Mısır El-Ezher Şeyhliği Kütüphanesinde Bulunan Türkçe Yazma Eserler - I

Öz

Mısır’da Tolunoğulları ile başlayan Türk hakimiyeti Memlükler ile devam etmiş ve Osmanlılar döneminde zirve noktasına ulaşmıştır. Hakimiyet sonucunda kültürel anlamda pek çok etkileşim olmuştur. Tarihî lehçelere ait bazı yazma eserler bu coğrafyada istinsah edilmiş veya sonraki dönemlerde çeşitli yollardan Mısır’a taşınmıştır. Bu çalışma ile Mısır’daki Ezher Şeyhliği Kütüphanesi, Lugât-ı Şarkiyye koleksiyonunda yer alan Türkçe yazma eserlerin 75 cildinin katalog bilgilerinin hazırlanması amaçlanmıştır. Koleksiyonda bulunan eserler arasında müstakil yazmalar ve risale mecmuaları yer almaktadır. Konuları bakımından dil, edebiyat, fıkıh, kelam, akaid, tarih ve sözlük gibi çeşitli türleri kapsamaktadır. Kütüphanede Türkçe uzman eksikliği nedeniyle oluşan hatalar tespit edilmiş ve bu hatalar mümkün mertebe düzeltilerek daha güvenilir bir kaynak ortaya koyulması sağlanmıştır. Makalede her eserin müellifi, içeriği, fiziki özellikleri, istinsah tarihi ve yazı üslubu gibi ayrıntılar sunulmuştur. Ayrıca, bu yazmalar üzerine daha önce yapılmış bilimsel çalışmalar da derlenmiş ve mevcut literatürle ilişkilendirilmiştir. Çalışma, Türk dili ve kültürü açısından büyük öneme sahip olan Ezher Şeyhliği Kütüphanesi’ndeki yazmaların gün yüzüne çıkarılmasını sağlamakta ve araştırmacılar için güvenilir bir başvuru kaynağı oluşturmaktır. Böylece, Türkoloji alanına, dinî ilimlere ve kültürel çalışmalara önemli bir katkı sunması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yazma eser
• Mısır
• Kahire
• Ezher Şeyhliği
• Lugat-ı Şarkiyye.

Turkish Manuscripts in the Library of The Sheikhdom of Al-Azhar, Egypt - I

Abstract

Turkish rule in Egypt began with the Tulunids, continued with the Mamluks, and reached its peak during the Ottoman period. As a result of this rule, there were many cultural interactions. Some manuscripts belonging to historical dialects were copied in this region or transported to Egypt in various ways in later periods. This study aims to prepare catalog information for 75 volumes of Turkish manuscripts in the Lugât-ı Şarkiyye collection of the Al-Azhar Sheikhdom Library in Egypt. The works in the collection include manuscripts and risala mecmua’s (collections of treatises). In terms of subject matter, they cover various genres such as language, literature, fiqh, kalam, aqidah, history, and dictionaries. Errors resulting from the lack of Turkish language experts in the library have been identified and corrected to the extent possible to provide a more reliable source. The article provides details such as the author, content, physical characteristics, date of transcription, and writing style of each work. In addition, previous scientific studies on these manuscripts have been compiled and linked to the existing literature. This work brings to light the manuscripts of the Al-Azhar Sheikh Library, which are of great importance for Turkish language and culture, and provides a reliable reference source for researchers. Thus, it is expected to make a significant contribution to Turkology, religious sciences, and cultural studies.

Keywords

• Manuscript
• Egypt
• Cairo
• Sheikhdom of Al-Azhar
• Lugat-ı Şarkiyye.

