Tefsirlerde Cehennemin Algı ve Şuur Sahibi Bir Varlık Olup Olmaması Hakkında Bir İnceleme

Öz

İslam inanç esaslarından biri olan âhiret hayatının en temel unsurlarından biri kuşkusuz cehennemdir. Allah Teâlâ Kur’ân’da cehennemi sadece bir azap menzili olarak değil aynı zamanda kendine has algı ve tepkileri olan bir varlık olarak takdim etmektedir. Esasen Kur’ân-ı Kerîm’de cehennemle ilgili âyetlerin büyük bir kısmında cehennem ehlinin kimlikleri, yanlış inançları ve cezayı hak eden ameller konu edilirken; sınırlı sayıdaki bazı âyetlerde ise cehennemin bizzat kendi mahiyetine dair ontolojik ve psikolojik özellikler anlatılmaktadır. Söz konusu âyetlerde cehennem; görme, sesini duyurma (zefîr ve şehîk) ve dokunma gibi belirli duyu organlarına nispet edilmekte; ayrıca öfkelenme, gözetleme, kuşatıcı olma, hitaba muhatap olma, kâfirleri bir anne gibi kucaklama (hâviye) ve kalplerdeki niyetlere muttali olma gibi doğrudan şuurlu bir varlığın melekeleriyle sunulmaktadır. Bu verileri destekleyen sahih hadis rivayetlerinde de cehennemin fiziksel duyularının, konuşma kabiliyetinin ve hatta Allah ile olan diyaloğunun varlığına dair açık beyanlar bulunmaktadır. Bu çalışma, cehennemin algılı ve şuurlu bir varlık olup olmadığı meselesini, tefsir geleneğindeki temel yaklaşımlar üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır.
Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılmış; konuyla ilgili seçilmiş âyetler tefsir geleneğinin teşekkül sürecinden günümüze kadar uzanan klasik, modern ve çağdaş dönemlerin önde gelen müfessirleri örnekleminde karşılaştırmalı tefsir metoduyla incelenmiştir. Makalenin temel problematiğini, müfessirlerin cehennemin algı ve şuurundan bahseden âyetleri hakikat ve mecaz şeklinde iki farklı perspektiften değerlendirmeleri oluşturmaktadır. Bir grup müfessir, aklî ve dilsel gerekçelerden hareketle bu ifadeleri teşhis, istiâre ve temsil gibi edebî sanatlar çerçevesinde sembolik anlatımlar olarak yorumlamakta; âyetlerin asıl amacının cehennemin dehşetini zihinlerde canlandırmak olduğunu savunmaktadır. Buna karşın literatürdeki ağırlıklı eğilim, lafızların zahirini ve bazı dilsel karineleri esas alarak, “Herşeyi konuşturan Allah bizi de konuşturdu” âyetinde de belirtildiği üzere ilahî kudretin her varlığa mahsus bir idrak seviyesi yaratabileceğinin mümkün olduğu ilkesinden hareketle bu vasıfları hakiki manada kabul etmektedir. Araştırma sonucunda, cehennemi algı ve şuur sahibi bir varlık olarak kabul eden müfessirlerin yaklaşımının; metinsel bütünlük, dilbilimsel tutarlılık ve Kur’ân’ın genel varlık tasavvuru açısından daha güçlü delillere sahip olduğu tespit edilmiştir. İnceleme neticesinde cehennemin sadece bir cezalandırmamekânı değil; duygu, algı ve irade sahibi heybetli bir varlık olduğu kanaatine varılmıştır. Ancak bu şuurun mahiyeti, insan idrakini ve dünyevî tecrübeyi aşan gaybî bir vasıf olarak nitelendirilmiş; mahiyetinin ancak âhiret yurdunda tam manasıyla kavranabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmanın özgün olmasının sebebi konuya literatürde bilgimiz dahilinde daha önce rastlanmayan yenilikçi bir bakış açısı getirmesidir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Cehennem
• Duyu
• Algı
• Şuur.

Etik Beyan

Bu çalışmanın akademik üslup denetimi ve dilsel akıcılığının sağlanması süreçlerinde Gemini yapay zekâ modelinden istifade edilmiştir.

Teşekkür

Teşekkür eder hayırlı çalışmalar dilerim.

