Axtıılar[Hatıralar]’ın İsim Soylu Söz Varlığı Üzerine Bir Deneme

Yıl 2025, Sayı: 23 [GÜZ 2025], 555 - 596, 25.10.2025

Murat Ersoz

https://doi.org/10.28981/hikmet.1736106

Öz

Axtıılar, modern Saha (Yakut) edebiyatının ilk edebî örneğidir. Rusçaya olduğu kadar Sahacaya da hâkim olan, destanlar başta olmak üzere Saha folklorunu derinlemesine bilen Afanasiy Yakovleviç Uvarovskiy tarafından kaleme alınmıştır. Axtıılar, Sahacanın korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması sürecinde yerine getirdiği kritik görev nedeniyle Saha dili, edebiyatı ve kültürü tarihinde özel bir yere sahiptir. Über Die Sprache Der Jakuten ve Slovar Yakutskogo Yazıka gibi alanlarında çığır açan abidevi eserlerin hazırlanmasına öncülük etmiştir. Bu eserler de Saha diline ve sözlü edebiyatına ait malzemenin toplanıp yayımlanması ve çağdaş Saha edebiyatının oluşması sürecinde önemli roller üstlenmişlerdir. Bu yazıda, Saha toplumunun sosyal yapısının ve folklorik birikiminin özenli bir biçimde ele alındığı Axtıılar’ın öncelikli olarak ilmî ve tarihî değerinin altı çizilmiş ardından da isim soylu söz varlığı kavram alanlarına ayrılarak tasnif edilmiştir. Böylece Sahaların insanı, zamanı, mekânı, hayatı, doğayı ve gelenekleri algılama tarzları kısacası dünya görüşleri ortaya konulmuştur. Ayrıca eserin şaşırtıcı derecede zengin olan söz varlığı istatistiksel verilerin yardımıyla değerlendirilmek suretiyle Sahacanın XIX. yüzyıldaki leksikolojik durumu izlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Saha (Yakut) , A. Y. Uvarovskiy , Axtıılar (Hatıralar) , söz varlığı , kavram alanı.

A Study on the Noun-Based Vocabulary in Axtıılar [Memories]

Öz

Axtıılar is considered the first literary work of modern Sakha (Yakut) literature. It was written by Afanasiy Yakovlevich Uvarovskiy, a scholar who had a strong command of both Russian and Sakha, and possessed an in-depth knowledge of Sakha folklore—especially the epic traditions. Axtıılar holds a special place in the history of Sakha language, literature, and culture due to its critical role in preserving the Sakha language and transmitting it to future generations. This work also laid the groundwork for the creation of monumental and pioneering studies in the field, such as Über die Sprache der Jakuten and Slovar Yakutskogo Yazyka. These works played significant roles in collecting and publishing materials from the Sakha language and oral literature and contributed greatly to the formation of contemporary Sakha literature. This paper first emphasizes the scholarly and historical value of Axtıılar, which delicately addresses the social structure and folkloric heritage of Sakha society. It then classifies the noun-based vocabulary of the text according to conceptual domains. In doing so, it reveals how the Sakha people perceive humanity, time, space, life, nature, and traditions—in short, their worldview. Additionally, the surprisingly rich vocabulary of the work is analyzed through statistical data, allowing an evaluation of the lexical status of the Sakha language in the XIXth century.

Anahtar Kelimeler

Sakha (Yakut) , A. Y. Uvarovskiy , Axtıılar (Memories) , Vocabulary , Conceptual Field

