Muharram Ceremonies and the Perception of the Companions in Imāmī Shiʿism According to Mīrzā Makḥdūm

Öz

This study examines the critiques directed at the Imāmiyyah Shīʿah by Muʿīn al-Dīn Ashraf al-Shīrāzī, commonly known as Mīrzā Makhdûm, within the conceptual framework of “Rāfizīlik.” The scope of the research is limited to Makhdûm’s criticisms of certain doctrinal and sectarian issues concerning the Imāmiyyah Shīʿah, which became the official state sect during the Safavid period. The primary aim of the study is to identify Makhdûm’s evaluations of the core beliefs of the Imāmiyyah Shīʿah during both the Safavid and Ottoman periods and to analyze these evaluations within their historical context. This research is a qualitative study based on source analysis. The primary method employed is document analysis, systematically examining written sources with historical and sectarian significance. The preference for this method is due to the largely text-centered nature of Makhdûm’s critiques and the necessity of evaluating them within a historical framework. The study primarily focuses on Mīrzā Makhdûm’s Kitâbu’n-Nevâḳıd li-Ẓuhûri’r-Ravâfiḍ, along with classical sources and contemporary academic studies. During the source review process, Makhdûm’s principal work is taken as the focal point, supplemented by classical treatises and modern research addressing Makhdûm and his views. Mīrzā Makhdûm’s intimate familiarity with the scholarly circles of both the Safavid and Ottoman domains, along with the survival of his critiques in a standalone work, enhances the significance of this study. Additionally, the author’s references to the religious, intellectual, and political developments of his time, as well as his personal observations conveyed in various contexts, lend originality to the study. Research on Mīrzā Makhdûm and his works is limited, leaving a noticeable gap in the literature. The analysis conducted in this study indicates that Makhdûm’s critiques of the Imāmiyyah Shīʿah are not solely doctrinal refutations; they also provide important historical data regarding the Safavid period’s sectarian identity and its political ramifications. The findings reveal that Makhdûm’s criticisms are concentrated around specific thematic issues. As a result, Mīrzā Makhdûm emerges as a significant figure in the history of Islamic sects. Furthermore, the information he provides contributes to the understanding of the Imāmiyyah Shīʿah during the Safavid period and constitutes a valuable resource for the discipline of the history of Islamic sects. In this regard, the study facilitates a more accurate analysis of Safavid–Ottoman sectarian relations and contributes to the understanding of Sunni–Shīʿī polemical literature in the early modern period.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Ottoman
• Safavid
• Imāmiyyah Shīʿah
• Mīrzā Makhdûm
• al-Nevâkıd.