An Investigation into Hell as a Being with Perception and Consciousness in Tafsir Literature

Öz

Hell is undoubtedly one of the most fundamental elements of the afterlife, which constitutes one of the essential tenets of Islamic faith. In the Qur’a n, Allah the Almighty presents Hell not merely as a destination of torment, but also as a being possessed of its own unique perceptions and reactions. While the majority of verses regarding Hell in the Holy Qur’a n focus on the identities, false beliefs, and punishable deeds of its inhabitants; a limited number of verses describe the ontological and psychological characteristics pertaining to the very nature of Hell itself. In these verses, Hell is attributed with specific sensory functions such as seeing, making its voice heard (zafir and shahiq), and touching; furthermore, it is presented with the faculties of a conscious being, such as being enraged, observing, encompassing, being an addressee of speech, embracing disbelievers like a mother (hawiyah), and being cognizant of the intentions within hearts. Authentic hadith narrations supporting this data also contain explicit statements regarding Hell’s physical senses, its ability to speak, and even its dialogue with Allah.
This study aims to analyze the question of whether Hell is a perceptive and conscious being through the fundamental approaches within the exegetical (tafsir) tradition. Document analysis, one of the qualitative research methods, was employed in the research; selected verses related to the subject were examined using the comparative exegesis method within a sample of leading exegetes from the classical, modern, and contemporary periods, spanning from the formation of the tradition to the present day. The primary problematic of the article is formed by the exegetes' evaluation of verses mentioning the perception and consciousness of Hell from two different perspectives: literal (haqiqah) and metaphorical (majaz). One group of exegetes, based on rational and linguistic grounds, interprets these expressions as symbolic narratives within the framework of literary arts such as personification (tashkhis), metaphor (isti‘arah), and representation (tamthil), arguing that the primary purpose of the verses is to visualize the horror of Hell in the mind.
Conversely, the predominant trend in the literature—based on the literal meaning (zahir) of the words and certain linguistic evidences—accepts these qualities in a real (haqiqi) sense, moving from the principle that Divine Power can create a level of comprehension specific to every being, as stated in the verse, “Allah, who makes everything speak, has made us speak.” As a result of the research, it has been determined that the approach of the exegetes who accept Hell as a being with perception and consciousness possesses stronger evidence in terms of textual integrity, linguistic consistency, and the general conception of existence in the Qur’a n. The investigation concludes that Hell is not merely a place of punishment, but an awe-inspiring being with emotion, perception, and will. However, the nature of this consciousness is characterized as a transcendental (ghaybi) quality that exceeds human cognition and worldly experience; it is concluded that its true nature can only be fully grasped in the realm of the hereafter. The originality of this study lies in providing an innovative perspective on the subject that, to our knowledge, has not been previously encountered in the literature.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Hell
• Senses
• Perception
• Consciousness.

Kaynakça

1. A lu sı , Ebu ’s-Sena Şiha bu ddı n Mahmu d b. Abdillah b. Mahmud el-Hu seynı el-. Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-‘Azîm ve seb‘ı’l-mesânî. thk. Seyyid Mahmud Şu kru el-A lu sı . 30 Cilt. Beyrut: Da ru I hya i’t-Tu ra si’l-‘Arabı , ts.
2. Ateş, Su leyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 11 Cilt. b.y.: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
3. Beyza vı , Na siru ddı n Ebu Saı d Abdillah b. O mer b. Muhammed el-. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Maraşlı. 5 Cilt. Beyrut: Da ru I hya i’t-Tu ra si’l-‘Arabı , 1418/1998.
4. Buha rı , Ebu Abdilla h Muhammed b. I sma ı l b. I bra hı m el-Cu‘fı el-. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Dârü İbn Kesîr. Dımeşk: Da ru I bni Kesir, 1423/2002.
5. Bursevı , I sma il Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. 10 Cilt. Beyrut: Da ru I hya i’t-Tu ra si’l-Arabı , ts.
6. Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. I stanbul: MU I la hiyat Faku ltesi Vakfı Yayınları, 2015.
7. Derveze, M. I zzet. et-Tefsîru’l-hadîs Nüzul Sırasına Göre Kur’an Tefsiri, çev. Şaban Karataş vd. 7 Cilt. I stanbul: Du şu n Yayıncılık, 2014.
8. Ebu Da vu d, Su leyma n b. el-Eş‘as b. I sha k es-Sicista nı el-Ezdı . Sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Şu‘ayb Arnavu t. 7 Cilt. Dımeşk: Da ru ’r-Risa leti’l-‘A lemiyye, 2009.

