Mürîdî'nin Öğütleri: Pend-i Ricâl Mesnevisini Tasavvuf Terimleriyle Okumak

Öz

Türk edebiyatında telif edilen mesneviler arasında nasihatname türünün yeri oldukça önemlidir. Anlaşılır dil özellikleriyle dikkat çeken; siyasi, sosyal, ahlaki ve dinî konular başta olmak üzere daha pek çok mevzuda kaleme alınabilen nasihatnameler özellikle tasavvuf konusunda da halkı bilinçlendirerek insanların hem dünya hem de ahiret hayatını güzelleştirmeyi amaç edinirler. 14-15. yüzyılda Mürîdî tarafından neşredilen Pend-i Ricâl adlı mesnevi de din ve tasavvuf konularını ihtiva eden önemli nasihatnamelerden biridir. Eser, 2001 yılında Prof. Dr. Atabey KILIÇ tarafından incelenerek tenkitli metin hâlinde edebiyat dünyasına tanıtılmıştır. İçerdiği çeşitli öğütlerle Türk-İslam edebiyatı ve Klasik Türk edebiyatı çalışmaları için yeni araştırmalara imkân sağlayan eser, tasavvufun pek çok konusuna değindiği için tasavvuf terimleriyle de okunmaya elverişlidir. Mürîdî’nin, mesnevisinde üzerinde önemle durduğu öğütler incelendiğinde verilen nasihatlerin tasavvuf terimlerinden abd (abdiyet), akl, nefs, sabr ve tövbe’ye karşılık geldiği görülmektedir. Bu bağlamda çalışma Pend-i Ricâl mesnevisinin adı geçen tasavvuf terimleri çizgisinde okunmasını hedeflemektedir. Çalışmada ilgili tasavvuf terimlerinin literatürdeki karşılıkları tespit edilerek Pend-i Ricâl mesnevisindeki görünümleri Mürîdî’nin nasihatleri çerçevesinde izah edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• mesnevi
• tasavvuf terimleri
• nasihatname
• Mürîdî
• Pend-i Ricâl

The Advices of Mürîdî: Reading Pend-i Ricâl Masnavi in Sufi Terms

Abstract

Nasihatname genre has a very important place among the masnavis written in Turkish literature. The masnavi titled Pend-i Ricâl, which was published by Mürîdî in the 14th-15th century, is also an important nasihatname that contains religious and Sufi subjects. The work was analysed by Professor Doctor Atabey KILIÇ in 2001 and introduced to the world of literature as a critical text. The work, which enables new researches for the studies of Turkish-Islamic literature and classical Turkish literature with its various advices, is also suitable to be read with Sufi terms since it touches on many subjects of Sufism. When the advices that Mürîdî emphasises in his masnavi is examined, it is seen that the advices given corresponds to the Sufi terms of servitude, reason, nafs, patience and repentance. In this context, the study aims to read Pend-i Ricâl masnavi in line with the mentioned Sufi terms. In the study, the equivalents of the related Sufi terms in the literature will be determined and their appearances in Pend-i Ricâl masnavi will be tried to be explained within the framework of Mürîdî's advices .

Keywords

• masnavi
• sufi terms
• nasihatname
• Mürîdî
• Pend-i Ricâl

Kaynakça

1. Aktaş, Hasan. Türk Şiirinde Din ve Tasavvuf. Konya: Çizgi Kitabevi, 2001.
2. Algül, Hüseyin - Azamat, Nihat. “Emîr Sultan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/146-148. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
3. Artun, Erman. Dinî-Tasavvufî Halk Edebiyatı Metin Tahlilleri. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2010.
4. Ateş, Ahmed. “Mesnevi”. İslam Ansiklopedisi. 8/127-133. Eskişehir: MEB Yayınları, 2001.
5. Atılgan, Yusuf Kenan. “İslam Düşüncesinde ilmin Kaynağı, İmkanı ve Sınırları”, Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1/2. (2013), 191-214.
6. Azamat, Nihat. “Kalenderiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/253-256. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
7. Banarlı, Nihad Sâmi. “Millî tekevvünümüzde Yunus Emre’nin Yeri”. Yunus Emre İle İlgili Makalelerden Seçmeler. haz: Hüseyin Özbay-Mustafa Tatçı. 61-71. İstanbul: MEB Yayınları, 1994.
8. Baz, İbrahim. “Tasavvufun Tesir Halkası”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 293-299. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.

