Bediüzzaman Said Nursî’ye Göre Bilgi Kaynağı Olarak İlham

Öz

Bu makalenin amacı doküman analizi metodunu kullanmak suretiyle, son devir İslâm âlimlerinden Bediüzzaman Said Nursî’nin Risale-i Nur adını verdiği eserlerinde bilgi kaynağı olarak kullandığını ifade ettiği ilham hakkındaki görüşlerini tespit ve analiz etmektir. Halk arasında “Nurculuk” diye bilinen dini cemaatin kurucusu olması bu önemi daha da arttırmaktadır. Kelâm bilginleri kesin bilgi kaynaklarını yalnız duyular, akıl ve mütevatir haberden ibaret olduğunu belirleyip, itikadî ve amelî konularda ilhamın delil olamayacağını ifade etmişlerdir. Nursî’nin ilhamı bilgi kaynağı olarak kullanması bazı akademisyenler tarafından abartılı şekilde değerlendirilmiş, hatta bazıları onun Risale-i Nur adını verdiği eserlerinin vahiy mahsulü olduğunu iddiasında bulunduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu makalede Nursî’nin görüşlerini tespit için doğrudan kendi eserlerine müracaat edilmiş, kelâm bilginlerinin görüşlerini tespit için ise çoğunlukla konuyla ilgili olarak son dönemde yazılmış akademik çalışmalara başvurulmuştur. Nursî’nin görüşleriyle kelâm bilginlerinin görüşleri mukayese edildiği zaman temel olarak aralarında önemli bir farkın bulunmadığı görülmüştür. Ancak gaybî bilgiler ve marifetullah gibi itikadî ve amelî alanın dışına çıkıldığında onun kelâm bilginlerine nisbetle ilhama daha çok değer verdiği tespit edilmiştir. Fakat eserlerinin vahiy mahsulü olduğunu iddia ettiğine dair görüşün tamamen hatalı bir değerlendirmeden kaynaklandığı ortaya çıkmıştır. Nursî çok açık ve net şekilde vahiyle ilham arasında önemli farklar bulunduğunu vurgulamış, vahye nisbetle ilhamın derecesinin çok düşük ve sönük olduğunu belirtmiş, hatta ilhamın vahiy gibi olduğunu söyleyen bazı ehl-i tasavvufun bu sözleri sebebiyle büyük hata içine düştüklerine dikkat çekmiştir. İslâmî literatürde “Allah’ın, doğrudan veya melek aracılığıyla iyilik telkin eden bilgileri insanın kalbine ulaştırması” şeklinde tanımlanması sebebiyle ilhamın tek kaynağının Allah olduğu zannedilse bile Nursî’nin meleklerin, Kur’an’ın, diğer ilâhî kitapların, peygamberlerin ve onların sözlerinin, mucizelerin, dinlerin, tabiatın, tarihî ve sosyal olayların da ilham kaynağı olduğunu belirtmesi, ilhama mazhar olanların da yalnız veliler değil, onların yanı sıra bütün insanların, hatta hayvanların, bitkilerin ve yer kürenin ilhama mazhar olduklarını söylemesi, onun oldukça geniş bir ilham anlayışına sahip olduğunu göstermektedir. Diğer taraftan Nursî’nin hiçbir zaman Risale-i Nur’un ana kaynağının ilham olduğu iddiasında bulunmadığı, geneli itibarıyla kaynağının ilham olmayıp, çoğunlukla Kur’ân’ın feyzi ve yardımıyla kalbe gelen sünûhat ve Kur’ânî çıkarımlardır (istihracât-ı Kur’âniye) olduğunu ifade ettiği tespit edilmiştir. Ayrıca bu makalede ilhama yakın kavramlar olması dolayısıyla hads, keşf, sünûhat, tulûat, ihtârat, istihrâcât-ı Kur’âniye, firâset, sevk-i tabiî gibi kavramlarla ilişkisi üzerinde de durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Bilgi kaynağı
• Vahiy
• İlham
• Said Nursi

