Filistin’i Savunmada Türk Sesi: Mehmet Âkif’in “Mescid-i Aksâ” Şiiri

Öz

Kudüs, eski ve modern Türk şiirinin hafızasında seçkin bir yer işgal etmiştir. Türk şairleri Kudüs’ü çeşitli açılardan ele almış, bu yaklaşımlar arasında dinî boyut en geniş payı almıştır. Ancak Kudüs’ün 1948 yılından itibaren İsrail işgali altına girmesi, Kudüs’ün Türk şiirsel hafızasındaki varlığını yeniden canlandırmış; bu kez düşünsel ve siyasî açılardan ele alınmasına yol açmıştır. Böylece Kudüs, özgürlüğün sembolü, Müslümanların birliğinin simgesi ve Osmanlı Hilafeti’nin yıkılışından sonra uluslararası dengelerin değişmesiyle ortaya çıkan yenilgi ve kırılma duygusunu yansıtan ağıtsal bir imge hâline gelmiştir. Bu çizgiyi Türkiye’de İslami duyarlılığa sahip bir grup şair taşımış; buradan hareketle bu çalışma, “Filistin’i Savunmada Türk Sesi: Mehmet Âkif Anan’ın ‘Mescid-i Aksâ’ Şiiri” başlığıyla, işgal altındaki Kudüs’ün ele alınışında modern Türk sesini incelemeyi amaçlamıştır. Amaç: Bu çalışma, çağdaş Türk şiirini ve Arap meselelerini, özellikle de Filistin meselesini savunan canlı sesini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda, Türk şair Mehmet Âkif Anan’ın “Mescid-i Aksâ” adlı şiiri eleştirel ve analitik bir okumayla incelenmiş; şiirin sanatsal yapısı ve anlamsal boyutları ortaya konulmuştur. Çalışmanın önemi ise Türk ve Filistin halkları arasındaki kültürel ve edebî etkileşimi ele alma yönündeki ciddi çabasından kaynaklanmakta; özellikle 1948’den bu yana süregelen İsrail saldırıları bağlamında, çağdaş Türk edebiyatının bu nitelikli dayanışmayı nasıl somutlaştırdığını göstermektedir. Araştırmanın Önemi: Bu çalışma, Filistin meselesinin dünya edebiyatlarındaki yansımalarının incelenmesine duyulan artan ihtiyaçtan doğmuştur. Özellikle Filistin davasıyla belirgin bir etkileşim sergileyen Türk edebiyatında bu meselenin ele alınışı önem arz etmektedir. Ayrıca çalışma, özellikle Birinci İntifada’dan sonra Türk şiirinde Filistin meselesine yönelik dönüşümün anlaşılmasına katkı sağlamakta; bu durum Türk ve Filistin halkları arasındaki derin bağları yansıtmaktadır. Araştırmanın Problemi: Bu çalışmanın temel problemi şu sorularda somutlaşmaktadır: Şair Urfalı Mehmet Âkif Anan’ın şiiri bağlamında çağdaş Türk şiiri, Filistin meselesine yönelik tutumunu nasıl ifade etmiştir? Bu tutumu aktarmada şiir hangi sanatsal ve estetik araçları kullanmıştır? Yöntem: Çalışmada, bağlamsal ve bağlam dışı yaklaşımları birleştiren bütüncül bir eleştirel-analitik yöntem benimsenmiştir. Bu yöntem, bir yandan şiirin dilsel yapısını (özellikle sözdizimi açısından), diğer yandan da şiirsel içerikleri ile tarihsel, toplumsal ve kültürel bağlamlarını incelemeye odaklanmaktadır. Bulgular: Bu çalışma, Filistin meselesiyle Türk edebiyatı arasındaki etkileşimin derinliğini ortaya koymakta ve şiirin, Türk halkının Filistin’le dayanışma içindeki sesini aktaran sembolik bir araç olarak nasıl kullanıldığını göstermektedir. Öneriler: Çalışma, Filistin meselesinin Türk edebiyatındaki varlığını daha derinlikli biçimde incelemek amacıyla, başka şiirsel ve anlatısal örneklerin ele alınması yoluyla edebî araştırmaların genişletilmesini önermektedir. Bu yaklaşım, Arap ve Türk halkları arasındaki kültürel etkileşim mekanizmalarını güçlendirecektir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Edebiyatı
• Türk şiiri
• Mehmet Âkif Anan
• Kudüs
• dünya edebiyatı
• Filistin