Kaynakça

1. Abik, Ayşehan Deniz - Öztürk, Nuran. “Türkçe Öğretimi için Yazılmış Bir Eser: Kitâb-ı Tercümân-ı Türkî ve Arabî ve Farisî”. VII. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı. 386-406. Tiran, Arnavutluk, 2013.
2. Aktan, Bilal. Devletoğlu Yusuf’un Vikâye Tercümesi (İnceleme-Metin-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2002.
3. Alaçam, Sadık. Envârü᾿l-Âşıkîn’in Pertev Paşa Nüshası (264b-396b) (Giriş, Ses Bilgisi, Metin, Dizin, Tıpkıbasım Örnekleri). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2021.
4. Altun, Mustafa. Hvâb-Nâme-i Veysî. İstanbul: MVT, 2011.
5. Altunkaynak, Nimet. Devletoğlu Yusuf Vikâye Tercümesi (Transkribe-Metin). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1992.
6. Atsız, Hüseyin Nihal. Üç Osmanlı Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2012.
7. Avşar, Büşra. Kutbeddin İznikî’nin Mukaddimesi’nin Topkapı Nüshası (51a-100b) Giriş-Metin-Çeviri-Sözlük. Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
8. Bağdemir, Abdullah. Müzekki’n-Nüfus, Giriş-Metin-Sözlük. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 1997.

