. Gu ler, Bilal. Sahâbe Devrinde Anadolu’da İslamiyet’in Yayılışı (610-720) ve Anadolu’da Sahâbe İzleri. Şanlıurfa: Harran U niversitesi, Doktora Tezi, 2025.
28. Gu ndu z, Ahmet vd. Hatay Tarihi. Hatay: Hatay Valilig i, 2013.
29. Gu rbu z, Osman. “Kalı kala -Erzen I simlerinin Menşei ve Erzurum’un Fethine Dair Bazı Deg erlendirmeler”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 46 (2016), 131-143.
30. Gu zel, Fatih. “Ermeniye Fatihi Habib b. Mesleme el-Fihrı ’nin Hayatı ve Askeri Faaliyetleri”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2/2 (2018), 205-222.
31. Habu ş, Tahir Celil. Ashâbu sâhibi’l-burâk fî arzi’l-Irak. Bag dat: Daru Şuu ni’s-Seka fiyye, 1997.
32. Halı fe b. Hayya t, Ebu Amr Halı fe b. Hayya t el-Usfurı . et-Târîh. thk. Ekrem Ziya Umerı . Riyad: Da ru Taybe, 3. Baskı., 1985.
33. Hamevı , Ebu Abdilla h Şiha bu ddı n Ya ku t b. Abdilla h Bag da dı Ru mı el-. Mu’cemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, 1977.
34. Ha zimı , Ebu Bekr Zeynu ddı n Muhammed b. Mu sa b. Osma n b. Ha zim el-Hemeda nı . el-Emâkin me’ttefeka lafzuhû ve’ftereka müsemmâhu fi’l-emâkin ve’l-büldâni’l-müştebehe fi’l-hat. thk. Hamed el-Ca sir. 2 Cilt. Riya d: Da ru’l-Yema me, 1415.
35. Himyerı , Ebu Abdilla h Muhammed b. Muhammed b. Abdilla h b. Abdilmu n‘im. er-Ravzü’l-miʿtâr fî haberi’l-aktâr. thk. I hsan Abbas. Beyrut: Mektebetu Lu bnan, 2. Basım., 1984.
36. I bn Abdu lber, Ebu O mer Cema lu ddı n Yu suf b. Abdilberr. el-İstî’âb fî ma’rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Beca vı . 4 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Cı l, 1992.
37. I bn Asa kir, Ebu ’l-Ka sım Sikatu ddin Ali b. Hasan b. Hibetullah. Târihu medîneti Dımaşk. ed. thk. Muhibbu ddin Ebi Said O mer b. Garame el-Amri. 80 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1995.
38. I bn Ebu Ha tim, Ebu Muhammed Abdurrahma n b. Muhammed b. I drı s er-Ra zı . el-Cerh ve’t-tadîl. 9 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Ku tu bi’l-I lmiyye, 1953.
39. I bn Hacer el-Askala nı , Ebu ’l-Fadl Ahmed b. Alı b. Muhammed. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Sıdkı Cemil el-Atta r. 8 Cilt. Kahire: Da ru’l-Fikr, 2001.
40. I bn Haldu n, Abdurrahma n b. Muhammed. Kitâbu’l-İber. thk. Halil Şeha de-Su heyl Zekkar. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2000.
41. I bn Havkal, Ebu ’l-Ka sım Muhammed b. Alı en-Nası bı el-Bag da dı . Sûretu’l-Arz. Beyrut: Da ru Mektebeti’l-Haya t, 1992.
42. I bn Hurda zbih, Ebu ’l-Ka sım Ubeydulla h b. Abdilla h. el-Mesâlik ve’l-memâlik. Beyrut: Da ru Sa dr, 1307/1889.
43. I bn Kesı r, Ebu ’l-Fida I sma ı l b. O mer b. Kesı r ed-Dimeşkı . el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkı . 21 Cilt. Cize: Da ru Hicr, 1997.
