Kur’ân-ı Kerîm’deki Metaforların Kavramsal Çözümlemesinde Kognitif Metafor Teorisinin Uygulanabilirliği: İman/Küfür Metaforları Örneği

Öz

Klasik belâgat ve retorik geleneğinde metafor, asırlar boyunca dilin estetik bir unsuru olarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşıma göre metafor, hakikatin kendisi değil, onun süslü bir ifadesidir. Bununla birlikte, İslam düşünce geleneğinde ve bilhassa Kur'an tefsirlerinde mecaz, lafzın ötesindeki manayı keşfetmek adına kelam ve beyan ilimleri çerçevesinde asırlarca derinlemesine tartışılmıştır. Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında bilişsel dilbilim alanında yaşanan gelişmeler, özellikle George Lakoff ve Mark Johnson’ın çalışmaları, metaforun sadece dilde değil, insan zihninin kavramlaştırma süreçlerinde temel bir mekanizma olduğunu ortaya koymuştur. Bilişsel bilimlerin verileriyle temellendirildiği için bu çalışmada Kognitif Metafor Teorisi başlığı altında ele aldığımız ve Kavramsal Metafor Teorisi olarak adlandırılan bu yaklaşıma göre insan zihni, soyut ve kavranması güç olan olguları, fiziksel dünyada tecrübe ettiği somut nesneler üzerinden kodlayarak anlamlandırır. Metaforların geleneksel belagatteki edebi bir sanat olmaktan öte, insanın düşünce sisteminin temelinde bulunan asli bir unsur olduğu kabulünden hareket eden bu çalışma, Kur’an’ın hitabını insanların bizzat içinde yaşadığı dil vasıtasıyla günlük hayatın muhatabı olarak görebilmeyi hedefler. Zira ilahi hitap, gönderildiği dönemde ve sonrasında inananlara bizzat gündelik yaşamı düzenleme yönünde bir rehberdir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Kur'an-ı Kerim'in en merkezi kavramları olan ‘iman’ ve ‘küfür’ olgularını, George Lakoff ve Mark Johnson’ın geliştirdiği Kavramsal Metafor Teorisi çerçevesinde analiz etmek ve bu teorinin tefsir çalışmalarındaki uygulanabilirliğini test etmektir. Kur'an-ı Kerim, muhataplarına hitap ederken inanç gibi gaybî ve soyut hakikatleri, muhatap toplumunun zihin dünyasındaki somut tecrübelerle eşleştirerek sunmuştur. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği kullanılmış, Kur’an’da ilgili ayetler taranarak soyut inanç kavramlarının somutlaştırılmasında kullanılan dört temel bilişsel metaforik yapı üzerinden inşa edildiği görülmüştür:1-İman ve Küfür Bağlamında Işık ve Karanlık Metaforları:İmanın nur (ışık), küfrün ise zulmet (karanlık) olarak kurgulandığı bu metaforik yapıda, ‘bilmek görmektir’ ilkesi işlenmekte, hidayet bir göz ve idrak açıklığı, dalalet ise bir körlük hali olarak sunulmaktadır. 2-Ticaret metaforu çerçevesinde İman ve Küfürde Değer Aktarımı:İnanmak ve inkâr etmek, kâr-zarar dengesi üzerine kurulu ticari bir işlem olarak kodlanmıştır. İman edenler ‘Allah ile alışveriş yapanlar’ olarak nitelenirken, münafıklar ‘hidayeti verip sapkınlığı satın alan’ basiretsiz tüccarlar olarak tasvir edilmiştir. 3-Kalp Kavramının Mekânsal İnşası: İmanın Kalpte Varlığı:İnsanın kalbi/göğsü, içine imanın veya küfrün dolduğu fiziksel bir oda olarak düşünülmüştür. İman bu odayı genişletirken (inşirah), küfür ve nifak kalbin mühürlenmesine veya odanın daralmasına neden olmaktadır. 4-Biyolojik Varlık Alanı Olarak İman ve Küfür:Dirilik ve Ölülük Metaforları İman biyolojik bir canlılık ve tepki verme yeteneği (işitme/konuşma) ile eşleştirilirken, kâfirler, biyolojik olarak yaşıyor olsalar bile, hakikate tepkisiz kalmaları nedeniyle ölüler(emvât) olarak kategorize edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Kur'an metaforlarının edebi bir süslemenin ötesinde, teolojik hakikatleri inşa eden bilişsel araçlar olduğunu göstermiştir. Kognitif Metafor Teorisi, ayetlerdeki soyut-somut ilişkisini sistematik bir şekilde çözümleyerek, klasik tefsir usulünü destekleyen işlevsel bir analiz imkânı sunmaktadır. Ayrıca teorinin Kur’an araştırmalarında güçlü bir analitik araç olduğu, fakat elbette ilahi hitabın tüm boyutlarını kapsayacak kesin bir çözümleme yöntemi olmadığı tespit etmiştir. Çalışmamız bu sınırlılıklar ışığında teorinin İslami ilimlerin kendi epistemolojik çerçeveleriyle, geleneksel Mecazu’l Kur’an ve Belagat ilmiyle sentezlenerek, ilahi dilin kendine özgü mecazlarını daha derinlemesine inceleyecek yeni araştırma olanaklarını önermekte ve bu yönde ileri araştırmaların modern toplumlarda daha geniş ve etkili biçimde anlaşılabilirlik oluşturması açısından gerekli olduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Tefsir
• Bilişsel Dilbilim
• Kognitif Metafor Teorisi
• Kur'an-ı Kerim
• İman
• Küfür