9. Balalan, Ali. Firdevsî-i Rûmî Süleymân-Nâme-i Kebîr (50. Cilt) (İnceleme-Metin-Dizin). Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2023.
10. Başaran, Ayşe Gül. Osmanlı Mimarisi İçin Kaynak Hadikatü’l-Cevâmî (2 Cilt) İncelemeli Metin Çevirisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2001.
11. Boran, Uğur. Okçuzâde Mehmed Şâhî’nin Manzum-Mensur Kırk Ayet Tefsiri: En-Nazmu’l-Mübîn fi’l-Âyâti’l-Erba’în (Metin-İnceleme). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
12. Buran, Ahmet. Sā’atnāme. Ankara: Akçağ, 2011.
13. Çabuk, Eren. Envârü’l-Âşıkîn’in Pertev Paşa Nüshası (133a-264a) (Giriş, Şekil Bilgisi, Metin, Dizin, Tıpkıbasım Örnekleri). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2020.
14. Çakır, Çağla Tezci̇. Kutbeddin İznikî Mukaddime (Topkapı Nüshası, 151a-200b) Giriş-Metin-Çeviri-Sözlük. Bilecik: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
15. Çetin, Abdülbaki. "Ebu’l-Leys es-Semerkandî Tefsirinin Türkçe Tercümesi Üzerine". Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 22 (2007), 53-101.
16. Çınar, Bekir. Taşlıcalı Yahya Gencine-i Raz (İnceleme-Metin). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1995.
17. Demir, Mehmet. Devletoğlu Yusuf, Vikâye Tercümesi Metin Dil İncelemesi. İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 1999.
18. Dilben, Talha. Envârü’l-Âşıkîn’in Pertev Paşa Nüshası (1b-132b) (Giriş, İmla Özellikleri, Metin, Dizin, Tıpkıbasım Örnekleri). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2020.
19. Doğan, Muhammet Nur. Leylâ ve Mecnûn: Metin, Düzyazıya Çeviri, Notlar ve Açıklamalar. İstanbul: Yelkenli Yayınevi, Yedinci Baskı., 2015.
20. Galitekin, Ahmed Nezi̇h. Ayvansarâyî Hüseyin Efendi. Ali Sâtı Efendi, Süleymân Besim Efendi. Hadîkatü’l-Cevâmi’ (İstanbul Câmileri ve Diğer Dinî-Sivil Mi’marî Yapılar). İstanbul: İşaret Yayınları, 2001.
21. Hamamcıoğlu, Necmi. Hulviyat-i Şahı Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006.
22. İlhan, Nadir. Nev’i Efendi: Netayicü’l-Fünun ve Mehasinü’l-Mütun (Giriş-Metin-Dizinler). Elazığ: Fırat Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
23. İnce, Adnan. Lügat-ı Ni’metu’llâh. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2015.
24. Kalsın, Şirvan - Kaplan, Mahmut. “Müellifi Meçhul Bir Lugat: Haza Kitab-ı Lugat-ı Dānisten”. Journal Of Turkish Studies 4/4 (2009), 555-598. https://doi.org/10.7827/Turkishstudies.820
25. Kalyon, A., & Kalyon, F. "Mısır’daki Türkçe El Yazmaları Hakkında Görüşler". International Journal of Languages’ Education and Teaching, 3(3), (2015), 1-10.
26. Karaca, Abdullah. Kemalpaşazade’nin Dekayık’ul-Hakayık’ı (Metin-İndeks). Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2002.
27. Karaca, Mehmet Mustafa. Yahya Efendi’nin Vasiyet-Nâme-i Birgili Manzumesi (Metin – İnceleme – İndeks). Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi, Yal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2008.
28. Karagöz, Nail. Candaroğlu İsmail Bey’den İbadet Tadında Tarifler Hulviyyât Sultânın Tatlıları: Değerlendirme - Latinize - Lügatçe - Dizin. Kızılay, Ankara: Altınordu Yayınları, 1. Baskı., 2020.
29. Kaya, Abdurrahman. Şeyh Aliyyü’s-Sadrî el-Konevî Birgivî’nin Vasiyyet-Nāme’sinin Şerhi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
30. Kaya, Abdurrahman. Şeyh Aliyyü’s-Sadrî El-Konevî Birgivî’nin Vasiyyet-Nāme’sinin Şerhi (1b-49b) (Giriş- Tenkitli Metin- Dizin). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005.
31. Kaya, Nebahat. Süleyman bin Şeyh Halil Unkudî’nin “Behcetü’l-Ârifin Ravzatü’s Salikîn” Adlı Eserinin Çevirisi ve Değerlendirmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005.
32. Kılıç, Atabey. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Şâhidî (Metin)”. Journal of Turkish Studies Volume 2 Issue 4/2 (2007), 516-548. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.189
33. Kılıç, Atabey. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Vehbî (Metin)”. Journal of Turkish Studies Volume 2 Issue 2/2 (2007), 410-475. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.81
34. Kırman, Aydın. Yemînî’nîn Fazîlet-Nâme’si -Şekil ve Muhtevâ Tahlili-. İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2004.
35. Koca, Arif. Kitâbu Hulviyyât [14.-22. Bâb] (İnceleme-Metin-Dizin). Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2020.
36. Korkmaz, Kadir. Hulviyyât-ı Sultânî (52b – 86a) (İnceleme – Metin – Dizin). İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2020.
37. Kurtulmuş, Fatih. "Mısır el-Ezher Şeyhliği Kütüphanesinde Bulunan Türkçe Yazma Eserler." Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi (44), (2019), 160-186. https://doi.org/10.17498/kdeniz.644882
38. Kurtulmuş, Fatih. Tansukname-i İlhânî (Giriş - Metin - Notlar - Sözlük). Ardahan: Ardahan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2020.
