An Extended Translation and Index of Words in Dîvânu Lügâti’t-Türk by Abdullah Sabri Karter: Açar

Yıl 2025, Sayı: 23 [GÜZ 2025], 597 - 611, 25.10.2025

Irmak Kaçar

https://doi.org/10.28981/hikmet.1739564

Öz

Among the translations of the text of Kashgarli Mahmud's Divanu Lugâti't-Türk into Turkish, only the translations of Besim Atalay, Ahmet Bican Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu, and the recent translation by Mustafa S. Kaçalin have been published. Kilisli Muallim Rıfat Bilge, Atıf Tüzüner, and Tevfik Demiroğlu's Dîvanu Lugâti't-Türk are similar to the existing translations in that they provide word-for-word translations from beginning to end, but Abdullah Sabri Karter's work differs from these in both its structure and content. Karter did not only translate the printed copy of Dîvânu Lugâti’t-Turk, but also rearranged all the words in this translation alphabetically according to the Arabic alphabet and added the equivalents of many words in famous Arabic dictionaries to his work, thus creating a useful Turkish-Arabic dictionary called Açar. The sole copy of this work, written in Arabic script, consisting of 22 notebooks, is registered under the Manuscripts and Printed Works in Arabic Letters Section of the Bursa Provincial Public Library, General Nos. 4449-4470. Despite its immense value both for Divanu Lugâti't-Türk studies and for Turkish lexicography, Açar has unfortunately not received much attention until today. In this study, after highlighting Abdullah Sabri Karter and his works, we will present in detail his work on Divanu Lugâti't-Turk, which he prepared in 1933.

Anahtar Kelimeler

Dîvânu Lugâti’t-Türk , Abdullah Sabri Karter , Açar translation , dictionary , index

Abdullah Sabri Karter’in Dîvânu Lügâti’t-Türk’teki Sözcükler İçin Yazdığı Geniş Tercüme ve Dizin: Açar

Öz

Kaşgarlı Mahmûd’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ünün metninin Türkiye Türkçesine yapılan tercümelerinin sadece Besim Atalay ile Ahmet Bican Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu’nun tercümeleri yayımlanabilmiştir. Kilisli Muallim Rıfat Bilge, Atıf Tüzüner ve Tevfik Demiroğlu, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü baştan sona birebir tercüme etmeleri yönüyle eldeki mevcut tercümelerle benzerlik göstermektedirler ancak Abdullah Sabri Karter’in çalışması hem yapısı hem de muhtevası yönüyle bunlardan ayrılmaktadır. Karter, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü çevirmekle yetinmemiş, bu çevirideki bütün kelimeleri Arap alfabesine göre alfabetik olarak yeniden düzenlemiş ve birçok kelimenin meşhur Arapça sözlüklerdeki karşılıklarını da çalışmasına ekleyerek Açar ismini verdiği kullanışlı bir Türkçe-Arapça sözlük hazırlamıştır. Karter’in Arap harfleriyle yazdığı bu çalışmasının 22 defterden oluşan tek nüshası, Bursa İl Halk Kütüphanesi El Yazmaları ve Arap Harfli Basma Eserler Bölümü Genel 4449-4470 numaraları arasında kayıtlıdır. Açar, hem Dîvânu Lugâti’t-Türk çalışmaları hem de Türk sözlükçülüğü açısından büyük bir değere sahip olduğu halde maalesef günümüze kadar bir ilgiye mazhar olmamıştır. Biz de bu çalışmada Abdullah Sabri Karter’e ve eserlerine dikkat çektikten sonra 1933 yılında Dîvânu Lugâti’t-Türk üzerine hazırladığı bu çalışmasını ayrıntılı olarak tanıtacağız.

Anahtar Kelimeler

Dîvânu Lugâti’t-Türk , Abdullah Sabri Karter , Açar , tercüme , sözlük , dizin

Kaynakça

• Ahterî Mustafa Efendi. Ahterî-i Kebir. haz. Ahmet Kırkkılıç, Yusuf Sancak. Ankara: TDK Yayınları, 2009.
• Akalın, Şükrü Halûk. “Ali Seydi Bey ve Sözlükleri”. STAD Sanal Türkoloji Araştırmaları Dergisi 2/1 (2017), 1-7.
• Akün, Ömer Faruk. “Lehçe-i Osmânî”. DİA. 27/127-128. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
• Ali Seydi. Resimli Kamus-ı Osmanî. İstanbul: Matbaa ve Kütüphane-i Cihan, 1909-1912.
• Atalay, Besim. Kâşgarlı Mahmud Divanü Lûgat-it Türk (Çeviri). C. I-IV. Ankara: TDK Yayınları, 6. Baskı, 2013.
• Ercilasun, Ahmet Bican-Akkoyunlu, Ziyat. Kâşgarlı Mahmut Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: TDK Yayınları, 3. Baskı, 2018.
• Gökyay, Orhan Şaik. “Burhan-ı Katı Tercümesi”. DİA. 6/433-434. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Gül, Mustafa Fırat. “Abdullah Sabri Karter, Hayatı ve Aksaray Dağarcığı İsimli Eseri”. Akdeniz-San’at Dergisi, Güzel Sanatlar Fakültesi 10. Yıl Özel Sayısı 2, 3/6 (2012), 87-100.
• Gül, Mustafa Fırat. Abdullah Sabri Karter, Manzum Osmanlı Tarihi. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Kitaplığı, 2014.
• Kaçalin, Mustafa S. “Abdullah Sabri Karter’in Dîvânu Lügati’t-Türk Çevirisi Üzerine”. Türklük Araştırmaları Dergisi, Mehmet Akalın Armağanı S. 8 (1997), 249-252.
• Kaçalin, Mustafa S. “Mütercim Âsım Efendi”. DİA. 32/ 200-201. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• Kaçalin, Mustafa S. "Vankulu". DİA 42/513. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
• Kaçalin, Mustafa S. Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Vakıfbank Kültür Yayınları, 2023.
• Kaçalin, Mustafa S. Dîvânu Lügati’t-Türk (İnceleme-Tıpkıbasım). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2. Baskı, 2024.
• Kılıç, Hulusi. “Ahterî”. DİA. 2/184-185. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989.
• Kılıç, Hulusi. “el-Kāmûsü’l-Muhît”. DİA. 24/ 287-288. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Mütercim Âsım Efendi. Kâmûsü’l-Muhît Tercümesi. haz. Mustafa Koç, Eyyüp Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Ölmez, Zühal. "Çağatayca Sözlükler". Türk Dilleri Araştırmaları 13 (2003), 11-21.
• Şeyh Süleyman Efendi-i Buharî. Lugat-i Çağatay ve Türkî-i Osmânî. İstanbul: Mihran Matbaası, 1298.
• Toparlı, Recep. Ahmed Vefîk Paşa, Lehçe-i Osmânî. Ankara: TDK Yayınları, 2000.
• Uzun, Mustafa İsmet. "Ali Seydi Bey (1870-1933)". DİA 2/442-445. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989.
• Vankulu Mehmed Efendi (Mehmet b. Mustafa el-Vani). Vankulu Lügati. haz. Mustafa Koç, Eyyüp Tanrıverdi. İstanbul : Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.