Risāla fī Sharḥ al-Ḥilya al-Nabawiyya by Vildān Fāʾiq Efendi of Debre

Yıl 2025, Sayı: 23 [GÜZ 2025], 709 - 732, 25.10.2025

Hüseyin Şıra

https://doi.org/10.28981/hikmet.1735890

Öz

Poetic, prosaic, or mixed-form hilye works—descriptive texts portraying the physical characteristics of the Prophet Muhammad—constitute a significant body within Ottoman Turkish literature. The primary motivation behind the popularity of this literary genre is generally attributed to the deep love and reverence for the Prophet, as well as the desire to attain his intercession. Furthermore, due to the Islamic prohibition against visual depictions of human figures, authors often turned to hilye commentaries or translations as a means of expressing veneration. One such example is the Risāla fī sharḥi’l-ḥilyati’n-nabawiyya, a prose hilye commentary penned by Debreli Vildan Fāik Efendi, a member of the Ottoman scholarly class who lived during the politically, militarily, culturally, and literarily dynamic period spanning the latter half of the 19th century and the early 20th century. Vildan Fāik Efendi authored works in fields such as Arabic language and literature, jurisprudence, exegesis, and Sufism. His Risāla fī sharḥi’l-ḥilyati’n-nabawiyya, which is the subject of this study, holds particular value as one of the last known prose hilye commentaries written by an identified author. Moreover, the inclusion of poetic excerpts from the Hilye-i Hâkânî in the preface of the text, along with the availability of two extant manuscripts, contributes significantly to the scholarly value of the work. Prior to the presentation of a transliterated version of the text, this study will provide a brief account of the author and an evaluation of the work itself. The first and last folios of both manuscripts have been appended to the conclusion of the study.

Anahtar Kelimeler

Turkish-Islamic literature , Prophet Muhammad , ḥilya , translation , commentary , Vildan Fāʾiq

Debreli Vildân Fâik Efendi'nin Risâletü fî şerhi’l-hilyeti’n-nebeviyye'si

Öz

Hz. Peygamber’in fiziki özelliklerini anlatan manzum, mensur veya her iki tarzda da yazılmış hilye türü eserler Osmanlı sahası Türk edebiyatında hayli yekûn tutmaktadır. Bu türe olan ilginin baş sebebi olarak Hz. Peygamber’e duyulan hürmet ve muhabbet ile onun şefaatine erişme arzusu gösterilmektedir. Bununla birlikte İslâm dininin insan resimlerinin yapılmaması yönündeki tutumu dolayısıyla müelliflerin hilye tercüme veya şerhine yöneldikleri bilinmektedir. Osmanlı’nın siyasi, askeri, kültürel ve edebî açıdan en uzun ve hareketli asrı olan XIX. asrın ikinci yarısı ile XX. asrın ilk çeyreğinde yaşamış ilmiye sınıfına mensup Debreli Vildan Fâik Efendi’nin Arap dili ve edebiyatı, fıkıh, tefsir, tasavvuf gibi sahalara dair eserleri bulunmaktadır. Bunlardan birisi de bu çalışmaya konu olan Risâletü fî şerhi’l-hilyeti’n-nebeviyye isimli mensur bir hilye şerhidir. Müellifi bilinen mensur hilye tercüme ve şerhleri içerisinde kaleme alınan son eserlerden birisi olması Vildan Fâik Efendi’nin bu metnini değerli hâle getirmektedir. Ayrıca metnin başında yer alan mukaddimedeki Hilye-i Hâkânî’den alıntılanan manzum parçalar ve eldeki iki nüshası da eserin önemini artırmaktadır. Nüshaların müellif nüshası olduğu ferağ kayıtlarından anlaşılan bu hilye şerhinin hazırlanan çeviriyazılı metninden önce müellifine dair kısa bir bilgi verilmiş ve çalışmaya konu eserin metni değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonuna her iki nüshanın da ilk ve son varakları eklenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk İslâm edebiyatı , Hz. Peygamber , hilye , tercüme , şerh , Vildan Fâik