Mîrzâ Mahdûm’a Göre İmâmiyye Şîası’nda Muharrem Merasimleri ve Sahâbe Anlayışı

Öz

Bu çalışma, Mîrzâ Mahdûm adıyla tanınan Muʿînüddîn Eşref eş-Şîrâzî’nin, “Râfizîlik” kavramsallaştırması çerçevesinde İmâmiyye Şîası’na yönelttiği eleştirileri incelemektedir. Araştırmanın kapsamı, Safevîler döneminde devletin resmî mezhebi hâline getirilen İmâmiyye Şîası’na karşı Mîrzâ Mahdûm’un belirli itikâdî ve mezhebî konularda ortaya koyduğu tenkitlerle sınırlandırılmıştır. Çalışmanın temel amacı, Mahdûm’un hem Safevî hem de Osmanlı dönemlerinde İmâmiyye Şîası’nın inanç esaslarına yönelik değerlendirmelerini tespit etmek ve bu değerlendirmeleri tarihsel bağlamı içerisinde analiz etmektir. Bu araştırma, kaynak taramasına dayalı nitel bir çalışma olarak tasarlanmıştır. Çalışmada temel yöntem olarak doküman analizi benimsenmiş; tarihî ve mezhebî nitelik taşıyan yazılı kaynaklar sistematik biçimde incelenmiştir. Bu yöntemin tercih edilmesinde, Mîrzâ Mahdûm’un İmâmiyye Şîası’na yönelik tenkitlerinin büyük ölçüde metin merkezli bir yapıya sahip olması ve tarihsel bağlam içerisinde değerlendirilmesinin gerekliliği etkili olmuştur. Çalışmada başta Mîrzâ Mahdûm’un Kitâbu’n-Nevâkıd li-Zuhûri’r-Ravâfid adlı eseri olmak üzere klasik kaynaklar ve güncel akademik çalışmalar değerlendirilmiştir. Kaynak taraması sürecinde, müellifin temel eseri merkeze alınmış; bunun yanında Mahdûm’u ve görüşlerini ele alan klasik telifler ile modern araştırmalar da dikkate alınmıştır. Mîrzâ Mahdûm’un Safevî ve Osmanlı ilmî çevrelerini yakından tanıması, ayrıca İmâmiyye Şîası’na yönelik eleştirilerinin müstakil bir eser aracılığıyla günümüze ulaşmış olması, bu çalışmanın önemini artırmaktadır. Bunun yanı sıra müellifin dönemin dinî, ilmî ve siyasî gelişmelerine yaptığı atıflar ile çeşitli bağlamlarda aktardığı şahsî gözlemleri, çalışmaya özgünlük kazandırmaktadır. Zira Mîrzâ Mahdûm ve eserleri üzerine yapılan araştırmalar sınırlı olup, bu alanda literatürde belirgin bir boşluk bulunmaktadır. Bu araştırma kapsamında yapılan incelemeler neticesinde, Mîrzâ Mahdûm’un İmâmiyye Şîası’na yönelik tenkitlerinin yalnızca itikâdî bir reddiye niteliği taşımadığı; aynı zamanda Safevîler döneminde şekillenen mezhebî kimliğe ve bu kimliğin siyasî yansımalarına dair önemli tarihsel veriler içerdiği tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, Mahdûm’un eleştirilerinin belirli tematik başlıklar etrafında yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Araştırma sonucunda, Mîrzâ Mahdûm’un sunduğu tarihî veriler ve mezhebî değerlendirmeler ışığında, onun İslâm Mezhepleri Tarihi açısından önemli bir şahsiyet olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Mahdûm’un aktardığı bilgilerin, özellikle Safevî dönemi İmâmiyye Şîası’nın anlaşılmasına katkı sunduğu ve Mezhepler Tarihi disiplininde dikkate değer bir kaynak niteliği taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu yönüyle çalışma, Safevî-Osmanlı mezhebî ilişkilerinin daha sağlıklı biçimde analiz edilmesine imkân sağlamakta ve erken modern dönemde Sünnî-Şiî polemik literatürünün anlaşılmasına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Mezhepleri Tarihi
• Osmanlı
• Safevî
• İmâmiyye Şîası
• Mîrzâ Mahdûm
• en-Nevâkıd.

Kaynakça

1. Abisaab, Rula Jurdi. Converting Persia: Religion and Power in the Safavid Empire. London: I.B. Tauris, 2004.
2. Ag ırakça, Ahmed. Doğumundan Hilafetine Kadar Ömer ibnü’l-Hattab. I stanbul: Beyan Yayınları, 2019.
3. Ahmed b. Hanbel. Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-ʿİlel ve Maʿrifetü’r-ricâl. Riyad: Dâru’l-Hânî, 1414/1994.
4. Ahmed b. Hanbel. Ebu Abdilla h Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeyba nı el-Mervezı . Müsned. 4 Cilt. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut Da ru’l-Fikr, 1996.
5. Aka, I smail. “X. Yu zyıldan XX. Yu zyıla Kadar Şiı lik”. Milletlerarası Tarihte ve Günümüzde Şiîlik Sempozyumu (Tebliğler ve Müzakereler) 13-15 Şubat 1993, 69-103.
6. Bausani, Aleksandro. “Selçuklu Do neminde Din”. çev. Ali Ertug rul. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/10 (2007), 454.
7. Belâzürî. Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbi b. Dâvûd el-Belâzürî. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr - Riyâd Ziriklî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1416/1996.
8. Bozkuş, Metin. Büveyhiler ve Şiîlik. Sivas: Vizyon Yayıncılık, 2003.

