Hz. Muhammed’in (S.A.S.) Stratejik Liderliği: Kavramsal Bir Model Önerisi

Öz

Bu çalışma, Hz. Muhammed’in (s.a.s.) Medine dönemine dair seçilmiş tarihsel uygulamalarını stratejik liderlik perspektifinden analiz ederek söz konusu uygulamalarda öne çıkan stratejik liderlik boyutlarını belirlemeyi ve bu bulgulardan hareketle kavramsal bir stratejik liderlik modeli ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yaklaşımıyla yürütülen çalışmada veri toplama yöntemi olarak doküman incelemesi, verilerin çözümlenmesinde ise tematik analiz kullanılmıştır. Erken dönem siyer ve İslam tarihi kaynakları ile çağdaş çalışmalar temelinde Medine Vesikası, Muâhât, Bedir, Uhud ve Hendek Gazveleri, Hudeybiye Antlaşması, İslam’a davet mektupları, Mekke’nin Fethi, Mûte Savaşı ve Tebük Gazvesi, Heyetler ve Veda Hutbesi incelenmiştir. Tarihsel olaylar, ortaya çıktıkları stratejik bağlam, liderlik kararları ve uygulamaları ile bunların kurumsal ve toplumsal sonuçları bakımından değerlendirilmiştir. Bulgular, incelenen uygulamaların kurumsal düzen inşası, toplumsal bütünleşme, kriz ve güvenlik liderliği, diplomatik liderlik ve sürdürülebilir yönetişim olmak üzere birbiriyle ilişkili beş stratejik liderlik boyutu altında açıklanabileceğini göstermektedir. Bu boyutlardan hareketle geliştirilen kavramsal model, farklı koşullarda ortaya çıkan stratejik liderlik uygulamalarının birbirini tamamlayan niteliğini ve bunların toplumsal meşruiyet ile kalıcı siyasal düzenle ilişkisini ortaya koymaktadır. Çalışma, Hz. Peygamber’in genel liderlik özelliklerini açıklama iddiası taşımaksızın, seçilmiş tarihsel uygulamalarda ortaya çıkan stratejik liderlik örüntüsünü sistematik biçimde kavramsallaştırmakta ve tarihsel veriler ile çağdaş stratejik liderlik literatürü arasında disiplinler arası bir analiz zemini sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Hz. Muhammed
• Stratejik Liderlik
• Kriz Yönetimi
• Sürdürülebilir Yönetişim

The Strategic Leadership of Prophet Muhammad (PBUH): Toward a Conceptual Model

Öz

This study aims to analyze selected historical Medinan practices of Prophet Muhammad (PBUH) from the perspective of strategic leadership, identify the key dimensions of strategic leadership reflected in these practices, and develop a conceptual strategic leadership model based on the findings. Adopting a qualitative research approach, the study employs document analysis for data collection and thematic analysis for data analysis. Drawing on early sīra and Islamic historical sources as well as contemporary scholarship, the study examines the Constitution of Medina, Muʾākhāt (the bond of brotherhood), the Battles of Badr, Uhud, and the Trench, the Treaty of Hudaybiyyah, letters of invitation to Islam, the Conquest of Mecca, the Battle of Muʾtah and the Expedition of Tabuk, the delegations, and the Farewell Sermon. These historical events are analyzed in terms of their strategic context, leadership decisions and practices, and their institutional and societal outcomes. The findings indicate that the practices examined can be conceptualized under five interrelated dimensions of strategic leadership: institutional order-building, social integration, crisis and security leadership, diplomatic leadership, and sustainable governance. The conceptual model developed on the basis of these dimensions demonstrates the complementary nature of strategic leadership practices across different contexts and their relationship with societal legitimacy and enduring political order. Without claiming to explain the overall leadership characteristics of Prophet Muhammad, this study systematically conceptualizes the strategic leadership pattern manifested in selected historical practices and provides an interdisciplinary analytical framework connecting historical evidence with contemporary strategic leadership literature.