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. Beyrut: y.y., 1405/1985.
• Batman, Mustafa Murat. Osmanlı Modern Dönem Tefsir Usûlü Örneği: Vildân Fâik Bey (1853-1925) ve el-Multekât fî Usûli’t-tefsîr Adlı Eseri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Ceylan, Ömür. Tasavvufi Şiir Şerhleri. İstanbul: Kapı Yayınları, 3. Basım., 2007.
• Erdoğan, Mehtap. Türk Edebiyatında Manzum Hilyeler. İstanbul: Kitabevi, 2013.
• Erdoğan Taş, Mehtap. “Akkirmânî Muhammed b. Mustafa’nın Mensur Hz. Muhammed Hilyesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 54 (2022), 167-197. https://doi.org/10.21563/sutad.1130078
• Erdoğan Taş, Mehtap. “Hoca Sa‘deddîn Efendi’nin Mensur Hilyesi: Hilye-i Celiyye ve Şemâ’il-i ‘Aliyye”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2/3 (Haziran 2018a), 19-60.
• Erdoğan Taş, Mehtap. “Kadı Şâmî’nin Mensur Hilyesi: Şerh-i Hilyetü’ş-şerîfe”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 1/1 (Ağustos 2018b), 169-186.
• Erdoğan Taş, Mehtap. “Müellifi Bilinmeyen İki Hilye”. CÜ Sosyal Bilimler Dergisi 42/1 (Haziran 2018), 17-38.
• Erdoğan Taş, Mehtap. “Vahdî İbrâhîm Efendi’nin Terceme-i Hilye-i Şerîf Adlı Mensur Eseri”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 10/20 (2024), 1-28. https://doi.org/10.28981/hikmet.1439502
• Fayda, Mustafa. “Bi’rierîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/194-195. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Gök, Ömer. “Mustafa Sâfî Efendi’nin mensur Hilye-i Şerîf Tercemesi”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN 73 (Haziran 2022), 57-83. https://doi.org/10.32925/tday.2022.75
• Gözütok Tamdoğan, Zehra. “Türk-İslâm Edebiyatında Hilye ve “Halil B. Ali El-Kırımî’nin Mensur Hilye-i Nebevî’si"”. İstem 28 (2016), 389-413.
• Gözütok Tamdoğan, Zehra. “Vahdî İbrâhîm’in Mensur Hilye Şerhi: Terceme-i Hilye-i Şerîfe”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 6/2 (Aralık 2021), 353-392. https://doi.org/10.20486/imad.894644
• Güldöşüren, Arzu. “Arnavutluk’tan İstanbul’a Bir Âlim Portresi: Debreli Vildan Faik Efendi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 48 (Haziran 2015), 117-148. https://doi.org/10.15370/muifd.62531
• Güldöşüren, Arzu. “Vildan Fâik Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/108-109. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Güngör, Zülfikar. “Türk Edebiyatında Hilye-i Nebevi Türünün Doğuşu Gelişimi ve Sebepleri”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 10 (2003), 185-199.
• Güngör, Zülfikar. Türk Edebiyatında Türkçe Manzum Hilye-i Nebevîler ve Nesimî Mehmed’in Gülistân-ı Şemâil’i. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2000.
• Hâkânî Mehmed Bey. Hilye-i Hâkânî. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1307.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir ‘Abdullah b. Muhammed el-Kûfî. el-Musannef. nşr. Muhammed Avvâme. 26 Cilt. Cidde-Beyrut: Dâru’l-Kıble-Mü’essesetü ‘Ulûmi’l-Kur’ân, 2006.
• Kiel, Machiel. “Debre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/311-313. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Mermer, Kenan. Klâsik Şerh Geleneğinde Üslûp Kasîde-i Bürde Örneği. İstanbul: İz Yayınları, 2. Baskı., 2020.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
• Şan, Muhammed Emin. Debreli Vildân Fâik Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Tefsîr-i Sûre-i Kâf Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. Malatya: İnönü Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Şıra, Hüseyin. Rusçuklu Ali Fethî Efendi Hayatı, Eserleri ve Hilye-i Sultânî’si. ed. Muhammet Akif Tiyek. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
• Tirmizî, Ebû ‘Îsâ Muhammed b. ‘Îsâ b. Sevre et-. el-Câmi‘u’s-Sahîh (Sünenü’t-Tirmizî). thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2010.
• Vildân Fâik Efendi, Debreli. Kasîde-i Münferice Şerhi, 1336. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/341767
• Vildân Fâik Efendi, Debreli. Risâle fî Şerhi’l-Hilyeti’n-Nebeviyye, 1311. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/341652
• Yazar, Sadık. “Klasik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği”. Osmanlı Edebi Metinlerini Anlama Klavuzu. ed. Özer Şenödeyici. 389-404. İstanbul: Kesit Yayınları, 2016.