الصوت التركي في الدفاع عن فلسطين: قصيدة "المسجد الأقصى" لمحمد عاكف

Öz

احتلَّتِ القدسُ مكانةً مرموقةً في ذاكرةِ الشعرِ التركيِّ القديمِ والحديثِ، وقد تناولَ شعراءُ التركيّةِ القدسَ من عدّةِ زوايا، وكان للجانبِ الدينيِّ القِسطُ الأوفرُ من تلك التناولاتِ. غيرَ أنّ وقوعَ القدسِ تحتَ الاحتلالِ الإسرائيليِّ منذَ عامِ 1948م أعادَ حضورَ القدسِ في الذاكرةِ الشعريّةِ التركيّةِ من جديدٍ، ولكن طُرِقَت هذه المرّةَ من زوايا فكريّةٍ وسياسيّةٍ، لتغدوَ القدسُ رمزًا للحريّةِ، وعنوانًا على وحدةِ المسلمينَ، وبكائيّةً تعكسُ الشعورَ بالانكسارِ والهزيمةِ في ظلِّ تغيّرِ المواقعِ الدوليّةِ بعدَ سقوطِ الخلافةِ العثمانيّةِ. وقد حملَ هذا اللواءَ زمرةٌ من شعراءِ الصوتِ الإسلاميِّ في تركيا، ومن هنا جاءتْ هذه الدراسةُ بعنوان"الصوت التركي في الدفاع عن فلسطين: قصيدة "المسجد الأقصى" لمحمد عاكف" لتتناولَ هذا الصوتَ التركيَّ الحديثَ في تناولهِ القدسَ تحتَ الاحتلالِ. الهدف: تهدف هذه الدراسة إلى تسليط الضوء على الشعر التركي المعاصر، وصوته النابض بالدفاع عن القضايا العربية، وخصوصاً القضية الفلسطينية، وذلك من خلال قراءة نقدية تحليلية لقصيدة "المسجد الأقصى" للشاعر التركي محمد عاكف أنان، والوقوف على بنيتها الفنية والمضمونية. بينما تكمن أهمية هذه الدراسة في محاولتها الجادة لتناول قضية التفاعل الثقافي والأدبي بين الشعبين التركي والفلسطيني، وكيف لعب الأدب التركي المعاصر دورًا بارزا في تجسيد هذا التضامن النوعي، خاصة في ظل التصعيد الإسرائيلي المستمر منذ عام 1948. أهمية البحث: تنبع هذه الدراسة من الحاجة المتزايدة لدراسة حضور القضية الفلسطينية في الآداب العالمية، وخصوصًا في الأدب التركي، الذي شهد تفاعلًا واضحًا مع القضية الفلسطينية. كما أنَّ هذه الدراسة تمثل حاجة في كيفية فهم التحول الشعري التركي تجاه القضية الفلسطينية - بعد الانتفاضة الأولى تحديدًا - مما يعكس عمق الترابط بين الشعبين التركي والفلسطيني. إشكالية الدراسة: أما إشكالية هذه الدراسة فتكمن في: كيف عبّر الشعر التركي المعاصر، ممثلاً بقصيدة الشاعر الأورفلي محمد عاكف أنان، عن موقف الشعر التركي من القضية الفلسطينية؟ وأي أدوات فنية وجمالية استخدمتها القصيدة لإيصال هذا الموقف؟ المنهجية: اعتمدت الدراسة منهجًا نقديًا تحليليًا تكامليا، يمزج بين المناهج السياقية والمناهج اللاسياقية؛ يركز على البنية اللغوية للقصيدة من نحو، وعلى المضامين الشعرية وفضاءاتها التاريخية والاجتماعية والثقافية من نحو آخر. النتائج: تكشف هذه الدراسة عن مدى عمق التفاعل التركي مع قضية فلسطين، وتوضح كيف استُخدم الشعر أداة رمزية لنقل صوت الشعب التركي التضامني مع فلسطين. التوصيات: توصي الدراسة بضرورة تعميق البحث الأدبي وتوسيعه في إطار حضور القضية الفلسطينية في الأدب التركي من خلال تناول نماذج شعرية وسردية أخرى، بما يعزز آليات التفاعل الثقافي بين الشعبين العربي، والتركي.

