İki Azerbaycan Arasında: Pervane Memmedli’nin Edebiyat Târihçiliğinde Cenûbî Azerbaycan

Öz

Bu çalışma, modern edebiyat târihçiliği yazımında önemli bir yere sâhip olan Azerbaycanlı akademisyen Pervane Memmedli’nin “XX. Yüzyıl Güney Azerbaycan Edebiyatının Öncüleri I” adlı eserini merkeze alarak, onun Güney (Cenûbî) Azerbaycan Edebiyatı târihçiliğine yaptığı katkıları değerlendirmektedir. Bahse konu eser, İran Devleti sınırları içinde kalan Güney Azerbaycan’da yaşayan Azerbaycan Türklerinin millî kimlik, ana dili ve kültürel varlık mücâdelesine öncülük eden edebî şahsiyetlerin hayât ve yaratıcılığını sunmaktadır. Ana dilde edebiyat üretiminin karşılaştığı siyâsî engeller; Memmedli’nin ele aldığı şahsiyetler üzerinden çözümlenmektedir. Eserde yer alan şâir ve yazar portreleri; yalnızca biyografik birer anlatım ve edebiyat târihi öğesi değil, aynı zamanda XX. Yüzyıl Güney Azerbaycan’ında yaşanan direnişin seyrini gözler önüne seren metinler olarak dikkati çekmektedir. Makalede, yazarın edebiyat târihçiliğinde izlediği yöntemler, belge temelli yaklaşımı, tasnîf sistemi ve kimlik eksenli değerlendirmeleri ele alınmış; edebiyatın bir varoluş biçimi olarak nasıl konumlandığı gösterilmiştir. Son tahlîlde bu çalışma, hem Güney Azerbaycan Edebiyatını tanıtmakta hem de Türk dünyâsı edebiyat târihi yazımına katkı sunan önemli bir kadın akademisyenin ilmî mîrâsını değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat târihi
• edebiyat târihçiliği
• Azerbaycan Edebiyatı
• Pervane Memmedli
• Güney Azerbaycan
• Cenûbî Azerbaycan

Between Two Azerbaijans: South Azerbaijan in Parvana Memmedli’s Literature Historiography

Abstract

This study evaluates the contributions of Azerbaijani academician Pervane Mammadli, who has an important place in modern literary historiography, to the historiography of the South Azerbaijani literature by focusing on her work titled “Pioneers of 20th Century South Azerbaijani Literature I”. The work in question presents the life and creativity of literary figures who led the struggle for national identity, mother tongue and cultural existence of Azerbaijani Turks living in South Azerbaijan within the borders of the State of Iran. The political obstacles faced by the production of literature in the mother tongue are analyzed through the figures Mammadli addresses. The portraits of poets and writers in the work are not only biographical narratives and literary history elements, but also attract attention as texts that reveal the historical course of the resistance experienced in South Azerbaijan in the 20th century. In the article, the methods followed by the author in literary historiography, her document-based approach, classification system and identity-centered evaluations are discussed; it is shown how literature is positioned as a form of existence. In the final analysis, this study both introduces South Azerbaijani Literature and evaluates the scientific legacy of an important female academic who contributed to the literary history of the Turkic world.

Keywords

• History of literature
• literary historiography
• Azerbaijani Literature
• Parvana Mammadli
• Southern Azerbaijan

Kaynakça

1. “Memmedli Pervane Hacı kızı”. Science.gov.az. 13.03.2025. https://science.gov.az/az/forms/doktora-filosofii-instituta-literaturyi/ 1988
2. Memmedli, Pervana. The Press History of South (İranian) Azerbaijan (XIX - XXI Centuries. Stockholm: Diktonius Text, 2023a.
3. Memmedli, Pervane. “Ana Dilde Yazalım Öz Halkımıza: Güney Azerbaycan’daki Çağdaş Edebiyata Bir Bakış”. 525-ci Gazete, 7 Mayıs 2013, 7. 07.03.2025. http://www.anl.az/down/ meqale/ 525/2013/may/308470.htm
4. Memmedli, Pervane. “Cenubî Azerbaycan’da Edebî Proses-2018” , Edebiyat Gazetesi, 7 Eylül 2019, 19. 07.03.2025. http://www.anl.az/down/ meqale/edebiyyat/2019/sentyabr/670378.htm
5. Memmedli, Pervane. “Çağdaş Güney Azerbaycan Edebiyatından Örnekler: Suzan Nevadeyî Razî’nin Halkbilimi Çalışmaları ve Poetik Fikirleri”. Dibaçe.net. 07.03.2025. https://www.dibace.net/dunyadan/cagdas-guney-azerbaycan-edebiyatindan-ornekler-suzan-nevadeyi-razinin-halkbilimi-calismlari-ve-poetik-fikirleri/
6. Memmedli, Pervane. “Güney Azerbaycan Matbuatının Tarihine İlmî Bakış”. 525-ci Gazete, 25 Haziran 2009a, 7. 07.03.2025. http://anl.az/down/meqale/525/ 525_iyun2009/83859.htm
7. Memmedli, Pervane. “Güney Azerbaycan’da Edebî Muhit”. Edebiyat Gazetesi 1/26 (2024), 12-13.
8. Memmedli, Pervane. “Güney Poezyasının Millî Duygu ve Düşünce Manzarası”. 525-ci Gazete 1/13 (2025), 13.

