Sebzî ve Levendî Mahlaslı Şairlerin Yayımlanmamış Gazellerine Nazire Geleneği Açısından Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım

Yıl 2025, Sayı: 23 [GÜZ 2025], 397 - 416, 25.10.2025

Mutlu Muhammet Aktaş

https://doi.org/10.28981/hikmet.1713583

https://izlik.org/JA98NA58FX

Öz

Klasik Türk şiirinde, adları unutulmaya yüz turumuş pek çok şairin bulunduğu aşikârdır. Ancak aradan asırlar geçmiş olamasına rağmen bazı şairlerin isimleri günümüzde de yeniden zikredilme imkânı bulmuştur. Bu duruma katkı sunan unsurların başında şüphesiz şiir mecmuaları gelmektedir. Onlar hakkında yapılan çalışmalar, edebî mirasa yeni eserler kazandırmanın yanında şuaranın edebiyat tarihindeki yerini almasına katkı sağlamaktadır. Bu doğrultuda Balıkesir Ömer Ali Bey Yazma Eser Kütüphanesi Edremit Koleksiyonunda “Mecmû'a-i Eş'âr 10 Ed 113” arşiv numarasına kayıtlı bir şiir mecmuası incelenmiş, içinde Levendî ve Sebzî mahlaslı şairlere ait “olmuşuz” redifli iki gazelin olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada, bu gazeller şekil ve muhteva yönünden değerlendirilerek mukayeseli bir analiz gerçekleştirilmiştir. Ayrıca klasik Türk şiirinde aynı mahlası kullanan birden fazla şairin bulunması yaygın bir durum olduğundan söz konusu gazellerin müelliflerinin kim olduğu üzerinde durulmuştur. Bu çalışmanın temel amacı, incelenen şiir mecmuasında yer alan ve çalışmaya kaynaklık eden manzumeleri çeviri yazılı metin hâline getirip tanıtmanın ötesinde aynı redifli gazelleri şekil, muhteva, dil ve üslup özellikleri bakımından karşılaştırmalı olarak incelemek ve elde edilen bulguları nazire geleneği çerçevesinde değerlendirmektir.

Anahtar Kelimeler

mecmua , Levendî , Sebzî , klasik Türk şiiri , nazire

A Comparative Approach to the Unpublished Ghazals of Sebzi and Levendi in the Context of the Tradition of Poetic Imitation

https://izlik.org/JA98NA58FX

Öz

It is evident that in classical Turkish literature, numerous poets remained in the shadow of the acknowledged masters or were gradually forgotten over time. However, despite the passing of centuries, some of these names continue to be remembered. One of the primary sources that enables this remembrance is poetry mecmuas. Studies conducted on these anthologies not only contribute new works to the literary heritage but also help position poets within the framework of literary history. In this context, a poetry anthology registered under the archive number "Mecmua-i Eşar 10 Ed 113" in the Edremit Collection of the Ömer Ali Bey Manuscript Library in Balıkesir has been examined. Within this anthology, two ghazals bearing the repeated word "olmuşuz" and attributed to poets using the pseudonyms Levendi and Sebzi were identified. The study conducts a comparative analysis of these ghazals in terms of form and content. Additionally, since it is common in classical Turkish poetry for multiple poets to use the same pseudonym, the study also focuses on identifying the actual authors of the mentioned ghazals. The main aim of the research is not merely to introduce the anthology or the poems it contains, but rather to compare the ghazals which share the same redif in terms of formal structure, content, language, and style, and to evaluate them within the framework of the poetic imitation tradition.