44. I bn Sa’d, Ebu Abdilla h Muhammed b. Sa‘d b. Menı ‘ el-Ka tib el-Ha şimı el-Basrı el-Bag da dı . Tabakât. thk. Ali Muhammed O mer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ha ncı , 2001.
45. I bn Yu nus, Ebu Saı d Abdurrahma n b. Ahmed b. Yu nus es-Sadefı el-Mısrı . Târîhu İbn Yûnus. thk. Abdulfetta h Fethı . 2 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Ku tu bi’l-I lmiyye, 2000.
46. I bnu’l-Esı r, Ebu ’l-Hasen I zzu ddı n Alı b. Muhammed el-Cezerı . el-Kâmil fî’t-târîh. thk. O mer Abdusselam Tedmu rı . 10 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Kita bi’l-Arabı , 2012.
47. I bnu’l-Fakı h, Ebu Abdilla h Ahmed b. Muhammed b. I sha k b. I bra hı m el-Hemeda nı . Kitâbü’l-büldân. thk. Yu suf el-Ha dı . Beyrut: Alemu ’l-Ku tu b, 1416/1996.
48. I bnu ’l-Cevzı , Ebu ’l-Ferec Cema lu ddı n Abdurrahma n b. Alı b. Muhammed el-Bag da dı . el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Mustafa Abdulka dir Ata -Muhammed Abdulka dir Ata . 19 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Ku tu bi’l-I lmiyye, 1992.
49. I bnu ’l-Esı r, Ebu ’l-Hasen I zzu ddı n Alı b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeyba nı el-Cezerı . Üsdü’l-ğâbe fî marifeti’s-sahâbe. thk. A dil Ahmed Abdu lmevcu d-Ali Muhammed Muavvız. 8 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Ku tu bi’l-I lmiyye, 1994.
50. I pek, Ali - Cengiz, Ercan. “Mu slu manların Aras Boylarının Fethinde O nemli Bir Kararga h Aruc”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/6 (2016), 19-28.
51. I pşirli, Mehmet. “Kayseri”. TDV İslam Ansiklopedisi. 25/96-101. I stanbul: TDV I sla m Araştırmaları Merkezi, 2022.
52. I stahrı , Ebu I sha k I bra hı m b. Muhammed el-Fa risı el-. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. Beyrut: Da ru Sadr, 2004.
53. Kaya, Selim. “Haçlı I stilası O ncesi Ortaçag ’da Maraş Şehri”. Belleten 71/262 (2007), 857-890.
54. Kazvı nı , Ebu Yahya Cema lu ddı n Zekeriyya b. Muhammed el-. Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ibâd. Beyrut: Da ru Sadr, ts.
55. Kırzıog lu, M. Fahrettin. “Selçuklular’dan O nce ‘Armenya’ya/Yukarı-Eller’e Hakim Olanlar (MO -IV Bin-MS. 1064)”. Türk Tarihinde Ermeniler Sempozyumu -Tebliğler ve Panel Konuşmaları-, 129-198.
56. Kuda me b. Ca‘fer, Ebu ’l-Ferec Kuda me b. Ca‘fer el-Ka tib el-Bag da dı . el-Harâc ve sınâatü’l-kitâbe. thk. Muhammed Hu seyin Zebı dı . Bag dat: Da ru’r-Reşı d, 1981.
57. Ku çu kaşçı, Mustafa Sabri. “Sahabelerin I stanbul Seferleri”. 57-70. I stanbul: Sultanbeyli Belediyesi, 2011.
58. Mateos, Urfalı. Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi ve Papaz Grigor’un Zeyli. çev. Hrant D. Andreasyan. Ankara: Tu rk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Baskı., 1987.
59. Meçhul Mu ellif. Hudûdü’l-âlem mine’l-meşrik ile’l-mağrib. thk. Yu suf el-Ha dı . Kahire: Da ru’s-sekafiyye li’n-neşr, 1. Baskı., 1999.