Inspiration as Source of Knowledge According to Bediuzzaman Said Nursi

Öz

The aim of this article is to identify and analyze the views of Bediuzzaman Said Nursi, one of the leading Islamic scholars of the late period, on inspiration as a source of knowledge in his Works called Risale-i Nur, by applying the method of document anlysis. Nursi’s role as the founder of the religious community known as “Nurculuk” among the public further enhaces this imortance. Scholars of Kalam (Islamic theology) have agreed that the sources of certain knowledge are the senses, reason, and widely transmitted reports, but they have differend on whether inspiration and certain other matters can be sources of knowledge. When examining statements regarding inspiration, it is generally observed that Ash’ari theologians accepted inspiration as a source of knowledge, while Maturidi theologians did not. However, it can be said that this difference is merely a literal one. Indeed, when considering whether inspiration can be used as evidence in certain matters, there is little disagreement among them. Both Ash’ari and Maduridi theologians stated that inspiration is not evidence in matters of belief and practive, while they debated whether it si binding on the recipient in other matterrs. Except fort he early periods, it is seen that theologians and Sufis generally agree that inspiration is not evidence in matters of belief and religions practive. Other issues essentially fall outside the realm of religious rulins. In these matters, theologians discussad inspiration not in terms of its binding nature, but in terms of its epistemological value.
This study also addresses the unfounded accusations made against Nursi. For example, some academics have claimed that Nursi's view on the source of inspiration differs from that of theologians, while others have argued that under the guise of inspiration, he claimed that his Risale-i Nur works were products of revelation. Nursi stated that his Risale-i Nur works were sometimes written through inspiration, and sometimes mostly through Quranic inferences. These two concepts are seen as contradictory in meaning. Inspiration refers to the birth of knowledge in the heart, while inference refers to its acquisition through analogy and reasoning. According to the definitions, the sole source of inspiration is God Almighty. However, Nursi claimed that besides God, angels, the Quran, other divine books, prophets and their sayings, miracles, religions, nature, historical and social events are also sources of inspiration. Furthermore, he views inspiration not only as a source of knowledge but also as a form of relationship between the worshipper and God. It has been determined that Nursi's fundamental view on inspiration is particularly close to the views of Ash'ari theologians, but unlike the theologians, he uses inspiration as an important source of knowledge regarding the knowledge of God.

Anahtar Kelimeler

• Theology
• Source of Knowledge
• Revelation
• Inspiration
• Said Nursi.

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
2. Aslan, Abdülgaffar. “Kelâm’da İlhamın Bilgi Değeri”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2008), 25-45.
3. Ay, Mahmut. “Kelam’da Akıl İman İlişkisi: Temel Teolojik Yaklaşımlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/1(2011), 49-68. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001056
4. Ayni, Mehmet Ali. Hüccetü’l İslâm İmam Gazzâlî. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1327.
5. Bayındır, Abdülaziz. “Said Nursi’nin Sözleri İlham Olamaz mı?”. Erişim 10 Temmuz 2025.
6. https://www.suleymaniyevakfi.org/elestiriler/said-nursinin-sozleri-ilham-olamaz-mi.html
7. Birsen, Mehmet. “Fıkıh Usulünde İlham ve Bilgi Değeri”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (Bahar 2015), 63-98.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmail el-. el-Câmi’u’ṣ-Ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.

