Türk Din Mûsikîsi Formlarını Yaşam Döngüsü ve Dinî Ritüeller Etrafında İnceleyen Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma mûsikî olgusunun insan hayatındaki önemine dikkat çekerek bu olgunun mübarek zaman dilimlerinde özellikle Türk-İslam kültürüne mensup bireyler için taşıdığı değeri ve ritüelistik anlamları konu edinmektedir. Bu bağlamda çalışma dinî mûsikî formlarının bu inanç ve kültür alanındaki bireylerin yaşamları boyunca karşılaştıkları sosyokültürel ve inançsal pratikler için bir eşik unsuru olabileceğini vurgulamaktadır. Özellikle günümüz Türkiye coğrafyasında konuya atfedilen anonim bir vecizede geçtiği üzere “bir insan doğduğunda kulağına ezan okunur, namazı kılınmaz. Öldüğünde ise ezanı okunmaz, salâsı okunur, namazı kılınır. İşte öldüğünde kılınan cenaze namazı, doğduğunda ezanı okunup kılınmayan o namazdır.” ifadesi, hususi olarak dinî mûsikî formlarının yaşam boyunca süregelen eşik ritüelleri için biçimlendirici bir unsur olarak görüldüğünü ifade etmektedir. Bu vecize etrafında dinî mûsikî formları arasında önemli bir yere sahip olan ezan ve salânın insan ömründeki anlam ve değerini kavramak güç değildir.
Kur’an-ı Kerim tilâveti, salâtü selâm, tekbir ve tehlillerle Hz. Peygamber döneminde şekillenmeye başlayan dinî mûsikî formlarının, hicrî II. yüzyıldan itibaren tasavvufun gelişmesiyle birlikte daha belirgin bir çeşitlilik kazandığı görülmektedir. Bunun yanı sıra özellikle Türk-İslam kültürüne sahip bireyler arasında mübarek gün ve gecelerin ihyasına verilen önem, söz konusu mûsikî formlarının cami mûsikîsi ve tekke mûsikîsi gibi farklı alanlarda zenginleşmesine katkı sağlamıştır. Böylece dinî mûsikînin sosyokültürel ve toplumsal yaşamdaki yeri daha da belirgin hale gelmiştir. Özellikle konu bağlamında Gazzâlî ve Sühreverdî gibi bazı İslam âlimlerinin mûsikîden lezzet almayan kişileri “ruhsuz varlık” olarak nitelendirmeleri, mûsikînin insan hayatındaki önemine işaret eden çarpıcı değerlendirmeler arasında yer almaktadır.
Bu noktada çalışmanın temel amacı, mûsikîden yoksun bir yaşamın insanın hayat tecrübesini eksik bırakabileceğini vurgulamakla birlikte Türk-İslam kültür havzasındaki ritüelistik davranışlar etrafında dinî mûsikî formlarından bağımsız bir sürecin düşünülemeyeceği gerçeğine dikkat çekmektir. Ritüelistik açıdan mevzu kültür çevresine bağlı bireylerin yaşam döngüsü ile mûsikî arasındaki ilişki çerçevesinde dinî mûsikî formlarının insan hayatındaki anlam ve işlevsel rolünü farklı bir perspektifle ele almak araştırmanın kapsamını oluşturmaktadır. İnsan, yaşamı boyunca vefat haberleriyle hüzün, evlilik gibi gelişmelerle ise sevinç gibi duyguları deneyimlemektedir. Mûsikî ise sahip olduğu çeşitlilik sayesinde bu farklı duygusal durumlara eşlik edebilmekte ve ritüel niteliği bulunan bu süreçleri anlamlandırmaktadır. Araştırmanın temel problemi ise Türk-İslam kültür alanına mensup bireylerin yaşam döngüsü içerisindeki Türk din mûsikîsi formlarının inançsal, ritüelistik ve estetik açıdan nasıl konumlandığı sorusuna cevap aramaktır. Zira Türk-İslam kültür alanlarında doğum ile kulağa okunan ezan, dinî ve sosyo-kültürel gelenek çerçevesinde icra edilen mevlit merasimleri, mübarek gün ve gecelerin ihyası kapsamında özellikle Ramazan ayında icra edilen formlar, hac mevsiminde bütün İslam âlemi tarafından icra edilen telbiyeler, tekbirler ve salâtlar dinî mûsikînin İslam inancına mensup bireylerin hayatını kuşatan yönünü ortaya koyan örnekler arasında yer almaktadır. İş bu çalışmayla söz konusu formlara bireysel ve toplumsal yaşamda yüklenilen anlamlar ve işlevsel roller ele alınmış ve dinî mûsikînin insan hayatındaki kuşatıcı yönü değerlendirilmiştir. Böylelikle konu etrafında farkındalığın artırılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Din Mûsikîsi
• Türk-İslâm Kültürü
• Mûsikî
• Ritüel
• Müzikte Anlam

An Evaluation of Turkish Religious Music Forms in the Context of the Life Cycle and Religious Rituals

