Toplumsal Çürümenin Alegorik Aynası: "Dört Köşeli Üçgen" Romanı

Öz

Toplumsal çürüme, birey-toplum etkileşimiyle kabul görmüş değerlerin geçerliliğini yitirmesi, toplumsal düzeni sağlayan kurumların işlerliğini kaybetmesi ve bu eksende bireyin bizzat içerisinde yaşadığı topluma yabancılaşması anlamlarını kapsar. Bu kavram bir toplumun âdeta sedası olan edebiyatında çeşitli cepheleriyle irdelenir. Türk edebiyatının öne çıkan yazarlarından Salah Birsel, Dört Köşeli Üçgen (1960) adlı romanıyla Soğuk Savaş (1947-1991) sürecinin Türkiye’sini yansıtır. Bilhassa 1950’li yıllardan itibaren gözlemlenen toplum portresinin “çürümüş” cephelerini aktarır. Bu çalışmada Dört Köşeli Üçgen romanında alegorik bir anlatımla işlenen toplumsal çürümenin ahlaki, siyasal, bürokratik ve sanatsal cepheleri üzerinde durulmuştur. İlk olarak aile kurumunun, daha sonra toplumsal düzeni sağlayan diğer kurumların aksaklıkları, riyakârlık ve ihanetle ilerleyen ikili ilişkiler, sırf maddi değerlere dayandırılan ast-üst bağları, bürokraside yaşanan çifte standartlar, türlü haksızlıklar, dalkavukluklar, kapitalist sisteme esir oluş, hakkını aramayıp sorgulamadan yaşayanlar, sanat icrasını metalaştıranlar, kişisel çıkarlarını önceleyen doktorlar, fikirsiz politikacılar, fikrisabit halk/aydın kesimi ve bu gibi toplumsal çürümeyi somutlaştıran örnekler tespit edilmiştir. Böylece “gözlemci” ana karakter aracılığıyla verilen toplum düzeninde hiçbir şeyin göründüğü gibi olmadığı mesajı, yine ilk okunduğunda anlamını kolayca ele vermeyen kastedişlerden çözümlenmiştir. Roman, toplumsal çürümeyi bariz değil, müphem gösteren bir ayna olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dört Köşeli Üçgen
• roman
• toplumsal çürüme
• alegori
• gözlemci

An Allegorical Mirror Of Social Decay: The Novel “Four-Cornered Triangle”

Abstract

Social decay encompasses the loss of validity of values once accepted through the interaction between the individual and society, the dysfunction of institutions that uphold social order, and the resulting alienation of the individual from their own society. This concept is explored in various dimensions within literature, which serves as the very voice of a society. Salah Birsel, a prominent figure in Turkish literature, reflects the Turkey of the Cold War era (1947–1991) in novel Four-Cornered Triangle (1960), focusing particularly on the “decayed” aspects of the society that emerged in the 1950s. This study examines the allegorical representation of social decay in novel by analyzing its moral, political, bureaucratic, and artistic facets. It identifies issues within the institution of family and other societal structures, hypocrisy and betrayal in interpersonal relationships, hierarchical bonds driven solely by material interests, double standards in bureaucracy, injustices, sycophancy, submission to capitalism, uncritical and passive citizens, commodified artistic practices, self-serving doctors, thoughtless politicians, and ideologically rigid intellectuals and masses. Through the “observer” protagonist, the message that nothing in society as seems is conveyed through implications rather than overt statements. The novel thus serves as a murky mirror of social decay rather than an explicit critique.

Keywords

• Four-Angled Triangle
• novel
• social decay
• allegory
• observer

Kaynakça

1. Akyüz, Kenan. Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri 1860-1923. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2015.
2. Açıl, Berat. “Bir Tür Mü Tarz mı? Klasik Türk Edebiyatında Alegori”, Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 37 (2014), 145-167.
3. Aktan, Coşkun Can. “Mutlak Güç ve Yozlaşma, Güç ve Güç Odaklarının Anatomisi”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 16/1 (2024), 53-74.
4. Bauman, Zygmunt. Sosyolojik Düşünmek. çev. Abdullah Yılmaz, İstanbul: Ayrıntı Yayıncılık, 15. Basım, 2017.
5. Bayrakçı, Bayram. “Siyasal Yozlaşma ve Ekonomiye Etkileri”, E. Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 16 (2000), 133-163.
6. Bilici, Muhammed Veysel. “Toplumsal Değişim Bağlamında Modernlik ve Ahlak: Duyguculuk”, Toplumsal Değişim 1 (2019), 5–24.
7. Birsel, Salah. Dört Köşeli Üçgen. İstanbul: Sel Yayıncılık, 5. Basım, 2022.
8. Bulanık, Gül Eda. 1950’li Yıllarda Türkiye’de Gündelik Hayatta Yaşanan Dönüşümler: Adana İli Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2020.