9. Câmî, Abdurrahman. Nefeḥâtü’l-üns. thk. Muhammed Edib el-Câder. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
10. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
11. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1976.
12. Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali es-Seyyid eş-Şerîf el-. et-Ta’rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
13. Çelebi, İlyas. İslâm İnancında Gayb Problemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
14. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer b. İsa. Taḳvîmüʻl-edille fi uṣûliʻl-fiḳh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2001.
15. Demir, Ahmet İshak. Mütekaddimîn Devri Kelâmcılarına Göre Bilgi Kaynağı Olarak Keşf ve İlhâm. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
16. Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. el-Müsned. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981. Gazzâlî. Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, İḥyâu ʻulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, ts. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim: 15 Nisan 2025. sozluk.gov.tr
17. Hifnî, ʻAbdülmünʻim el-. Muʻcemü muṣṭalaḥâti’ṣûfiyye. Beyrut: 1400/1980.
18. Hökelekli, Hayati. “Hads”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/68-69. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
19. Işıtan, İbrahim. “Ehli Sünnet Kelam Mezheplerinin Sûfîlerin Keşf ve İlham Metodu Hakkındaki Görüşlerinin Kısa Bir Değerlendirilmesi, Eş‘ariyye Örneği”. V. Uluslararası Şeyh Şaban-ı Velî Sempozyumu (Eşʻarîlik). Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2018), 236-248.
20. İbn Hazm, Ebû Muhammed b. Ali b. Ahmed b. Saîd ez-Zâhirî. Resâilü İbn Ḥazm el-Endelûsî. thk. İhsan Abbas. 4 Cilt. Beyrut: el-Müessesetü'l-Arabiyye,1983.
21. İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali. Lisânü’l-ʻArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
22. İbnü’l-Arabî, Ebû Abdullah Muhyiddîn Muhammed b. Ali. el-Fütûḥâtü’l-Mekkiyye. thk. Osman Yahya. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb,1405/1985.
23. İbrahim Mustafa vd. el-Muʻcemü’l-vasîṭ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1986.
24. İbn Kesîr. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʻAẓîm. thk. Hikmet b. Beşir b. Yasin. 7 cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1431. İsferâyînî, Ebû İsḥâḳ ‘İṣâmüddîn. “Ḥâşiyetü ‘İṣâm ‘ale’s-Ṣaʻd ‘ale’n-Nesefiyye”. Şurûḥ ve Ḥavâşîyü’l-‘Aḳā‘idi’n-Nesefiyye. thk. Aḥmed Ferîd el-Mezîdî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1434/2013.
25. Kuşpınar, Bilal. İbn-i Sina’da Bilgi Teorisi. Ankara: MEB Yayınları, 2001.
26. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-. Kitabü’t-tevhid. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: TDV Yayınları, 2017.
27. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te'vilâtü'l-Ku'rân. çev. Bekir Topaloğlu vd., 18 cilt. İstanbul: Ensar Yayınları, 1430/2019.
28. Müslim b. Haccâc. el-Câmiʻu’ṣ-Ṣaḥîḥ. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
29. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît: Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. 6 Cilt.
30. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
31. Nursî, Bediüzzaman Said. Asa-yı Musa. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
32. Nursî, Bediüzzaman Said. Barla Lâhikası. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
33. Nursî, Bediüzzaman Said. Emirdağ Lâhikası. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
34. Nursî, Bediüzzaman Said. İlk Dönem Eserleri. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
35. Nursî, Bediüzzaman Said. İşârâtü’l-İ’câz. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
36. Nursî, Bediüzzaman Said. Kastamonu Lâhikası. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
37. Nursî, Bediüzzaman Said. Lem’alar. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
38. Nursî, Bediüzzaman Said. Mektûbat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
39. Nursî, Bediüzzaman Said. Mesnevî-i Nuriye. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
40. Nursî, Bediüzzaman Said. Muhâkemat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
41. Nursî, Bediüzzaman Said. Sikke-i Tasdîk-i Gaybî. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
42. Nursî, Bediüzzaman Said. Sözler. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
43. Nursî, Bediüzzaman Said. Şuâlar. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
44. Nursî, Bediüzzaman Said. Tarihçe-i Hayat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
45. Râgıb el-İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳur’ân. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1980.
46. Siyâlkûtî, ‘Abdülḥakîm. “Ḥâşiyetü ‘Abdilḥakîm es-Siyâlḳûtî ‘ale’l-Ḥayâlî”. Şurûḥ ve Ḥavâşîyü’l-‘Aḳā‘idi’n-Nesefiyye. thk. Aḥmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1434/2013.
47. Taberî, Ebû Caʻfer Muhammed b. Cerîr et-. Tefsîru’ṭ-Ṭaberî – Câmiʻu’l-beyân ʻan te’vîli âyi’l-Ḳur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
48. Teftâzânî, Saʻdüddîn Mesʻûd b. Ömer. Şerḥu’l-ʻakāidi’n-Nesefiyye. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2008.
49. Tehânevî, Muhammed Ali b. Ali et-. Keşşâfü ıṣṭılâḥâti’l-fünûn ve’l-ʻulûm. 2 Cilt. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1404/1984.
50. Tekhafızoğlu, Abdullah. Nur Risaleleri’ne Eleştirel Bir Yaklaşım (Erişim 1 Haziran 2025).
51. https://www.scribd.com/document/25365546/Tekhafızoglu-Abdullah-Nur-Risalelerine-Eleştirel-Bir-Yaklaşım Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ et-. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1981.
52. Uludağ, Süleyman. “Havâtır”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/526. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
53. Uludağ, Süleyman. “Keşf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/315-317. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
54. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012.
55. Vural, Mehmet. “Gazzâlî’nin Epistemolojisinde Sezgi ve İlham”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3/9 (2002), 179-186.
56. Yalçın, Abdulhakim. Kelâm İlminde İlhamın Bilgi Değeri. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
57. Yavuz, Yusuf Şevki. “Havâtır”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/523-526. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
58. Yavuz, Yusuf Şevki. “İlham”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/98-100. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
59. Yavuz, Yusuf Şevki. “İstidlâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/325-328. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
60. Yavuz, Yusuf Şevki. “Nur Risalelerine Göre Said Nursî’nin Kelâmî Görüşleri”. Uluslararası Bediüzzaman Sempozyumu III. İstanbul: İstanbul İlim ve Kültür Vakfı, 1995.
61. Yavuz, Yusuf Şevki. “Vahiy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/443-444. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.