The Applicability of Cognitive Metaphor Theory to the Conceptual Analysis of Qur'anic Metaphors: The Case of the Metaphors of Faith and Disbelief (Īmān/Kufr)

Öz

In the classical tradition of eloquence (balāgha) and rhetoric, metaphor was regarded as an aesthetic feature of language- an ornamented expression of truth, not truth itself. In Islamic thought and Qur'anic exegesis (tafsīr), however, figurative language (majāz) was debated in depth for centuries in kalām and bayān to uncover meaning beyond literal wording. In the later twentieth century, developments in cognitive linguistics- especially the work of George Lakoff and Mark Johnson- demonstrated that metaphor is fundamental not only to language but to human conceptualization itself. Grounded in cognitive-scientific findings, this approach is here termed Cognitive Metaphor Theory (Conceptual Metaphor Theory; hereafter CMT): the human mind makes sense of abstract, hard-to-grasp phenomena by encoding them through concrete objects of physical experience.
Taking metaphor not as a traditional literary art but as an essential element at the foundation of human thought, the study aims to view the Qur'anic address- through the language in which people themselves live- as an interlocutor of everyday life; for the divine address is, at the time of revelation and thereafter, a guide for believers in ordering daily life. Its central aim is to analyze faith (īmān) and disbelief (kufr)- the Qur'an's core concepts- through CMT, and to test its applicability in tafsīr studies. Addressing its audience, the Qur'an presents unseen (ghaybī) and abstract truths such as belief by mapping them onto concrete experiences from the addressed society's mental world.
Using document analysis, a qualitative method, the study surveys relevant Qur'anic verses, finding belief concepts built upon four basic cognitive-metaphorical structures that render them concrete. (1) Light and darkness: faith is configured as light (nūr), disbelief as darkness (ẓulma); the principle "knowing is seeing" is elaborated, with guidance (hidāya) as clarity of sight and comprehension, error (ḍalāla) as blindness. (2) Commerce: belief and disbelief are encoded as a commercial transaction governed by profit and loss- believers as those who "trade with God," hypocrites (munāfiqūn) as merchants without insight (baṣīra) who "trade guidance for error." (3) The heart as space: the heart/breast is conceived as a physical room filled with faith or disbelief; faith expands it (inshirāḥ), while disbelief and hypocrisy (nifāq) cause its sealing or contraction. (4) Life and death: faith is paired with biological vitality and responsiveness (hearing and speech), while disbelievers (kāfirūn), though biologically alive, are classed among the dead (amwāt) for unresponsiveness to truth.
The study concludes that Qur'anic metaphors are cognitive instruments constructing theological truths, not literary ornament. Systematically analyzing the abstract–concrete relation in the verses, CMT offers a functional analytical mode supporting classical tafsīr methodology. The study determines that CMT, while a powerful tool in Qur'anic research, is of course not a method encompassing every dimension of the divine address. Given these limitations, it proposes research synthesizing CMT with the Islamic sciences' own epistemological frameworks and traditional disciplines of Majāz al-Qur'ān, tafsīr, and balāgha to examine in depth figurative expressions distinctive to the divine language. It argues such work is valuable for fostering more effective intelligibility of the Qur'an in modern societies.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Qur'anic Exegesis (Tafsīr)
• Cognitive Linguistics
• Cognitive Metaphor Theory
• the Qur'an
• Faith (Īmān)
• Disbelief (Kufr).