Anahtar Kelimeler

• Sīra
• Prophet Muhammad
• Strategic Leadership
• Crisis Management
• Sustainable Governance

Kaynakça

1. Adair, John. Hz. Muhammed Örneğinden Hareketle Lider. çev. Ali Çavuşoğlu. Ufuk Yayınları, 2012.
2. Adair, John. The Leadership of Muhammad. Londra: Kogan Page Publishers, 2010.
3. Akdoğan, Yalçın. Nebevi Liderlik ve Hz. Muhammed (sas.). Otto Yayınları, 2021.
4. Ansell, Chris vd. “Improving policy implementation through collaborative policymaking”. Policy & Politics 45/3 (2017), 467-486.
5. Antonakis, John - Day, David V. “Leadership: Past, Present, and Future”. The Nature of Leadership. 3-26. Thousand Oaks: SAGE Publications, 3. Basım, 2018.
6. Aytürk, Nihat. Hz. Muhammed’in Yönetim ve Liderlik Sırları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2016.
7. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr - Rayâd Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
8. Boal, Kimberly B - Hooijberg, Robert. Yearly Review of Leadership. “Strategic Leadership Research: Moving on”. The Leadership Quarterly 11/4 (2000), 515-549.

9. Boin, Arjen vd. “Managing Crises: Five Strategic Leadership Tasks”. The Politics of Crisis Management: Public Leadership under Pressure. 3-22. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
10. Boin, Arjen - Hart, Paul ’t. “Public Leadership in Times of Crisis: Mission Impossible?” Public Administration Review 63/5 (2003), 544-553.
11. Braun, Virginia - Clarke, Victoria. “Using Thematic Analysis in Psychology”. Qualitative Research in Psychology 3/2 (2006), 77-101.
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. 7 Cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 1414/1993.
13. Burns, James MacGregor. Leadership. New York: Harper & Row, 1978.
14. Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr b. Mahbûb. el‑Beyân ve’t-Tebyîn. 3 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1423/2002.
15. Carpenter, Mason A. vd. “Upper Echelons Research Revisited: Antecedents, Elements, and Consequences of Top Management Team Composition”. Journal of Management 30/6 (2004), 749-778.
16. Efendioğlu, Mehmet. “Tedvîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/267-269. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
17. Erul, Bünyamin. Örnek Bir Lider Hz. Peygamber. TDV Yayınları, 2014.
18. Erul, Bünyamin. “Vedâ Hutbesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/591-593. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
19. Fayda, Mustafa. “Bedir Gazvesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/325-327. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
20. Fayda, Mustafa. “Senetü’l-Vüfûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/520-521. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
21. Finkelstein, Sydney vd. Strategic Leadership: Theory and Research on Executives, Top Management Teams and Boards. Oxford: Oxford University Press, 2009.
22. Freeman, R. Edward. Strategic Management: A Stakeholder Approach. Boston: Pitman, 1984.
23. Hambrick, Donald C. “Upper Echelons Theory: An Update”. Academy of Management Review 32/2 (2007), 334-343.
24. Hambrick, Donald C. - Mason, Phyllis A. “Upper Echelons: The Organization as a Reflection of Its Top Managers”. The Academy of Management Review 9/2 (1984), 193-206.
25. Hamîdullah, Muhammed. “Hudeybiye Antlaşması”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/297-299. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
26. Hamîdullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. 2 Cilt. Ankara: İmaj İç ve Dış Ticaret, 2003.
27. Hocaoğlu, Öznur. “Hz. Peygamber Dönemi ve Sonrasında Bir Misafirhane: Remle bnt. Haris ve Evinin Fonksiyonu”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 14 (2022), 169-190.
28. Ireland, R. Duane - Hitt, Michael A. “Achieving and Maintaining Strategic Competitiveness in the 21st Century: The Role of Strategic Leadership”. The Academy of Management Executive 19/4 (2005), 63-77.