9. Buha rı . Ebu Abdilla h Muhammed b. I sma ı l b. I bra hı m el-Cu‘fı . el-Câmiʿu’s-Sahîh. thk. Muhammed Zu heyr b. Na sır en-Na sır. Beyrut: Da r Tuku’n-Neca t, 1422/2001.
10. Cabiri, Muhammed Abid. Arap İslâm Siyasal Aklı. çev. Vecdi Akyu z. I stanbul: Mana Yayınları, 2015.
11. Calmard, Jean. “Shii Rituals and Pover: The Consolydation of Safevîd Shiim Folkrole and Popular Religion”. Safevı d Persia, ed: Charles Melville. London: 2004.
12. Çetin, Osman.“Hu rmu za n-ı Fa risı ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/498. I stanbul: TDV Yayınları, 1998.
13. Daftary, Farhad. Şiî İslam Tarihi. çev. Ahmet Fethi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2018.
14. Dalkıran, Sayın. Ahmet Feyzi Çorûmî'nin El-Feyz'ür-Rabbânî'si Işığında, Osmanlı Devleti'nde Ehl-i Sünnet'in Şiî Akîdesine Tenkitleri. I stanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2017.
15. Dalkıran, Sayın. İran Safevî Devletinin Kuruluşu İle Osmanlı-İran İlişkilerinde Şiiliğin Rolü Uşak: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2022.
16. Demirci, Abdurrahman. “Hz. O mer’in Şehadeti”. İslâmi İlimler Dergisi 9/2 (2014), 7-35.
17. Ebu Da vu d. Su leyma n b. el-Eş‘as b. I sha k es-Sicista nı el-Ezdı . es-Su nen. thk. Muhammed Muhyiddin Abdu lhamı d. Beyrut: el-Mektebetu ’l-ʿAsriyye, ts.
18. Fayda, Mustafa. “O mer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/44-51. I stanbul: TDV Yayınları, 2007.
19. Fayda, Mustafa. “Eş-Şu ru tu 'l-O meriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/273-274.I stanbul: TDV Yayınları, 20103.
20. Ferug i, Asg ar. “Karkerdi Merasim-i Sugevari Aşura der Resmi Şodeni Mezheb-i Şiı der Zaman-ı Safevı ye”. Ulum-u Kur’an ve Hadis. Zemistan: y.y., 783/1382.
21. Fıg lalı, Ethem Ruhi. “Gadir-i Hum”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/279. I stanbul: TDV Yayınları, 1996.
22. Fığlalı, Ethem Ruhi. İmamiyye Şîası. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2011.
23. Hakyemez, Cemil. Osmanlı-İran İlişkileri ve Sünni-Şiî İttifakı. I stanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
24. Halm, Heinz. Şiîlik. çev. Muhammet Mertek. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
25. Hillî.Cemâlüddîn el-Hasen (el-Hüseyn) b. Yûsuf b. Alî İbnü’l-Mutahhar. Keşfü’l-murâd fî şerhi Tecîdi’l-iʿtikad. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 819/1417.
26. İbn Hazm. Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Beyrut: Dâru’l-Âfâk, ts.
27. İbn Kesîr. Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşki eş-Şâfiî. el-Bidâye ve’n-nihâye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1405/1985.
28. İbn Sa‘d. Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. et-Tabakatü’l-kübrâ. Beyrut: Dâru Sâdır, 1387/1968.
29. İbn Teymiyye. Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş-Şîa ve’l-Kaderiyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. Riyad: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1406/1986.
30. İbn Teymiyye. Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. İktidâʾü’s-sırâtı’l-müstakîm. Riyad: Dârü’l-Âsıme, 1418/1998.
31. İsfahânî. Ebü’l-Kasım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredât fî ğarîbi’l-Kur’ân. nşr. M. Seyyid Kîlânî. Kahire: y.y., 1380/1961.
32. İsfahânî. Ebü’l-Kasım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredâtü elfâzi’l-Kurân. “sdk” md. nşr. Safvân Adnân Dâvudî. Beyrut: y.y. 1412/1992.
33. J.Nevman, Andrev. Rebirth of a Persian Empire. Newyoork: 2009.
34. Kadî Abdülcebbâr. Ebü’l-Hasen Kadı’l-Kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1996.
35. Kâsânî. Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâ’i‘u’s-sanâ’i‘ fî tertîbi’ş-şerâ’i‘. 7 Cilt. Beyrut: y.y., 1406/1986. Kazvini. Muhammed Kâzım. İmam Ali mine’l-mehdi ilâ’l-lahd. Beyrut: Muessesetu’n-Nûr, 1413/1993.