Kaynakça

1. Al-Ali, Ali vd. “The Functions And Linguistic Analysis Of Metaphor In The Holy Qur’an”. European Scientific Journal 12/14 (2016), 164-174. https://doi.org/10.19044/esj.2016.v12n14p164
2. Aquinas, Saint Thomas. The Summa Theologica Vol.1. çev. Fathers of the English Dominican Province. New York: Benziger Bros., 1923. http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126741
3. Aristoteles. Poetika Şiir Sanatı Üzerine. I stanbul: Say Yayınları, 3. Basım, 2017.
4. Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat bilgi ve Teorileri: Belâgât. I stanbul: Enderun, 2. Basım, 1989.
5. Bilmen, O mer Nasuhi. Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri. I stanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1966.
6. Cu rca ni, Abdulka hir el. Sözdizimi ve Anlambilim-Delâil’ül-İc’âz. I stanbul: Litera Yayıncılık, 2. Basım, 2016.
7. Çag ıran, Zeynep Sayın. Kur’ân-ı Kerîm’deki Metaforların Gündelik Dil Felsefesi Açısından İncelenmesi. Bursa: Uludag U niversitesi, Sosyal Bilimler Enstitu su , Yu ksek Lisans Tezi, 2020.
8. Çalık, Fatma. “Bir Semantik Analiz Denemesi: Kur’a n’da ‘Kalp’ Kavramı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2011), 167-190.