9. Ebu Hayyan el-Endelu sı , Muhammed b. Yusuf b. Ali b. Yusuf b. Hayyan el-. Tefsîru’l-bahri’l-muhît. thk. A dil Ahmed Abdu’l-Mevcu d. 8 Cilt. Beyrut: Da ru ’l-Ku tu bi’l-‘I lmiyye, 1413/1992.
10. Ebu ssuu d. İrşâdü’l- aklı’s-selîm ilâ mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm. thk. Abdulkadir Ahmed ‘Ata. 5 Cilt. Riyad: Mektebetu ’r-Riya dı’l-Hadı se, ts.
11. Fahreddı n er-Ra zı , Ebu ’l-Fazl Fahru ddı n Muhammed b. O mer b. Hu seyn er-. Mefâtihu’l-gayb. thk. Halil el-Mis. 32 Cilt. Beyrut: Da ru ’l-Fikir, 1401/1981.
12. Gu l, Ahmet. “Yorumun Literal Anlamını Aşması: Sufi Te’vilde Anlam Genişlemesi, Cennet ve Nar (Cehennem) O rneg i”. Şarkiyat 12/3 (2020), 506-517.
13. Ho kelekli, Hayati. “Duyu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/8-12. I stanbul: TDV Yayınları, 1984.
14. Ho kelekli, Hayati. “I drak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/477-478. I stanbul: TDV Yayınları, 2000.
15. Internet Archive. “Tefsir Notları Mustafa I slamog lu”. Erişim 10 Nisan 2026. https://archive.org/details/tefsir-notlari-mustafa-islamoglu
16. I bn A şu r, Muhammed et-Ta hir b. Muhammed b. Muhammed et-Ta hir et-Tu nisı . Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Da ru’t-Tu nisiyye, 1984.
17. I bn Ebı Ha tim, Ebu Muhammed Abdurrahma n b. Muhammed b. I drı s er-Ra zı . Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘azîm. thk. Esad Muhammed Tayyip. 10 Cilt. Mekke: Mektebetu Niza ru’l-Ba z, 1417/1997.
18. I bn Kesı r, Ebu ’l-Fida ’ I ma du ddı n I sma ı l b. Şiha biddı n O mer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Mustafa Seyyid Muhammed vd. 15 Cilt. Kahire: Mu essesetu Kurtuba, 1421/2000.
19. I bn Manzu r, Ebu ’l-Fazl Cema lu ddı n Muhammed b. Mu kerrem b. Ali b. Ahmed el-Ensa rı er-Ru veyfiı . Lisânü’l-‘Arab. thk. Abdullah Ali Kebı r vd. 6 Cilt. Kahire: Da ru’l-Mea rif, 1981.
20. Kara, Osman. Kur’ân’da Cehennem. I stanbul: Ravza Yayınları, 2014.
21. Karago z, I smail. “Cehennemin Sonsuzlug unun Ayet ve Hadislerdeki Delilleri”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (2018), 1-19.
22. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet I şleri Başkanlıg ı Yayınları, 2007.
23. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet I şleri Başkanlıg ı Yayınları, 2017.
24. Karama nı , Ahmed b. Mahmu d el-Esam (Sag ır) el-La rendı . Tefsîru’l-Karamânî. I stanbul: Su leymaniye Ku tu phanesi, ts. Ca rullah 109.
25. Kurtubı , Ebu Abdilla h Muhammed b. Ahmed b. Ebı Bekr b. Ferh el-. el-Câmi‘u li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Abdulla h b. Abdulmuhsin et-Tu rkı . 24 Cilt. Beyrut: Mu essesetu ’r-Risa le, 1427/2006.
26. Kutub, Seyyid b. I bra hı m b. Hu seyn eş-Şa zilı . Fi Zılâli’l-Kur’ân. 6 Cilt. Kahire: Da ru’ş-Şuru k, 2003.
27. Ma tu rı dı , Ebu Mansu r Muhammed b. Muhammed b. Mahmu d es-Semerkandı el-. Te’vilâtü’l-Kur’ân. thk. Ahmed Vanlıog lu vd. 18 Cilt. I stanbul: Mizan Yayınevi, 2005.
28. Mısrı , Muhammed Fua d b. Abdilba kı b. Sa lih el-, el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. thk. Muhammed Said el-Lehha m. Beyrut: Da ru’l-Ma‘rife, 2. Basım. 2010.
29. Muka til b. Su leyma n, Ebu ’l-Hasen b. Beşı r el-Ezdı el-Belhı . Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdulla h Mahmu d Şehha te. 5 Cilt. Beyrut: Mu essetu ’t-Ta rihi’l-Arabı , 1423/2002.