Öz

This study draws attention to the significance of the phenomenon of music in human life and examines its value and ritualistic meanings, particularly for individuals belonging to the Turkish-Islamic cultural sphere during sacred time periods. In this context, the study emphasizes that religious musical forms may function as a threshold element in the socio-cultural and belief-based practices encountered by individuals throughout their lives within this cultural and religious domain. As expressed in an anonymous maxim widely cited in contemporary Turkey, “When a person is born, the call to prayer (adhan) is recited into their ear, but no prayer is performed; when they die, no adhan is recited, but the sala is proclaimed and their funeral prayer is performed. Thus, the funeral prayer performed at death is the prayer whose adhan was recited at birth but not performed.” This statement highlights that religious musical forms are perceived as formative elements in the threshold rituals that accompany human life. Within the framework of this maxim, it is not difficult to grasp the meaning and significance of the adhān and the salā, which hold a central place among religious musical forms, in the course of human life.
Religious musical forms, which began to take shape during the time of the Prophet through the recitation of the Qur’an, salat and salam, takbır, and tahlıl, gained a more pronounced diversity with the development of Sufism from the second century of the Hijri calendar onwards. Moreover, the importance attributed to the observance of sacred days and nights among individuals belonging to the Turkish-Islamic cultural sphere contributed to the enrichment of these musical forms in different contexts such as mosque music and lodge (tekke) music. Thus, the place of religious music in socio-cultural and communal life became more prominent. In this regard, the characterization by some Islamic scholars such as al-Ghazalı and al-Suhrawardı of those who do not derive pleasure from music as “soulless beings” stands as a striking indication of the importance of music in human life.
At this point, the primary aim of the study is to emphasize that a life devoid of music would render human experience incomplete, while also drawing attention to the fact that within the Turkish-Islamic cultural sphere, it is inconceivable to consider ritualistic practices independent of religious musical forms. Accordingly, the scope of the research involves examining the meaning and functional role of religious musical forms in human life from a different perspective, within the framework of the relationship between music and the life cycle of individuals belonging to this cultural context. Throughout life, individuals experience emotions such as sorrow through encounters with death and joy through events such as marriage. Music, by virtue of its diversity, accompanies these different emotional states and contributes to the meaningful interpretation of these processes, which carry a ritual character.
The main problem of this study is to explore how Turkish religious musical forms are positioned within the life cycle of individuals belonging to the Turkish-Islamic cultural sphere in terms of belief, ritual, and aesthetics. Indeed, examples such as the adhan recited into the ear at birth, mevlid ceremonies performed within religious and socio-cultural traditions, musical forms performed especially during Ramadan as part of the observance of sacred days and nights, and the talbiyah, takbır, and salat recited by the entire Muslim world during the pilgrimage season demonstrate the encompassing nature of religious music in the lives of individuals belonging to the Islamic faith. Through this study, the meanings attributed to these forms and their functional roles in individual and social life have been examined, and the comprehensive nature of religious music in human life has been evaluated. In this way, it is aimed to raise awareness around the subject.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Religious Music
• Turkish-Islamic Culture
• Music
• Ritual
• Musical Meaning

Kaynakça

1. Akdoğan, Bayram. “Çeşitli Yönleriyle Ezanlarımız”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/29 (2013), 9-63.
2. Akkuş, Mustafa Asım. Cerrâhîlik’te Dinî Mûsikî. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
3. Akpınar, Hüseyin – Dilek, Mustafa Said. “Haccın Estetik Boyutu: Hac Mûsikîsi”. Mûsiki ve Edebiyatımızda Hac. haz. TDV İLKSAY. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
4. Alkan, Uğur. “Geçmişten Günümüze Türklerde Ezan Mûsikîsi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 37 (2014), 86-110.
5. Altuntaş, Halil - Şahin, Muzaffer. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
6. Arslan, Necmiye Özbek. “Hüseynî Makamında Bestelenmiş Tasavvufî Şiirlerin Bilişsel Şiirbilim Kuramına Göre İncelenmesi: Şeyh Galip ve Şemseddin Sivasî Örneği”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 (2025), 557-568.
7. Ateş, Erdoğan. Türk Din Mûsikîsi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
8. Ateş, Erdoğan. Câmi Mûsikîsi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.