36. Mebre, Michel. Mission to The Lord Sophy of Persia 1539-1542. University of London School of Oriental and African Studies,1993.
37. Mîrzâ Mahdûm. el-Hasanî el-Hüseynî eş-Şerif el-Cürcânî eş-Şîrâzî İbn Seyyid Şerif Muʻinuddîn. Kitâbu’n-Nevâkid li-Zuhûri’r-Ravâfid. İstanbul: Topkapı Kütüphanesi, III Ahmed, 001828. 6a-217.
38. Müslim. Sahîh. thk. Ümeyye b. Saʿd el-Mevsılî. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
39. Nesâî. Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1408/1988.
40. Onat, Hasan. “Kızılbaşlık Farklılaşması Üzerine.” İslâmiyât 6/1 (2003), 75-96.
41. O nemli, Kadri. Ümmeti Kutuplaştıran İlk İhtilaflar. I stanbul: Nida Akademi, 2. Basım, 2020.
42. O z, Mustafa. Başlangıçtan Günümüze Şiîlik ve Kolları. I stanbul: Ensar Neşriyat, 2011.
43. Ra zı . Ebu Abdilla h (Ebu ’l-Fazl) Fahru ddı n Muhammed b. O mer b. Hu seyn er-Ra zı et-Taberista nı . Mefâtîhu’l-ğayb. nşr. M. Muhyiddin Abdu lhamı d. 21 Cilt. Kahire: Da ru I hya i’t-Tu ra si’l-Arabı , 1352/1934.
44. Rençber, Fevzi. “Alevî İnanç Kültüründe Hz. Nûh ve Nûh Tûfanı”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 15/2 (01 Aralık 2022): 465-481. https://doi.org/10.18403/emakalat.1190272.
45. Şehristânî. Ebü’l-Feth Tâcüddîn (Lisânüddîn) Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1413/1993.
46. Şeyh Müfîd. Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. en-Nu‘mân el-Hârisî el-Ukberî. Tashîhu’l-iʿtikad. thk. Hüseyin Dergâhî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 815/1413.
47. Şeyh Müfîd. Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. en-Nu‘mân el-Hârisî el-Ukberî. el-Mesâʾilü’s-serâviyye. thk. Ali Ekber Gaffârî. Tahran: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 816/1414.
48. Taberî. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dârü’l-Meârif, 1386/1967.
49. Takı za de. Seyyid Hasan. Ez Pervîz Ta Çengîz. Tahran: Matbaa -yı Meclis, 708/1309.
50. Teha nevı . Muhammed A‘la b. Ali b. Muhammed Hamid. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-‘ulûm. nşr. Ali Dahruc - Abdullah Halidı . 2 Cilt. Beyrut: Mektebetu Lu bnan, 1416/1996.
51. Teshiri. Ayetullah Muhammed Ali. el-Muhtasar li’l-Kuran’il Kerim. I ran: Merkezu Tefsir li’d-Dira seti’l-Kur’aniyye, 1428/2008.
52. Tirmizı . Ebu I sa Muhammed b. I sa b. Sevre (Yezı d). el-Câmiʿu’s-Sünen. 4 Cilt. thk. Ahmed Muhammed Şa kir. Beyrut: Da r I hya ʾi’t-Tu ra si’l-ʿArabı , ts.
53. Topalog lu, Fatih. Şîa’da Kerbela Mateminin Ortaya Çıkışı ve Eski İran Kiltürüyle İlişkisi, Çeşitli yo nleriyle Kerbela (Tarih Bilimleri), 1 Cilt. ed. A lim Yıldız. Sivas: Sivas Cumhuriyet U niversitesi Yayınları, 2010.
54. Turun, Veysi. “Ehl-i Su nnet ve Şı a Kaynaklarına Go re Hz. O mer Suikastı ve Bazı Şı a Kaynakların Ebu Lu ’lu ’ Etrafında O rdu g u Efsaneler”. Marifetname 10/2 (Aralık 2023), 541-577.
55. Ukberî. Ebû Abdillâh Ubeydullah b. Muhammed b. Muhammed el-Ukberî. el-İbâne ʿan şerîʿati’l-fırkati’n-nâciye. Riyad: Dâru’r-Râye, 1414/1994.
56. Yalçınkaya, Mustafa. Şia’da I mamların Masumiyeti Telakkisi ve Arka Planı. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi 5/4 (2021), 1560-1579.
57. Yalçınkaya, Mustafa. “I ma miyye Şı a’sında Rec’at I nancı”. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi 17 (2026), 78-91. https://doi.org/10.53336/rumeli.1660846.
58. Yalçınkaya, Mustafa - Akdag , Sara. “I smaililikteki Davet ve Davetçi Anlayışının Teorik-Felsefik Alt Yapısı”, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 13/2 (2020), 169-182.
59. Zerrı nku b, Abdulhuseyn. Tarih-i İran Ba‘d Ez İslâm. Tahran: Emı r Kebı r, 784/1383.