9. Bebek, Adil. “Mağfiret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/313-314. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
10. Bilgin, Azmi. “Tasavvuf ve Tekke Edebiyatı”, İlmi Araştırmalar 1. (1995), 61-82.
11. Burckhardt, Titus. İslam Tasavvuf Doktrinine Giriş. Çev. Fahreddin Arslan. İstanbul: Ribat Yayınları, 1982.
12. Canım, Rıdvan. Divan Edebiyatında Türler. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
13. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2009.
14. Ceyhan, Semih. “Ubûdiyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/33-34. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
15. Ceylan, Ömür. Böyle Buyurdu Sûfî -Tasavvuf ve Şerh Edebiyatı Araştırmaları-. İstanbul: Kapı Yayınları, 2010.
16. Ceylan, Ömür. Tasavvufî Şiir Şerhleri. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2000.
17. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Ta‘rîfât -Tasavvuf Istılahları-. Çev. Abdülaziz Mecdi Tolun. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
18. Çağrıcı, Mustafa. “Sabır”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/337-339. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
19. Çavuşoğlu, Ali. Türk İslâm Edebiyatı -Kitaplar, Türler, Devirler ve Şahsiyetler-. Kayseri: Kimlik Yayınevi, 2015.
20. Çelebioğlu, Âmil. Türk Mesnevî Edebiyatı -Sultan İkinci Murad Devri-. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
21. Çiçekler, Mustafa. “Mesnevi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/320-322. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
22. Dağlar, Abdülkadir. “Kitap Tanıtımı: KILIÇ Atabey (2005). Mürîdî ve Pend-i Ricâl Mesnevîsi -İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin-, Akademi Kitabevi, İzmir”, Turkish Studies İnternational Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 3/1. (2008), 409-411.
23. Dalgın, Nihat. “Secde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/271-272. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
24. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 1998.
25. Ebû Gudde, Abdulfettâh. Bir Eğitimci Olarak Hz. Muhammed (Sas.) ve Öğretim Metotları. çev. Enbiya Yıldırım. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
26. Erginli, Zafer. “İbâdet-Ubûdiyyet-Ubûdet ”. Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Çev. Zafer Erginli vd. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006.
27. Feyizli, Hasan Tahsin. Feyzü’l-Furkân Kur’ân-ı Kerîm ve Tefsirli Meali. İstanbul: Server Yayınları, 2016.
28. Günaydın, Alper. “Yunus Emre’nin Kurmacasından Tasavvufun Kurumsalına: Risâletü’n-Nushiyye’de Mekân Algısı”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22/Özel Sayı. (2022), 139-154.
29. Gürer, Banu. “Hacı Bayram-ı Veli’nin Öğretisinde Din Eğitimi Açısından Öne Çıkan Değerler”, Talim: Journal of Education in Muslim Societies and Communities 6/2. (2022), 217-234.
30. Gürer, Dilaver. “İslâm Düşüncesinde Tasavvuf”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 27-32. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
31. Güzel, Abdurrahman. Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
32. Haksever, Ahmet Cahit. “Tasavvufun Tanımları”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 13-19. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
33. Hamîdullah, Muhammed. “Abd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/57. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
34. Hepağlar, Ahmet Cahit - Yazar, İlyas. “Türk Kültür Coğrafyasında Tasavvuf Anlayışı”, İnternational Journal of New Trends in Arts, Sports & Science Education (IJTASE) 10/3. (2021), 177-194.
35. İpekten, Haluk. Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1994.
36. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2010.
37. Karaman, Gülay. “Âşık’ın ölüm tasavvuru: Âşık Çelebi Dîvânı’nda Ölümle İlgili Âdet ve Gelenekler”, Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi 10/2. (2023), 94-115.
38. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
39. Kartal, Ahmet. “Eski Türk Edebiyatında Mesnevî”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/10. (2007), 353-432.
40. Kâşânî, Abdurrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
41. Kavak, Abdulcebbar. “Hoca Ahmed Yesevî ve Yunus Emre’nin Türklerin Tasavvufî Kültürüne Katkıları”, Universal Journal of Theology 2/2. (2017), 133-142.
42. Kılcı, İbrahim Taha. Müridî’nin Manzûme-i Hakâyık Mesnevisi (İnceleme- Metin). Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2015.