29. İbn Hişâm, Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebîviyye. thk. Mustafa es-Sakkâ vd. 2 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1955.
30. İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed. es-Siyer ve’l-meġāzî (Sîretü İbn İshâḳ). ed. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1978.
31. İbn Sa’d, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
32. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali b. Muhammed. el‑Muntazam fî tarihi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ - Mustafa Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
33. Kapar, Mehmet Ali. “Safvân b. Ümeyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/486-487. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
34. Kotter, John P. Leading Change. Boston: Harvard Business School Press, 1996.
35. Kurt, Eyüp. “Hz. Peygamberin Otoritesine Dair Bir İsimlendirme Önerisi”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 11/2 (2013), 195-208.
36. Kütükoğlu, Mübahat S. Tarih Araştırmalarında Usûl. Ankara: TTK Yayınları, 5. Basım, 2023.
37. Nahapiet, Janine - Ghoshal, Sumantra. “Social Capital, Intellectual Capital, and the Organizational Advantage”. Academy of Management Review 23/2 (1998), 242-266.
38. Northouse, Peter G. Leadership: Theory and Practice. Thousand Oaks: SAGE Publications, 9. Basım, 2021.
39. Othman, Rozhan. Strategic Leadership of Muhammad SAW. Kuala Lumpur: ILHAM Books, 2024.
40. Önkal, Ahmet. “Mustaliḳ (Benî Mustaliḳ)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/360-361. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
41. Özel, Ahmet. “Huzâî, Ali b. Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/433-434. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
42. Özel, Ahmet. Hz. Muhammed’in Devlet Yönetiminde Liderlik Sırları. Karakutu Yayınları, 2005.
43. Özkan, Mustafa. “Medine Vesikası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-2/212-215. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
44. Rahman, Afzalur. Muhammad (SAW) As a Military Leader. Londra: Muslim Schools Trust, 1980.
45. Saani, Javed Iqbal. Prophet of Islam as a Strategist. Londra: Intellectual Capital Enterprise Limited, 2024.
46. Schein, Edgar H. Organizational Culture and Leadership. San Francisco: Jossey-Bass, 4. Basım, 2010.
47. Scott, W. Richard. Institutions and Organizations: Ideas, Interests, and Identities. Los Angeles: Sage, 4. Basım, 2014.
48. Sezikli, Hacı Ahmet - Çıplak, M. Şakir. Hz. Muhammed’in Toplum Yönetim Sırları. İstanbul: İkibuçuk Kitap, 2023.
49. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemsüddin Yusuf Kızoğlu. Mir’âtü’z-zâmân fî târîhi’l-a‘yân. 23 Cilt. Dımeşk: Dâru’r-Risâle el-Âlemiyye, 2013.
50. Şahyar, Ayşe Esra. “İman Yemenlidir, Hikmet Yemenlidir’ Hadisi Üzerine Din, Şehir ve Medeniyet İlişkisi Bakımından Bir Değerlendirme”. Hadis Tetkikleri Dergisi 10/1 (30 Haziran 2012), 7-33.
51. Şenyayla, Gencal. “İnsan - Şehir Entegrasyonu Bağlamında Muâhât (Kardeşleşme) Olayı”. Medeniyet İnsan ve Din. ed. Kemal Göz-Mustafa Türkan. 137-154. Ankara: Fecr Yayınları, 2018.
52. Şenyayla, Gencal. “İslam’ın İlk Şehit Elçisi: Hâris b. Umeyr”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020), 1013-1034.
53. Şimşek, Ahmet. Tarih Ne İşe Yarar? İstanbul: Kapı Yayınları, 2022.
54. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’t-Taberî (Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk). thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. 11 Cilt. Mısır: Dârü’l-Meârif, 2. Basım, 1967.
55. Togan, Zeki Velidi. Tarihte Usul. İstanbul: Enderun Kitabevi, 4. Basım, 1985.
56. Vâkıdî, Muhammed b. Ömer b. Vâkıd. el-Megâzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Londra: Oxford Üniversitesi Yayınları, 1966.
57. Watt, W. Montgomery. Muhammad: Prophet and Statesman. London: Oxford University Press, 1961.
58. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 8. Basım, 2011.
59. Yiğit, İsmail. “Tebük Gazvesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/228-230. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.