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية وآدابها
• الشعر التركي
• محمد عاكف إنان
• القدس
• الأدب اعالمي
• فلسطين

The Turkish Voice in Defense of Palestine: The Poem “Al-Aqsa Mosque” by Mehmet Akif

Öz

Jerusalem has occupied a distinguished place in the memory of both classical and modern Turkish poetry. Turkish poets have approached Jerusalem from multiple perspectives, with the religious dimension taking the largest share of these treatments. However, Israel’s occupation of Jerusalem since 1948 has renewed its presence in Turkish poetic memory, this time from intellectual and political angles. Jerusalem thus became a symbol of freedom, a marker of Muslim unity, and an elegiac image reflecting feelings of fracture and defeat amid shifts in international power following the fall of the Ottoman Caliphate. This banner was carried by a group of poets representing the Islamic voice in Turkey. Hence, this study, entitled “The Turkish Voice in Defense of Palestine: The Poem ‘Al-Aqsa Mosque’ by Mehmet Akif,” examines this modern Turkish voice in its engagement with Jerusalem under occupation. Objective: This study aims to shed light on contemporary Turkish poetry and its vibrant voice in defense of Arab causes—especially the Palestinian cause—through a critical and analytical reading of the poem “Al-Aqsa Mosque” by the Turkish poet Mehmet Akif İnan. It examines the poem’s artistic structure and thematic content. The significance of this study lies in its serious attempt to address cultural and literary interaction between the Turkish and Palestinian peoples, and to show how contemporary Turkish literature has played a prominent role in embodying this distinctive solidarity, particularly in light of the ongoing Israeli escalation since 1948. Significance of the Study: This research arises from the growing need to examine the presence of the Palestinian cause in world literatures, especially Turkish literature, which has demonstrated clear engagement with Palestine. It also responds to the need to understand the transformation in Turkish poetry’s stance toward the Palestinian cause—particularly after the First Intifada—reflecting the depth of the bond between the Turkish and Palestinian peoples. Research Problem: The central question of this study is: How has contemporary Turkish poetry—represented by the poem of the Urfa-born poet Mehmet Akif İnan—expressed the Turkish poetic position on the Palestinian cause? What artistic and aesthetic tools did the poem employ to convey this position? Methodology: The study adopts an integrative critical-analytical approach that combines contextual and non-contextual methods. It focuses on the poem’s linguistic structure on the one hand, and on its poetic themes and historical, social, and cultural horizons on the other. Results: The study reveals the depth of Turkish engagement with the Palestinian cause and demonstrates how poetry has been used as a symbolic tool to convey the Turkish people’s voice of solidarity with Palestine. Recommendations: The study recommends deepening and expanding literary research on the presence of the Palestinian cause in Turkish literature by examining additional poetic and narrative models, thereby strengthening mechanisms of cultural interaction between the Arab and Turkish peoples.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Literature
• Turkish Poetry
• Mehmet Akif Ersoy
• Jerusalem
• World Literature
• Palestine

Kaynakça

1. Akar, Mustafa. “Türk Şiirinin Geniş Ufkuna Giriş: Kudüs.” Lacivert Dergisi, S 36 (2017).
2. Akbaş, Ali. Erenlerin Dîvânında. Ankara: Bengü Yayınları, 2011.
3. Altinova, Mehmet. “Klasik Türk Şairlerinin Dilinden Kudüs ve Mescid-i Aksâ.” Akademik Dil ve Edebiyat 2/2 (2018), 138–158.
4. Altınova, Mehmet. “Klasik Türk Şairlerinin Dilinden Kudüs ve Mescid-i Aksâ.” Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 2/2 (2018), 138–158.
5. Gadamer, H.G. Hermeneutik (Yorumbilgisi) Üzerine Yazilar. Ankara: Ark Yayınevi, 1995.
6. Haksal, Ali Haydar. Bir Medeniyet Şairi M. Akif İnan, Eğitimbirsen. Ankara: Eğitimbirsen Yayınları, 2016.
7. Inan, M. Akif. Tenha Sözler. Ankara: Eğitim-Bir-Sen Yayınları, 11th Ed., 2012.
8. İnan, Mehmet Akif. Hicret. Ankara: Eğitimbirsen Yayınları, 2016.