43. Kılıç, Atabey. Mürîdî ve Pend-i Ricâl Mesnevîsi -İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin-. İzmir: Akademi Kitabevi, 2005.
44. Konur, Himmet. “Sabır-Şükür”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 385-389. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
45. Köprülü, Mehmet Fuat. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003.
46. Küçük, Osman Nuri. “Bilgi Kaynağı ve Vasıtası Olarak ‘Kalp’ ”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 48-52. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
47. Muslu, Ramazan. “Seyr u Sülûk Metotları”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 336-365. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
48. Muslu, Ramazan. “Usûl-i Aşere”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 324-329. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
49. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
50. Okudan, Rifat. “Tasavvufî Düşüncenin Temel Unsurları”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 179-205. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
51. Onay, Ahmet Talât. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. haz. Cemal Kurnaz. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
52. Ögke, Ahmet. “Tasavvuf Terimleri”. Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse. 156-174. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
53. Öngören, Reşat. “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/441-448. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
54. Özer, Salim. “Günahların Affında ve Cezaların Düşmesinde Tövbenin Etkisi”, Bilimname 14/1. (2008), 79-107.
55. Pala, İskender. “Nasihatnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/409-410. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
56. Sevimli, Erdem. “Klasik Şiirde Sinesini Dağlayan Âşık Zümresi ‘Abdallar’ ”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 100/Aralık. (2021), 97-122.
57. Sinanoğlu, Mustafa. “İbadet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/233-235. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
58. Soysaldı, İhsan. “Mutasavvıfların Tevbe Kavramına Getirdiği Yorumlar”, E-Journal of New World Sciences Academy 4/1. (2009), 158-165.
59. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2009.
60. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2004.
61. Tatcı, Mustafa. “Yûnus Emre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/600-606. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
62. Tatcı, Mustafa. Edebiyattan İçeri -Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatı Üzerine Yazılar-. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997.
63. Tatcı, Mustafa. Yunus Emre Divânı 1 –İnceleme-. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
64. Temizkan, Mehmet. “Ahmed Yesevî’deki Nefs Kavramı Üzrine Bir İnceleme”, Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu. (2016), 829-842.
65. Topaloğlu, Bekir. “Tövbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/279-283. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
66. Topçu, Nurettin. İslâm ve İnsan Mevlana ve Tasavvuf. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
67. Tosun, Necdet. Türkistan Dervişlerinden Yâdigâr -Orta Asya Türkçesiyle Yazılmış Tasavvufî Eserler-. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
68. Ulu, Mahmut. “IX/XV. Asır Osmanlı Anadolusu’nda Öne Çıkan Tarîkatlar ve Temsilcileri”, Journal of Islamic Research 32/3. (2021), 798-815.
69. Uludağ, Süleyman. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/246-247. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
70. Uludağ, Süleyman. “Halvetiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/393-395. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
71. Uludağ, Süleyman. “Tövbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/284-285. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
72. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
73. Ünver, İsmail. “Mesnevî”, Türk Dili Dergisi Türk Şiiri Özel Sayısı II -Divan Şiiri-. 36-LII/415-416-417/ Temmuz-Ağustos-Eylül. (1986), 430-563.
74. Yeniterzi, Emine. “Anadolu Türk Edebiyatında Ahlakî Mesnevîler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/10. (2007), 433-468.
75. Yıldırım, Ahmet. Tasavvufun Temel Öğretilerinin Hadislerdeki Dayanakları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.