9. Büyükdüvenci, Sabri. “Sanat ve Değer”, FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 2 (2006), 47-50.
10. Cebeci, Oğuz. Edebi Zevk Yargısı: Yüksek ve Popüler Edebiyat & Kitsch. İstanbul: İthaki Yayınları, 2020.
11. Cioran, Emil, M. Çürümenin Kitabı. İstanbul: Metis Yayıncılık, 13. Basım, 2024.
12. Çamlı, Ahmet Yavuz. “Michael Sandel’in Piyasa Toplumu Eleştirisi ve İktisadi Adalet Arayışı”, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 22/4 (2020), 1617-1635.
13. Çulpan, Refik. “Bürokratik Sistemin Yozlaşması”, Amme İdaresi Dergisi 13/2 (1980), 31-45.
14. Demir, Fethi. “Salah Birsel’den Avangart Bir Poetika Denemesi: Şiirin İlkeleri”, Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 7/4 (2012), 1433-1440.
15. Durkheim, Èmile. Toplumbilimin Yöntem Kuralları. çev. Özer Ozankaya, İstanbul: Cem Yayınevi, 2013.
16. Güngör, Erol. Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1995.
17. Haşlakoğlu, Oğuz. “Sanatsal Değer ve Ekonomik Değer Arasındaki İlişkiye Etik Açıdan Bakış”, Mavi Atlas 5/1 (2017), 1-8.
18. Karaköse, Ayşe. “Sosyolojik Yönüyle Ahlak”, Bilimname 23/2 (2012), 149-172.
19. Karlıdağ, Esra. Türk Romanında Gülmece: 1950’den Günümüze. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2017.
20. Kaymak Y., Selma. Siyaset-Siyasal Katılma ve Etkenleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2001.
21. Lowenthal, Leo. “Edebiyat Sosyolojisi Üzerine”, Edebiyat Sosyolojisi. ed. Köksal Alver, İstanbul: Hece Yayınları, 3. Basım, 2012.
22. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. çev. Osman Akmhay, Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2009. Özlem, Doğan. Etik-Ahlak Felsefesi, İstanbul: İnkılap Yayınları, 2004.
23. Shiner, Larry. Sanatın İcadı Bir Kültür Tarihi. çev. İsmail Türkmen. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 5. Basım, 2018.
24. Şahin, Veysel. “Oğuz Atay’ın Romanlarında Bireysel Yabancılaşma/Ötekilik Durumu”. Folklor/Edebiyat 31/124 (2025), 933-954.
25. Şahin, Veysel. “Oğuz Atay'ın Romanlarında Toplumsal Yabancılaşma”. Turkish Studies 8/9 (2013), 2313-2322.
26. Şahin, Veysel – Çelik, Fatma. “Refik Halid Karay’ın ‘Ekmek Elden Su Gölden’ Romanında Yozlaşma”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 13/25 (2023), 1-11.
27. Şaylan, Gencay. Çağdaş Siyasal Sistemler, Ankara: Sevinç Matbaası, 1980.
28. Şimşek, Yusuf. “Mustafa Kutlu’nun Chef Hikâyesinde Yozlaşma ve Değer Yitimi”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal of Academic Literature] 7/15 (2021), 282-302.
29. Uslu, Ahmet. “Salah Birsel’in ‘Dört Köşeli Üçgen’ Adlı Romanında Mizah ve Hiciv”, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 34 (2017), 243-260.
30. Whitman, John. “From the Textual to the Temporal: Early Christian ‘Allegory’ and Early Romantic ‘Symbol’”, New Literary History 22/1 (1991), 161-176.
31. Yazıcı, Mehmet. “Değerler ve Toplumsal Yapıda Sosyal Değerlerin Yeri”, Firat University Journal of Social Sciences 24/1 (2014), 209-223.