9. İnan, Mehmet Akif. Söyleşiler. Ankara: Eğitimbirsen Yayınları, 2015.
10. Karabulut, Mustafa. “M. Akif İnan’ın ‘Mescid-i Aksa’ Şiiri Üzerine Bir İnceleme.” Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11/Özel Sayı (2025), 125–134.
11. Karakaya, Z. Mehmet Âkif İnan Hayatı, Sanatı, Eserleri. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
12. Karakoç, Sezai. Alınyazısı Saati. İstanbul: Diriliş Yayınları, 2012.
13. Korkmaz, Seyfullah. “Türklerin Gözünde Kudüs Hüzün ve Elem.” The Journal of Academic Social Sciences 61/61 (January 1, 2017), 28–53. https://doi.org/10.16992/asos.13092
14. Köroğlu, Ahmet. “Reading the 1948 and 1967 Arab-Israeli Wars through Turkish Islamic Thought; Continuities and Changes.” Electronic Turkish Studies 13/22 (2018).
15. Kurtoğlu, Mehmet. Kültür Şehri Şanlıurfa. Şanlıurfa: Il Koltor Ve Turizm Müdürlogo Yayinlari, 2006.
16. Öztürk, Mustafa. “Türk Edebiyatında Kudüs Teması.” Journal of Islamic Jerusalem Studies 17/2 (2017), 39–57.
17. Pakdil, Nuri. Anneler ve Kudüsler. Ankara: Edebiyat Dergisi Yayınları, 4th Ed., 2015.
18. Sağlık, Şaban. “‘Mescid-İ Aksa’ Şiiri Örneğinde Bir Şiirin Dilbilim Terimleriyle Çözümlenmesi.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 2/3 (2002), 79–105.
19. Sağlık, Şaban. “Mescid-İ Aksa” Şiiri Örneğinde Bir Şiirin Dilbilim Terimleriyle Çözümlenmesi.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 2 (2002).
20. Tawfık, Ahmed Mahmoud Zakaria. “ تمثلات الأرض والهوية في الشعر الفلسطين: دراسة دلالية في نماذج مختارة .” Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2025), 202–226. https://doi.org/10.17859/pauifd.1538696
21. Yildirim, Hıdır. Mehmet Akif İnan Eserleri. t: Eğitim-Bir-Sen Yayınları, 2015.
22. Yücer, Hür Mahmut. “Türkiye’de Bir Kudüs Şairi: Nuri Pakdil ve Aşk-ı Kudüs.” Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 2/2 (2018), 28–43.
23. Zarifoğlu, Cahit. Korku ve Yakarış. İstanbul: Beyan Yayınları, 2013.
24. الرحمن، عبد المعبود عبد، عمر. “الوحدة العضوية في النقد الأدبي الحديث.” مجلة کلية البنات الأزهرية بالمنيا الجديدة 3 / 1 ( 2022 ،) 275 – 302.
25. الشريف، عائشة. “البعد التَّداولي للإشاريَّات في الخطاب الشعر شعر نُصيب بن ربَاح أنموذجًا.” مجلة القرطاس 2 / 25 ( 2024 ،) 91 – 124. المحفلي، محمد - الخميس، عبد الرحمن. “شعرية الحوار في القصيدة السعودية المعاصرة: دراسة في مجموعات مختارة.” مجلة بوث کلية الآداب. جامعة المنوفية
26. ﻗﻄﺐ، ﺳﻴﺪ. اﻟﻨﻘﺪ اﻷدﰊ أﺻﻮﻟﻪ وﻣﻨﺎﻫﺠﻪ . ﻣﺼﺮ: دار اﻟﺸﺮوق, 2003. ﻛﻨﻮن، أﲪﺪ. اﻟﺘﺪاوﻟﻴﺔ ﺑﲔ اﻟﻨﻈﺮﻳﺔ واﻟﺘﻄﺒﻴﻖ. ﻣﺼﺮ: دار اﻟﻨﺎﺑﻐﺔ ﻟﻠﻨﺸﺮ واﻟﺘﻮزﻳﻊ, 2015. وادي، ﻃﻪ. ﺷﻌﺮ ﺷﻮﻗﻲ اﻟﻐﻨﺎﺋﻲ واﳌﺴﺮﺣﻲ. اﻟﻘﺎﻫﺮة: دار اﳌﻌﺎرف, 1994.