Kaynakça

• Afanas’yev, Pyotr Savviç- Pyotr Alekseyeviç Sleptsov- vd. Saxa Tılın Bıhaarılaax Kılgas Tılcıta. Cokuuskay: Biçik, 1994.
• Afanasev, P. S. & Haritonov, L. N. Russko-Yakutskiy Slovar (Nuuççalıı-Saxalıı Tılcıt). Moskova: SSRC Naukaların Akademiyata Sibirdeeği Sala, Saxa Sirineeeği Filiala Tıl, Literatura Uonna İstoriya İnstituta, 1968.
• Akı, Serap. “Saha (Yakut) Yazılı Edebiyatının İlk Örneği Axtıılar’da Mental Fiiller”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal of Academic Literature] 17 (2022), 336-375.
• Akman, Fulya. Kazakçanın Dinî Söz Varlığı -Tarihî Karşılaştırmalı Bir İnceleme-. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2020.
• Aksan, Doğan. Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: TDK Yayınları, 2009.
• Böhtlingk, Otto N. Über Die Sprache Der Jakuten. St. Petersburg, 1851.
• Duranlı, Muvaffak. “Saha Türklerinin Destanlarında Ölçü Terimleri”. Folklor Akademi Dergisi 3/2 (2020), 250-263.
• Ersöz, Murat. “Saha (Yakut) Yazılı Edebiyatının İlk Edebî Eseri “Ahtıılar”. Türkbilig 30 (2015), 37-48.
• Ersöz, Murat. Axtıılar (Hatıralar) -Sahaca İlk Edebî Eser- (Giriş, Aktarma, Metin, Gramatikal Dizin-Sözlük). İstanbul: Ihlamur Akademi Yayınları, 2023.
• Grigorev, N. S. Saxa Tılın Somoğo Domoğun Tılcıta. Yakutskay: Saxa Sirineeği Kinige İzdatelstvota, 1974.
• Kirişçioğlu M. Fatih. “Saha Yazı Dilinin Kuruluşu”, 1920-1930 Yıllarında Türk Dünyası ve Jalau Mınbayulı” Uluslararası Konferans Bildirileri. Ed. Ata Yıldız, Naciye-Kamzabekuly, Dikhan-Zhanbyrbay, Matayev-Ercillasun, Güljanat Kurmangalıyeva-Somuncuoğu, Bekir Tümen-Aslan, Zeynep-Shanbayeva, Gulmaisa. 53-61. Ankara: Bengü Yayınları, 2023.
• Kocapınar, Pelin. “Sözlüklerin Ortaya Çıkışıyla İlgili Teoriler Üzerine Bir Değerlendirme”. Gazi Türkiyat 16 (2015), 129-141.
• Nelunov, Anatoliy Gavril’yeviç. Somoğo Domox Saxalıı Nuuççalıı Tılcıta I, II. Novosibirsk: İzdvo SO RAN. Filial, 2002.
• Pekarskiy, E. K. Slovar Yakutskogo Yazıka. St. Petersburg: SSSR Akademiya Nauk, 1959.
• Pekarskiy, E. K. Yakut Dili Sözlüğü. İstanbul: TDK Yayınları, 1945.
• Saz, Muzaffer. “Tarihî Türk Lehçelerinde (8.-15. yy) Ok ve Okçuluk ile İlgili Kavramlar Üzerine Bir İnceleme”. Söylem Filoloji Dergisi 9/1 (2024), 409-444.
• Saz, Muzaffer. Alî Şîr Nevâyî’nin Eserlerinde Tematik Söz Varlığı İncelemesi. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2023.
• Sivtsev, G. “Uvarovskay. “Axtıılar”. Xotugu Sulus, XX. Kinige, (1947), 76-80.
• Slepstsov, P. A.-vd. Saxalıı Taba Suruyuu Tılcıta. Cokuuskay: Saxa Respublikatın Naukatın Akademiyata Gumanitarnay Çinçiyii İnstituta, 2001.
• Sleptsov, Pyotr Alekseyeviç-vd. Saxa Tılın Bıhaarıılaax Ulaxan Tılcıta 1-15 (Bolşoy Tolkovniy Slovar Yakutskogo Yazıka). Novosibirsk: Nauka, 2004-2018.
• Sleptsov, Pyotr Alekseyeviç-vd. Yakutsko-Russkiy Slovar (Saxalıı-Nuuççalıı Tılcıt). Moskva: Sovetskaya Etsiklopediya, 1972.
• Şahin, Ümit. “1857 Tarihli Saha (Yakut) Türkçesi İncil’de Deyim Söz varlığı Üzerine”. Uluslararası Yakutça Araştırmaları. Ed. Yılmaz, Emine-Hayırsever, Hasan. 189-213, Ankara: Nobel Yayınları, 2021.
• Şirin, Hatice. Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: TDK Yayınları, 2016.
• Vasilyev, Y. İ. (Cargıstay). Axtıılar. Cokuuskay: NKİ Biçik, 2003.
• Zabolotskay, N. M. Axtıılar. Yakutskay: Saxa ASSR Tılı, Literaturanı Uonna İstoriyanı Çinçiyer Nauçnay İnstituta, SASSR Gosudarstvennay İzdatelstvota, 1947.