9. Memmedli, Pervane. “Güneyde Çağdaş Edebî Proses”. 525-ci Gazete, 2 Eylül 2015a, 8. 07.03.2025. http://www.anl.az/down/meqale/525/2015/sentyabr/ 453035.htm
10. Memmedli, Pervane. “Halkının Mücâdele Nağmelerini Yazan Bir Şair: Ali Tûde”. Dibaçe.net. 07.03.2025. https://www.dibace.net/portreler/halkinin-mucadele-nagmelerini-yazan-bir-sair-ali-tude/
11. Memmedli, Pervane. “İran Türklerinin Manevî Varlığını ‘Varlık’ında Yaşatan Cevat Heyet”. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (2017), 17-26.
12. Memmedli, Pervane. “Molla Nasreddin’in Selefi”. Tebriz Gazetesi 1/3 (2006), 40-42.
13. Memmedli, Pervane. “Özünü Milletine Hasreden Vatan Sevdalısı – Doktor Cavad Heyet”. 525-ci Gazete, 24 Mayıs 2011, 4. 07.03.2025. www.anl.az/down/meqale/525/2011/may/cm67.htm
14. Memmedli, Pervane. “Tarihimizin Doğru-Düzgün Salnâmesini Yazmış Edip ve Dilimizin Fedakâr Koruyucusu (Mirza İbrahimov)”. Ayna Gazetesi, 3 Aralık 2011, 19. 07.03.2025. http://www.anl.az/down/meqale/ayna/ 2011/dekabr/217587.htm
15. Memmedli, Pervane. “Türklerin Kadim Raksına Hasrolunmuş Yeni Musiki Albümü: ‘Yallı’nın İlkin Adı ‘Yola’ Olup”. Ayna Gazetesi, 24 Aralık 2011, 20. 07.03.2025. http://www.anl.az/down/meqale/ayna/2011/dekabr/222133 .htm
16. Memmedli, Pervane. “Varlık” Dergisinde Edebiyat Meseleleri. Bakü: Azerbaycan Millî İlimler Akademisi, Edebiyat Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2000.
17. Memmedli, Pervane. Cenubî Azerbaycan Edebiyatı Meseleleri. Bakü: Sabah Neşriyatı, 2015b.
18. Memmedli, Pervane. Cenubî Azerbaycan Matbuatı Tarihi: XIX-XX-XXI. Yüzyıllar. Bakü: Elm Neşriyatı, 2009b.
19. Memmedli, Pervane. Cenubî Azerbaycan: Edebî Şahsiyetler, Portreler. I. Cilt. Bakü: Sabah Neşriyatı, 2015c.
20. Memmedli, Pervane. Cenubî Azerbaycan’da Millî Matbuat ve Edebî Fikrin İnkişâf Merhaleleri (1978-1979’lu Yıllar İran İnkılâbı’ndan Sonraki Devir). Bakü: CBS Neşriyatı, 2021.
21. Memmedli, Pervane. XX. Yüzyıl Güney Azerbaycan Edebiyatının Öncüleri. I. Cilt. çev. Meral Bahar. İstanbul: Ötüken Neşriyatı, 2023b.
22. Özcan, Ömer. “Pervane Memmedli’nin Güney Azerbaycan Hakkındaki Araştırmaları”. Türk Yurdu Dergisi 37/354 (2017), 55-58.
23. Tağıyeva, Şevket vd. Güney Azerbaycan. Bakü: Orhan Neşriyatı, 2000.