60. Mısrı , Cemı l Abdullah Muhammed el-. “Tarsu s Safhatun min Ciha di’l-Mu slimı n fı ’s-Sug u r”. Mecelletu’l-Câmiati’l-İslâmiyye 20/77-78 (1408), 103-145.
61. Mihail, Su ryani. Süryani Mihail Vakayinamesi. çev. Hrant D. Andreasyan. 2 Cilt. Ankara: Tu rk Tarih Kurumu Yayınları, 1944.
62. Mu hellebı , Hasan b. Ahmed. Kitâbu’l-Azîzî el-Mesâlik ve’l-Memâlik. thk. Teysı r Halef. Dımaşk: Da ru’t-Tekvı n li’t-Tıba a ve’n-Neşr, 2006.
63. Nevevı , Ebu Zekeriyya Muhyiddı n Yahya b. Şeref. Tehzîbü’l-esmâ ve’l-lugât. thk. Abduh Ali Kuşek. 4 Cilt. Dımaşk: Da ru ’l-Feyha , 2022.
64. Osman, Fethı . el-Hudûdu’l-İslâmiyye el-Bizantiyye. 3 Cilt. Kahire: Da ru’l-Ka tibi’l-Arabı , 1966.
65. Ostrogorsky, Georg - Işıltan, Fikret. Bizans Devleti Tarihi. Ankara: Tu rk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
66. O zaydın, Murat. “1803 Yılı Seyyid Feyzullah Efendi Kita besinde Diyarbakır’ın Fethi ve Bo lgeye Yerleşen Saha beler”. Dicle İlahiyat Dergisi 24/1 (2022), 35-56.
67. O zgu ç, Nimet. “Su meysat Definesi”. Belleten 49/195 (1985), 441-450.
68. Ramsay, William Mitchell. Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası. çev. Mihri Pektaş. I stanbul: Milli Eg itim Basımevi, 1960. Sa mi, Şemseddin. Kâmûsü’l-a‘lâm. 6 Cilt. I stanbul: Mihran Matbaası, 1889.
69. Sıbt I bnu ’l-Cevzı , Ebu ’l-Muzaffer Şemsu ddı n Yu suf b. Kızog lu. Mirʾâtü’z-zamân fî târîhi’l-aʿyân. thk.
70. Muhammed Bereka t - Ka mil el-Harra t ve Amma r Riha vı . 23 Cilt. Beyrut: Risa letu’l-A lemiyye, 2013.
71. Sinclair, Thomas Alexander. Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey. 4 Cilt. London: Pindar Press, 1987.
72. Sulta n, Ta rık b. Fethı b. “Ma‘reketu Ammu riye fı ’l-Alaka beyne’l-Hila feti’l-Abba siyye ve’l-I mparatoriyye Bizantiyye”. Mecelletu’l-Ulûmi’l-İnsâniyye ve’l-İctimâiyye 3 (1428), 46-85.
73. Sunkar, Murat vd. “Erzen (Garzan) Bo lgesi’ndeki (Siirt) Tarihi Yerleşmelerin Meka nsal Dag ılımı ve Yok Olmalarında Etkili Olan Dog al ve Beşeri Fakto rler”. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi 35 (2024), 93-118.
74. Su yu tı , Ebu ’l-Fazl Cela lu ddı n Abdurrahma n b. Ebı Bekr es-. Derrü’s-sehâbe fî men dehale Mısır mine’s-sahâbe. thk. Hamza Neşretı . Kahire: Mektebetu ’l-Kayyime, ts.
75. Şeref Han, Emı r Şerefeddin Han b. Şemseddin b. Şerefnâme. ed. Abdulaziz Debba s. Bag dat: Matbaatu Neca h, 1953.