9. Balcı Arvas, Fatma. “Psikolojide ve İslam Düşünce Geleneğinde Mutluluk Kavramı: Karşılaştırmalı Bir Çalışma”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6/4 (2017), 109-128.
10. Belviranlı, Ali Kemal. Mûsiki Rehberi Dinî Mûsikî. Konya: Nedve Yayınları, 1975.
11. Bolat, Hatice. “Manevî Danışmanlık Bağlamında Türk Müziği Makamlarının Terapötik Etkileri”. Türk Manevî Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi 8 (2023), 51-73.
12. Can, Halil. Ders Notları: “Temcid”. (Yayımlanmamış Ders Notu).
13. Çelik, İmran. “Kur’ân Tilâveti ve Estetik”. Diyanet İlmi Dergi 58 (2022), 127-158.
14. Çetin, İsmet (ed.). Türk Dünyasında Mevlid Geleneği. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
15. Demirci, Mehmet. Tasavvuf ve Ahlak Yazıları. İstanbul: Mavi Yayıncılık, 2005.
16. Demirtaş, Yavuz. “Türk Din Mûsikîsi Formları”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2009), 213-227.
17. Diyanet İşleri Başkanlığı. Hadislerle İslam. Erişim 9 Haziran 2025. https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/. Düzenli, Pehlul. İslâm Kültür Tarihinde Musîki. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2014.
18. Gönül, Mehmet - Altıntuğ, Onur. “Dinler ve Mûsikî”. İstem Dergisi 24 (2024), 43-42.
19. Günay, Ünver. “Türk Dünyasında Kronolojik Sistemler”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 20 (2006), 239-272.
20. Gündoğdu, Metin. “Günümüzde İcrâ Edilen Ezânların Ses ve Makam Açısından Değerlendirilmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/5 (2018), 218-229.
21. Hamidullah, Muhammed. “Hicrî Takvim ve Arka Planı”. çev. Kasım Şulul. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/9 (2000), 671-686.
22. Karaçam, İsmail. Kur’an-ı Kerim’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2011.
23. Karataş, Ali İhsan. “Osmanlı Toplumunda Hz. Peygamber Sevgisinin Tezahürü Olarak Kurulan Mevlid Vakıfları”. İstem 6/11 (2008), 47-77.
24. Kısakürek, Necip Fazıl. Çile. İstanbul: Büyük Doğu Yayınları, 2010.
25. Kızıler, Hamdi. “Mevlânâ’da Kozmik Bir Denge Arayışı Olarak Mutluluk”. Sufiyye Dergisi 18 (2025), 1-26.
26. Koca, Fatih. “Tarihten Günümüze Tekbîr ve Tehlîl Nidâlarının Sloganik Değeri Üzerine Bir İnceleme”. Dini Araştırmalar 17/45 (2014), 149-158.
27. Koca, Fatih. İslam Medeniyetinde Salâ ve Salavat Geleneği. Ankara: DİB Yayınları, 2017.
28. Koca, Fatih. İslam Tarihi Medeniyetinde Salâlar ve Salavatlar (Anadolu Örneği). Doktora Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
29. Koç, Ferdi. “Türk Din Mûsikîsi’nde Temcidler ve Sakarya İli Taraklı İlçesinde Okunan Temcid Örnekleri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/23 (2011), 59-74.
30. Kurban, Yasin. “İnsan Tabiatı ve İslam Açısından Müzik (Müzik-Fıtrat İlişkisi)”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 23/1 (2019), 21-36.
31. Necipoğlu, Murat Cemalettin. “Klasik Mevlit İcrâsında Temsilî Okuma İzleri”. Meshk Journal of Religious Music 1/2 (2024), 185-196.
32. Nielsen, Michael E. “Din ve Mutluluk”. çev. Mustafa Ulu. Bilimname 33/1 (2017), 141-144.
33. Ökten, Sadettin. “Mevlid veya Bir Medeniyet Beyannamesi”. Yazılışının 600. Yılında Bir Kutlu Doğum Şaheseri Sempozyumu: Mevlid ve Süleyman Çelebi. Ed. Bilal Kemikli ve Osman Çetin. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
34. Önder, Halil İbrahim. Ramazan Musikîsi. Bursa: Emin Yayınları, 2021.
35. Özpınar, Ömer. Ezanı Anlamak. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
36. Pala, İskender. Divan Edebiyatı. İstanbul: Kapı Yayınları, 2008.
37. Sarıtaş, İbrahim. “Müziğin İktidar Dünyası ve Araçsallığı Üzerine Ontolojik Bir Analiz”. Sanat ve Tasarım Dergisi 35 (2025), 433-455.
38. Sezgin, Bekir Sıtkı. Ders Notları: “Tekbir”. Yayımlanmamış Ders Notu.
39. Sezikli, Ubeydullah. Makamlarla Türk Din Mûsikîsi Eğitim Seti. İstanbul: Dört Mevsim Kitap Yayınları, 2013.
40. Taşçı, Aylin Şengün. “Tekke Mûsikîsinde Mübarek Ay ve Günlere Göre Eser Bestelenme Geleneğinde Ramazan Örneği”. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/28 (2021), 115-126.
41. Tengiz, Samet. Türk Din Mûsikîsi Geleneğinde Temcid. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025.
42. Timurtaş, Faruk K. Süleyman Çelebi / Mevlid / Vesîletün-Necât. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1970.
43. Turabi, Ahmet Hakkı (ed.). Türk Din Mûsikîsi El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
44. Uludağ, Süleyman. İslâm Açısından Müzik ve Semâ. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2014.
45. Vassaf, Hüseyin. Mevlid Şerhi: Gülzâr-ı Aşk. Haz. Mustafa Tatcı - Musa Yıldız - Kaplan Üstüner. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2006.