39. Muhtar, Cemal. İki Kur’an Sözlüğü Luğat-ı Ferişteoğlu ve Luğat-ı Kânûn-ı İlâhî. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1993.
40. Nair, Ahmet. “Vardarî Şeyhzâde Mehmed Efendi̇’ni̇n Kur’ân İli̇mleri̇ne Dai̇r Eseri̇: Tertîb-i Zîbâ”. Tarih Boyunca Rumeli Coğrafyasında İlim, İrfan ve Hikmet. ed. Sıddık Ağçoban. 341-359. İstanbul: Ensar, 2022.
41. Onur, M. Naci. Yusuf’u Züleyha (İnceleme-Metin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 1982.
42. Ölker, Perihan. Manzum Sözlük Geleneği ve Mahmûdiyye (Arapça-Türkçe Manzum Sözlük). Konya: Palet Yayınlar, 2015.
43. Önen, Yücel. Kırk Sual (İnceleme- Metin- Sözlük). Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2009.
44. Öngören, Reşat. “Kutbüddi̇n İzni̇kî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 26/485-486. Ankara: TDV, 2002. https://islamansiklopedisi.org.tr/kutbuddin-izniki
45. Öz, Yusuf. Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2010.
46. Saçı, Ayşegül. Kutbeddin İznikî’nin Mukaddimesi’nin Topkapı Nüshası (101a-150b) Giriş-Metin-Çeviri-Sözlük. Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
47. Sai̇t, Mehmet Rahi̇m. (Kitab-ı Kırk Sual) Metin ve İndeks. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1990.
48. Sakar, Ekrem. Altıparmak Muhammed Efendi’nin Delâil-i Nübüvvet-i Muhammedî ve Şemâil-i Fütüvvet-i Ahmedî Adlı Siyeri - I - (İnceleme). Konya: Palet, 2023.
49. Sancak, Yusuf - Ahmet Kırkkılıç (Ed.). Ahteri Mustafa Muslihuddin El-Karahisarî, Ahterî-i Kebir. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2. Basım, 2017.
50. Sarıçiçek, Ramazan. Taşlıcalı Yahya Bey Gencine-i Raz (İnceleme-Metin). Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1991.
51. Sefercioğlu, Nejat. “Nev’î”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 33/52-54. İstanbul: TDV, 2007. https://islamansiklopedisi.org.tr/nevi-divan-sairi
52. Sevgi, Ahmet. “Okçu-zâde’nin Manzum Kırk Ayet Tercümesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1 (1994), 145-155.
53. Şahin, Büşra. Kitāb-u fi Beyʿ ve Şirā (Metin-Dizin-Sözlük). Ardahan: Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
54. Şakar, Sezer Özyaşamış. Birgivî Muhammed Efendi’nin Manzum Vasiyyet-Nâmesi (Eleştirili Metin – Dil İncelemesi – Sözlük). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü., Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2005.
55. Tahir, Mehmed. Osmanlı Müellifleri (Ed. M. A. Y. Saraç). Türkiye Bilimler Akademisi. 2016.
56. Telek, Serap. Malkaralı Nev’i Yahya’nın ‘Keşfü’l-Hicab an Vechi’l-Kitab’ Adlı Eserinin Metin ve İncelenmesi 1a-219b. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2010.
57. Tepeli, Yusuf. Derviş Muhammed Yemini Fazilet-Nāme (2 Cilt). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2000.
58. Tercüman, Abdullah. Hıristanlığa Reddiye/Tuhfetü’l-Erib Fi’r-Reddi ‘Ala Ehli’s-Salib. Çev. Hacı Mehmed Zihni. Bedir Yayınları, 2017.
59. Tok, Vedat Ali. Alışveriş Kitabı (Risale-i Bey ü Şira). Ankara: Nasihat Yayınları, 2007.
60. Uğur, Abdullah. Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân Efendi ve Envârü’l-Âşıkîn Adlı Eseri (İnceleme-Metin). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2019.
61. Uzun, Adem. Lügat-ı Halîmî. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2013.
62. Üstün, Mehmet Cihat. Hamdullah Hamdî’nin Yûsuf u Zelîhâ Mesnevisi (Gramer-Metin-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
63. Üstünova, Kerime. Mukaddime: Giriş - İnceleme - Metin - Sözlük (Şahâbe’d-dîn Kudsî Nüshası). Bursa: Sentez Yayıncılık, 2. Basım., 2016.
64. Woodhead, Christine. “Okçuzâde Mehmed Şâhî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 33/335-336. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2007. https://islamansiklopedisi.org.tr/okcuzade-mehmed-sahi
65. Yavaş, Doğan. İstanbul’da Osmanlı Mimarisi Üzerine Bir Kaynak. Hadikat-ül Cevâmî (Sadeleştirilmiş Metin Çevirisi). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1988.
66. Yavuz, Kemal. Âşık Paşa Gârîbnâme 1-2. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2000.
67. Yavuz, Kemal - Saraç, M. A. Yekta. Aşık Paşazâde Osmanoğulları’nın Tari̇hi̇. İstanbul: Koç Kültür Sanat Tanıtım, 2003.
68. Yavuzarslan, Paşa. Musa Bin Hacı Hüseyin El-İzniki Münebbihü’r-Râkıdîn Giriş, İnceleme, Tenkitli Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2002.
69. Yıkılmaz, Arzu. Kitâbü’l-Üstüvânî Üstüvânî Mehmed Efendi Risalesi (Kahire Nüshası: Giriş - Metin- Dizin - Tıpkıbasım). İstanbul: Post Yayınevi, 2023.
70. Yürük, Fatma Nur. Malkaralı Nev’î Yahyâ’nın Keşfü’l-Hicâb min Vechi’l-Kitâb Adlı Fusûsu’l-Hikem Şerhinin Tahkik ve Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2009.
71. Zararsız, Şeyma Nur. Tuhfetü’l-Mülûk (Tuhfe-yi Şâhidî Şerhi) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük-Tıpkıbasım). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.