76. Taberı , Ebu Ca‘fer Muhammed b. Cerı r b. Yezı d el-A mu lı et-. Târîhu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebu ’l-Fadl I bra hı m. 11 Cilt Cilt. Mısır: Da ru’l-Mea rif, 2. Baskı., 1967.
77. Tezcan, Mehmet. “‘Bagagı ş/Balalı ş’ Adından ‘Badlı s/Bidlis’ Adına: Ermeni ve Bizans Kaynaklarında ‘Bitlis’ Adının I lk Go ru nu mleri”. Tarihi ve Kültürel Yönleriyle Bitlis 1. 49-61. Ankara: Bitlis Eren U niversitesi Yayınları, 2019.
78. Tokuş, O mer. “Fethinden Selçuklulara Kadar Nusaybin”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 14 (2018), 167-201.
79. Tu rkan, Ahmet. “Dorylaion Antik Kenti ve Taşrasında O lu m Algısı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi 1/1 (2018), 7-22.
80. Uçar, Şahin. “Mu slu manlar’ın I stanbul’u Fethetmek I çin Yaptıkları I lk U ç Muhasara”. Selçuk Üniversitesi Selçuk Dergisi 2/1 (1986), 65-83.
81. Uysal, Bora. “Patnosta Açıg a Çıkarılan Urartu Stelleri”. Belleten 71/260 (Mayıs 2007), 5-18.
82. U ngo r, I brahim. “Kuzeydog u Anadolu’da O nemli Bir Demir Çag ı Merkezi: Polat Kalesi (Kars/Arpaçay)”. Kafkas Universitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24 (2019), 755-770.
83. Vacca, Alison M. “Al-Basfurrag a n and Banu l-Dayra nı : Vaspurakan and the Arcrunik’ in Arabic Sources”. The Church of the Holy Cross of Ałt‘amar. 67-99. Leiden: Brill, 2019.
84. Va kıdı , Ebu Abdilla h Muhammed b. O mer b. Va kıd el-. Fütûhu’ş-Şâm. thk. Abdullatı f Abdurrahman. 2 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Ku tu bi’l-I lmiyye, 1997.
85. Va kıdı , Ebu Abdilla h Muhammed b. O mer b. Va kıd el-. Târîhu fütûhi’l-Cezîre ve’l-Hâbûr ve Diyâr-ı Bekr ve’l-Irak. thk. Abdulaziz Feyyaz Harfuş. Dımaşk: Da ru’l-Beşa ir, 1996.
86. Ya’ku bı , Ebu ’l-Abba s Ahmed b. Ebı Ya‘ku b. Kitâbü’l-büldân. thk. Muhammed Emin Dinna vı . Beyrut: Da ru’l-Kutubi’l-I lmiyye, 1422.
87. Ya’ku bı , Ebu ’l-Abba s Ahmed b. Ebı Yaku b I sha k b. Ca‘fer el-. Târîhu’l-Ya’kûbî. 2 Cilt. Beyrut: Da ru Sa dr, 6. Baskı., 1995.
88. Yıldız, Abdullah. “Ruha ’da (Urfa’da) Kalan Saha bı Adiy b. Amı ra El-Kindı ve Riva yetleri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/29 (2013), 170-194.
89. Yılmaz, Coşkun - Yılmaz, Necdet. İstanbullu Sahâbeler. I stanbul: Bilge Yayıncılık, 2003.
90. Yılmazyaşar, Hasan - Go kalp, Zeliha. “Amorium’da Yukarı Şehir I ç Sur Kazıları (2014-2018)”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/4 (2021), 1017-1050.
91. Yurttaş, Hu seyin vd. “Kemah ve Kemah Kalesi Kazıları”. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 31 (2014), 223-248.
92. Zehebı , Ebu Abdilla h Şemsu ddı n Muhammed b. Ahmed b. Osma n ez-. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. O mer Abdusselam Tedmu rı . 53 Cilt. Beyrut: Da ru’l-Kita bi’l-Arabı , 1993.