İki Azerbaycan Arasında: Pervane Memmedli’nin Edebiyat Târihçiliğinde Cenûbî Azerbaycan

Bu çalışma, modern edebiyat târihçiliği yazımında önemli bir yere sâhip olan Azerbaycanlı akademisyen Pervane Memmedli’nin “XX. Yüzyıl Güney Azerbaycan Edebiyatının Öncüleri I” adlı eserini merkeze alarak, onun Güney (Cenûbî) Azerbaycan Edebiyatı târihçiliğine yaptığı katkıları değerlendirmektedir. Bahse konu eser, İran Devleti sınırları içinde kalan Güney Azerbaycan’da yaşayan Azerbaycan Türklerinin millî kimlik, ana dili ve kültürel varlık mücâdelesine öncülük eden edebî şahsiyetlerin hayât ve yaratıcılığını sunmaktadır. Ana dilde edebiyat üretiminin karşılaştığı siyâsî engeller; Memmedli’nin ele aldığı şahsiyetler üzerinden çözümlenmektedir. Eserde yer alan şâir ve yazar portreleri; yalnızca biyografik birer anlatım ve edebiyat târihi öğesi değil, aynı zamanda XX. Yüzyıl Güney Azerbaycan’ında yaşanan direnişin seyrini gözler önüne seren metinler olarak dikkati çekmektedir. Makalede, yazarın edebiyat târihçiliğinde izlediği yöntemler, belge temelli yaklaşımı, tasnîf sistemi ve kimlik eksenli değerlendirmeleri ele alınmış; edebiyatın bir varoluş biçimi olarak nasıl konumlandığı gösterilmiştir. Son tahlîlde bu çalışma, hem Güney Azerbaycan Edebiyatını tanıtmakta hem de Türk dünyâsı edebiyat târihi yazımına katkı sunan önemli bir kadın akademisyenin ilmî mîrâsını değerlendirmektedir.

This study evaluates the contributions of Azerbaijani academician Pervane Mammadli, who has an important place in modern literary historiography, to the historiography of the South Azerbaijani literature by focusing on her work titled “Pioneers of 20th Century South Azerbaijani Literature I”. The work in question presents the life and creativity of literary figures who led the struggle for national identity, mother tongue and cultural existence of Azerbaijani Turks living in South Azerbaijan within the borders of the State of Iran. The political obstacles faced by the production of literature in the mother tongue are analyzed through the figures Mammadli addresses. The portraits of poets and writers in the work are not only biographical narratives and literary history elements, but also attract attention as texts that reveal the historical course of the resistance experienced in South Azerbaijan in the 20th century. In the article, the methods followed by the author in literary historiography, her document-based approach, classification system and identity-centered evaluations are discussed; it is shown how literature is positioned as a form of existence. In the final analysis, this study both introduces South Azerbaijani Literature and evaluates the scientific legacy of an important female academic who contributed to the literary history of the Turkic world.