Anahtar Kelimeler

Levendi , Sebzi , Classical Turkish poetry , poetic imitation , mecmua

Kaynakça

• Açıl, Berat. "Klasik Türk Şiirinde Estetik Bir Unsur Olarak Çiçekler." FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 5 (2015): 1-28.
• Ahdî. Gülşen-i Şu'arâ, haz. Süleyman Solmaz, Ankara: AKMB Yayınları, 2005.
• Aksoyak, İsmail Hakkı. “Levendî.” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 22.11.2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/levendi.
• Akün, Ömer Faruk. “Dîvân Edebiyatı.” TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Aslan, Üzeyir. “Klâsik Türk Şiirinde Şâhid.” Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 1 (2010): 1-28.
• Âşık Çelebi. Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, haz. Filiz Kılıç. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0.
• Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2010.
• Beyânî. Tezkiretü’ş-Şu’arâ, haz. Aysun Sungurhan. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara: Anka Yayınları, 2005.
• Cunbur, Müjgan. “Klasik Edebiyatımızda Ehl-i Beyt Sevgisi.” Erdem 8, no. 24 (1996): 909-960.
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2008.
• Ertek Morkoç, Yasemin. “İzmir Millî Kütüphane'de Kayıtlı Bulunan (1467/14) Bir Mecmû‘a-i Eş‘âr'ın Düşündürdükleri.” Electronic Turkish Studies 8, no. 1 (2013): 268
• Gıynaş, Kamil Ali. "Ana Vatanına Dönmeyi Bekleyen Ruhlar." The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS) 9. Dinle Neylerden" Mesnevî'nin İlk 18 Beyit Şerhleri Özel Sayısı (2024): 32-40.
• Güftî. Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ, haz. Kaşif Yılmaz. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67156,gufti-tesrifatus-arapdf.pdf?0.
• Gürbüz, Mehmet. “Osmanlı Şiirinin Hazineleri: Mecmualar ve Cönkler Çalıştayı.” Turkish Studies 8 (2013): 2947-2949.
• İçli, Ahmet. “Dîvân Edebiyatında Levendî Mahlaslı Şairler ve Musullu Levendî.” Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 7, no. 18 (2020): 203-217.
• İçli, Ahmet. “Bağdatlı Levendî.” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 01.01.2021. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bagdatli-levendi
• Kalyon, Abuzer. Peşteli Hisâlî Metâliü’n-Nezâ’ir İnceleme-Metin. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora tezi, 2011.
• Karataş, İbrahim Hakan. 16. Yüzyılda Bir Nazire Şairi: Sebzî ve Nazireleri. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
• Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zunûn, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
• Kaya, Bilge. Hisâlî Hayatı-Eserleri ve Metâliü’n-nezâ’ir Adlı Eserinin Birinci Cildi (İnceleme-Metin). Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora tezi, 2003.
• Kayabaşı, Bekir. Kâf-zâde Fâ’izî’in Zübdetü’l-Eş’âr’ı. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora tezi, 1997.
• Kesik, Beyhan. “Bazı Şiir Mecmualarından Hareketle Basılı Dîvânlarda Bulunmayan Bâkî Mahlaslı Şiirler.” Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9 (2012): 115-122.
• Kınalızâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu’arâ, haz. Aysun Sungurhan. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0.
• Koç, Hamza. “XVII. Yüzyıl Dîvân Şairi Haylî ve Yayımlanmamış Gazelleri.” Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 12 (2020): 37-48.
• Köksal, Mehmet Fatih. Sana Benzer Güzel Olmaz: Dîvân Şiirinde Nazire, Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.
• Köksal, Mehmet Fatih. “Şiir Mecmualarının Önemi ve Mecmuaların Sistematik Tasnifi Projesi (MESTAP).” Eski Türk Edebiyatında Tenkit ve Teori, İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2012.
• Kut, Günay. Hest Bihist, The Tezkire by Sehî Beg, Harvard: Harvard Üniversitesi Yayınları, 1978.
• Kuzu, Fettah. “Klasik Türk Şiirinde Tuhaf Benzerlikler: Şeyhülislam Yahyâ’nın Bir Gazelinde Etkilenme İzleri veya Etiğin İhlali.” Gaziantep University Journal of Social Sciences 7 (2018): 66-77.
• Latîfî. Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ, haz. Rıdvan Canım. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0.
• Mecmû‘a-i Eş‘âr, Balıkesir Ömer Ali Bey Yazma Eser Kütüphanesi, Edremit Koleksiyonu, 10 Ed 113, vr. 1a-104a.
• Mehmed Süreyyâ. Sicill-i Osmânî yâhûd Tezkire-i Mesâhîr-i Osmâniyye, c. 3, İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1311.
• Mehmet Nâil Tuman. Tuhfe-i Nâilî, haz. Cemal Kurnaz ve Mustafa Tatcı, Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2001.
• MESTAP. “Mecmua-i Şiir Tasnif Projesi.” https://mestap.com.
• Öztoprak, Nihat. "Divan Şiirinde Giyim Kuşam Üzerine Bir Deneme." Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 4.4 (2010): 103-154.
• Sayın, Esma. "Tasavvufta gül." Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (2013): 75-84.
• Seyrek-zâde Mehmed Âsım. Zeyl-i Zübdetü’l-Eşʿâr. Haz. Ali Osman Coşkun. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67153,zeyl-i-zubdetu39l-esarpdf.pdf?0.
• Şemsettin Sâmî. Kâmûsu’l-A‘lâm, Cilt IV. Ankara: Kaşgar Neşriyat, 1996.
• Şeyhî Mehmed Efendi. Vekāyiʿü’l-Fuḍalâ, Haz. Abdülkadir Özcan, C. I. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
• Uludağ, Süleyman. “Âl-i Abâ.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. II, 126–127. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Uludağ, Süleyman. “Şürb.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. XXXVIII, 401–402. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Üstüner, Kaplan. Divan Şiirinde Tasavvuf. Ankara: Birleşik Yayınları, 2007.
• Yavuz, Kemal. “Türk Şiirinde Nazire.” Dîvân Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 10 (2013): 359–424.
• Yekbaş, Hakan. Sebzî Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora tezi, 2011.
• Yekbaş, Hakan. “SEBZÎ, Hüseyin.” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim: 12.12.2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sebzi-huseyin.
• Yekbaş, Hakan. “SEBZÎ, Seyyid Mehmed.” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim: 07.03.2014. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sebzi-seyyid-mehmed.
• Yıldırım, Ali. “Mevlânâ'nın Şiirlerinde Geçen ‘Gam’ Kavramıyla İlgili Tasavvurlar.” Prof. Dr. Pervin Çağan Armağanı, Editörler: Nagehan Uçan Eke ve Nilüfer Tanç. Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları, 2021.
• Yılmaz, Mehmet. Kültürümüzde Âyet ve Hadisler (Ansiklopedik Sözlük). İstanbul: Kesit Yayınları, 2013.