9. Davidson, Donald. “What Metaphors Mean”. Critical Inquiry 5/1 (1978), 31-47.
10. Descartes, Rene . -Aklını İyi Yönetmek ve Bilimlerde Hakikati Aramak İçin-Yöntem Üzerine Konuşma. I stanbul: Tu rkiye I ş Bankası Ku ltu r Yayınları, 2020.
11. Er, Hasan. Dinî Sözcelerin Edimselliği. Bursa: Bursa Uludag U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitu su , Doktora, 2019.
12. Eyu pog lu, Osman - Yıldız, Murat. “Kur’a n’ı Anlamaya Yo nelik Literal ve Ku ltu rel Yaklaşımların Sosyal Deg işmeye Uyum Açısından I şlevsellig i”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/3 (2016), 163-198.
13. Gemuhluog lu, Zeynep. “Metaforların Kognitif I çeriklerinin Felsefe ve Şiir Dili Açısından I ncelenmesi -Fa ra bı , I bn Sina ve I bn Ru şd O rnekleri-”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/34 (2008), 121-144. https://doi.org/10.15370/muifd.35156
14. Hausman, Carl R. Metaphor and Art: Interactionism and Reference in the Verbal and Nonverbal Arts. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1. Basım, 1989. http://archive.org/details/metaphorartinter0000haus
15. Heidegger, Martin. Poetry, Language, Thought. New York, NY: Harper & Row, 1975. http://archive.org/details/poetrylanguageth00heid
16. Izutsu, Toshihiko. God and Man in the Koran: Semantics of the Koranic Weltanschaung. Kuala Lumpur: Islamic Book Trust, 2. Basım, 2008.
17. İbn-Kesîr, Ebü'l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. İbn-i Kesîr Tefsîri. İstanbul: Karınca & Polen Yayınları, 2019.
18. Johnson, Mark Leonard. The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination and Reason. Chicago London: The University of Chicago press, 1987.
19. Keklik, Nihat. “Felsefe Bakımından Metafor”. Felsefe Arkivi 25 (30 Temmuz 2013), 17-26.
20. Kur’ân-ı Kerîm Meâli̇. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011. https://dijital.diyanet.gov.tr/e-kitap/kuran-i-kerim-meali-/doc-dr-halil-altuntas/kuran-kitapligi/430
21. Kittay, Eva Feder. Metaphor: Its Cognitive Force and Linguistic Structure. Oxford: Clarendon Press, Reprinted., 1991.
22. Lakoff, George. “The Contemporary Theory of Metaphor”. Metaphor and Thought. ed. Andrew Ortony. 202-251. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
23. Lakoff, George - Johnson, Mark. Metaforlar, Hayat Anlam ve Dil. çev. Go khan Yavuz Demir. I stanbul: I thaki Yayınları, 1. Basım, 2015.
24. Martinich, A. P. “A Theory for Metaphor”. Journal of Literary Semantics 13/1 (01 Ocak 1984), 35-56. https://doi.org/10.1515/jlse.1984.13.1.35
25. Nietzsche, Friedrich. Ahlak Ötesi Anlamda Doğru ve Yalan Üzerine & Müzik ve Söz Üzerine. çev. A. Onur Aktaş. Ankara: Akademim Yayınları, 2024.
26. O zcan, Zeki. Dil Felsefesi 3 İkinci Wittgenstein’da Gramer Paradigması. Bursa: Sentez Yayıncılık, 1. Basım, 2018.
27. Platon. Devlet. çev. Cenk Saraçog lu - Veysel Atayman. I stanbul: Bordo Siyah Yayınları, 1. Basım, 2013. Rad ı , Şerı f er-. Kur’ân Mecâzları: Telhîsu’l-Beyân Fî Mecâzâti’l-Kur’ân. ed. Mustafa Çag rıcı. çev. I smail Durmuş. I stanbul: Kuramer, 1. Basım, 2016.
28. Rifat, Mehmet. Açıklamalı Göstergebilim Sözlüğü. I stanbul: Alfa Yayınları, 2019.
29. Saruhan, Mu fit Selim. İslâm Düşüncesinde İstiâre (Metafor). Ankara: Ankara U niversitesi, 1994. (TDV I sla m Araştırmaları Merkezi). https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&tidno=10723
30. Schopenhauer, Arthur. İsteme ve Tasarım Olarak Dünya. çev. Levent O zşar. I stanbul: Biblos Kitabevi, 2. Basım, 2009.
31. Searle, John R. Expression and Meaning: Studies in the Theory of Speech Acts. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 2012. https://doi.org/10.1017/CBO9780511609213
32. Tokur, Behlu l. “Kur’a n’da Soru Kalıpları ve Metaforlar”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (2011), 105-118.
33. Wittgenstein, Ludwig. Felsefi Soruşturmalar. çev. Haluk Barışcan. I stanbul: Metis Yayınları, 3. Basım, 2014. Yavuz, O mer Faruk. Kur’ân’da Sembolik Dil. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2006.
34. Yazır, Muhammed Hamdi vd. Hak dini Kur’an dili: İnceleme-Tenkitli Metin. I stanbul: Tu rkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlıg ı, 1. Basım, 2021.
35. Zemahşerı . El-Keşşâf - Keşşâf Tefsiri. 1-6 Cilt. 3.cilt. I stanbul: Tu rkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlıg ı, 2016. http://archive.org/details/el-kessaf-kessaf-tefsiri-1-6-zemahseri