30. Nesefı , Ebu ’l-Bereka t Ha fizu ddı n Abdulla h b. Ahmed b Mahmu d en-. Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedı vı . 3 Cilt. Beyrut: Da ru ’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419/1999.
31. Okuyan, Mehmet. Kur’ân (Geniş Açıklamalı Meal Tefsir. I stanbul: Haliç U niversitesi Yayınları, 2.Basım. 2022. O nal, Ramazan. “Hz. Peygamber’in Mucizelerinden Hanı nu ’l-Ciz’ Hadisesi (Mahiyeti ve I ntikal Şekli)”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 3/2 (Aralık 2020), 416-423.
32. O zdemir, Hasan Rıza. “Mu slu man Olmayanların Cehennem’de Go recekleri Aza bın Ebedı lig i Sorunu”. Dinî Araştırmalar 20/51 (2017), 153-168.
33. Ra gıb el-I sfaha nı , Ebu ’l-Ka sım Hu seyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Seyyid Geyla ni. Beyrut: Da ru ’l-Ma‘rife, ts.
34. Sa bu nı , Muhammed Ali es-. Safvetü’t-tefâsîr. 3 Cilt. Mekke: Da ru’s-Sa bu nı , 2013.
35. Sa‘lebı , Ebu I sha k Ahmed b. Muhammed b. I bra hı m es en-Nı sa bu rı . el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Kurʾân. thk. Ebu Muhammed b. A şu r. 10 Cilt. Beyrut: Da ru I hya i’t-Tu ra si’l-Arabı , 1422/2002.
36. Şahin Aynur, Hatice. “Kur’a n’da Cehennem Kavramının Tefsı r Mu devvenatına Yansıması U zerine Genel Bir Deg erlendirme”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2019), 283-318.
37. Şevka nı , Ebu Abdilla h Muhammed b. Alı b. Muhammed eş-. Fetḥu’l-ḳadîr el-câmiʿ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ʿilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrahman ‘Amı ra. 5 Cilt. b.y: 1994.
38. Şinkı tı , Muhammed el-Emı n b. Muhammed el-Muhta r b. Abdilka dir el-Cekenı el-Himyerı eş-. Edvâʾü’l-beyân fî îżâhi’l-Kurʾân bi’l-Kurʾân. thk. Bekir b. Abdillah. 9 Cilt. Cidde: Da ru A lemi’l-Feva id, 1400/1980.
39. Taberı , Ebu Ca ‘fer Muhammed b. Cerı r b.Yezı d et-. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdulla h Abdulmuhsin et-Tu rkı . 26 Cilt. Kahire: Merkezu ’l-Buhu s ve’d-Dira sa ti’l- ‘Arabiyye ve’l-I sla miyye, 1422/2001.
40. Tanta vı , Muhammed Seyyid et-. et-Tefsîru’l-vasît li’l-Kur’âni’l-Kerîm. 15 Cilt. Kahire: Da ru ’l-Mea rif, 1393/1973.
41. Tirmizı , Ebu I sa Muhammed b. I sa b. Sevre (Yezı d) et-. Süneni’t-Tirmizî. nşr. Muhammed Nasıruddı n el-Ba nı . Riyad: Mektebetu ’l-Me‘arı f li’n-Neşri ve’t-Tevzi‘, 1417/1996.
42. Tunç, Go khan. “Kur’a n-ı Kerı m’de “Cehennem” Kavramı”. Sosyal Bilimler EKEV Akademi Dergisi 95 (2023), 94-108.
43. Yazıcı, I shak. “Taberi Tefsiri Işıg ında Cennet ve Cehennem Ahvaline I lişkin I ddialar”. Bir Müfessir Olarak Muhammed b. Cerîr et-Taberî Sempozyumu (2010), 109-134.
44. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. Ankara: Akçag Yayınları, 6. Basım, 2016.
45. ez-Zebı dı , Ebu ’l-Feyz Muhammed el-Murtaza b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezza k el-Bilgra mı el-Hu seynı ez-. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. Abdul‘alı m et-Taha vı . 40 Cilt. Kuveyt: et-Tu ra su ’l-’Arabı , 1984.
46. Zemahşerı , Ebu ’l-Ka sım Mahmu d b. O mer b. Muhammed el-Ha rizmı ez-. el-Keşşâf ’an hakâiki gavâmidi’t-tenzîli ve uyûni’l ekâvili fî vücûhi’t-te’vîl. thk. A dil Ahmed - Ali Muhammed. 6 Cilt. Kahire: Mektebetu ’l Ubeyka n, 1998.