Bir Zamanın Bağlamı: “İkindi” Örneği

Öz

Sözlü ve yazılı metinleri anlama ve aktarmadaki en önemli koşul bağlamın tespiti ve tetkikidir. Bağlama bakılmadan sözcüklere verilen anlamlar çoğu zaman eksik veya yetersiz kalmaktadır. Metin tenkiti, çevirisi veya şerhi yapılırken bağlamın göz ardı edilmesi ifadenin kastedilen anlamından uzaklaşılmasına yol açar. Çünkü bir dizge içersinde yer alan parçaların tamamı birbirleriyle olan karşılıklı bağlarla bütünlük kazanır. Edebî metinlerde farklı bağlamlarda kullanılan sözcüklerden biri de “ikindi”dir. Öz Türkçe olan ve ilk kez Göktürk Yazıtları’nda tespit edilen sözcük, “ikinci” anlamında kullanılmıştır. Yine Altun Yaruk, Divânu Lügâti’t-Türk gibi eski Türkçe metinlerde “ikindi” ifadesinin aynı bağlamlarda kullanılması, sözcüğün asıl anlamının “ikinci” olduğunu kanıtlar niteliktedir. Ancak sözcük, asırlar boyunca anlam yolculuğuna çıkmış ve farklı dönemlerde, lehçelerde ve ağızlarda muhtelif yazım, anlam ve bağlamlarda kendini göstermiştir. Çalışmada 19 farklı yazımı ve 13 muhtelif bağlamı tespit edilen “ikindi” sözcüğü, etimolojik olarak incelendikten sonra sözlü ve yazılı ürünler üzerinden verilen örneklerle işlenecek ve metin çalışmalarında bağlamın önemini bizlere sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Bağlam
• anlam
• ikindi
• zaman.

Context of a Time: “İkindi” Sample

Abstract

The most important prerequisite for understanding and conveying oral and written texts is identifying and examining context. Meanings attributed to words without regard to their context often remain incomplete or inadequate. Neglecting context when engaging in textual criticism, translation, or commentary causes the expression to diverge from its intended meaning. For all elements within a system achieve unity solely through their reciprocal interconnections. One of the words used in varying contexts within literary texts is “ikindi.” A native Turkic word first attested in the Göktürk Inscriptions, it was originally used with the meaning “second.” Its occurrence in the same sense in other Old Turkic works such as Altun Yaruk and Dīwān Lughāt al-Türk likewise confirms that its primary meaning was “second.” However, over the centuries, , the word has embarked on a semantic journey, manifesting itself with various spellings, meanings, and contextual functions across different periods, dialects, and vernaculars. Attested in 19 orthographic forms and 13 distinct contextual uses, the word “ikindi” will first be subjected to an etymological analysis, after which examples from oral and written sources will be examined to demonstrate the indispensable role of context in textual scholarship.

Keywords

• Context
• Meaning
• İkindi
• Time.

Kaynakça

1. Abdulhak Şinasi Hisar. Fahim Bey ve Biz. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 1996.
2. Aclûnî. Keşfü'l-Hafâ. (F. Akcaoğlu, Ed., M. Genç, Çev.). İstanbul: Beka Yayıncılık, 2019.
3. Aghatabaı, Shahrouz. Türkmen Mektep ve Medrese Tahsilinde Okutulan Bir Eser: Revnaku'l-İslam. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
4. Ahmed b. Hanbel, Müsned-i Ahmed, 24201, 7/852.
5. Aksan, Doğan. Anlambilim. Ankara: Engin Yayınevi, 2009.
6. Arslan, Mehmet - Aksoyak, İsmail Hakkı. Haşmet Külliyatı: Divan, Senedü'ş-Şu‘arâ, Vilâdet-nâme (Sur-nâme), İntisabü'l-Mülk (Hab-nâme). Sivas: Dilek Matbaası, 1994.
7. Aslan, Emre - Şahin, Mustafa. “Orta Çağ Türk-İslam Devletlerinde Nevbet”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8 (2020), 107-144.
8. Ata, Aysu. Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası, Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019a.

9. Ata, Aysu. Rabgûzî Kısasü'l-Enbiya (Peygamber Kıssaları). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019b.
10. Aydın, Şükrü. “Kur'ân Ayetleri Bağlamında Namaz Vakitleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 18/2 (2018), 185-211.
11. Bekiroğlu, Nazan. Mücella. İstanbul: Timaş Yayınları, 2016.
12. Buhârî. Sahih-i Buhari Tercemesi. (M. Sofuoğlu, Çev.). İstanbul: Ötüken Yayınları, 2013.
13. Çağbayır, Yaşar. Ötüken Türkçe Sözlük. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2017.
14. Çelen, Büşra. “Orhun Yazıtlarında Zarflar”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 11/4 (2025), 584-614.
15. Develi, Hayati. XVII. Yüzyıl İstanbul Hayatına Dair Risâle-i Garîbe. İstanbul: Kitabevi, 2001.
16. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2015.
17. Ebu Davud. Sünen-i Ebu Davud ve Tercümesi. (İ. Koçaşlı, Çev.). İstanbul: Erkam Yayınları, 2008.
18. Elmalı, Murat. Daśakarmapathāavadānamālā. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016.
19. Erdoğan, Mustafa. Gedizli Kabûlî ve Dîvânı. Gediz: Gediz Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.
20. Ergin, Muharrem. Orhun Âbideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2011.
21. Erkal, Abdülkadir. Âşık Sümmâni Divanı. Erzurum: Erzurum Büyükşehir Belediyesi, 2015.
22. Erol, Salih. Pehlivan İbrahim Paşa Vakayi‘-nâmesi (Baba Paşa Tarihi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
23. Ertekinoğlu, Servet. Ahlat Ağzı Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017.
24. Feyizli, Hasan Tahsin. Feyzü’l-Furkân Açıklamalı Kur’ân-ı Kerîm Meali. İstanbul: Server Yayınları, 2012.
25. Göde, Kemal. “Dünden Bugüne Türklerde Meclis Hayatı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3 (1988), 51-62.
26. Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007.
27. Hakkoymaz, Sakine. Ermenek Yöresi Mani, Ninni ve Masalları. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2012.
28. Halaçoğlu, Yusuf. XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
29. Harmancı, Mahmut Esat. Manisalı Cami'i Muhabbet-name (Vamık u 'Azra) İnceleme-Metin-Nesre Çeviri (2.Cilt). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
30. https://lehcediz.com/tarama/pages/arama/kelime_raporlama.php 28.05.2025
31. https://sozluk.gov.tr/ 24.05.2025
32. https://www.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Yayinlar/Yayinlar.aspx 03.06.2025
33. https://www.ekremsevil.com/FileUpload/bs568116/File/riyazus_salihin_imam_nevevi.pdf 12.06.2025
34. İmamoğlu, Fatma. Muhammed Zahrî Efendi'nin Miftâh-ı Pend Adlı Eseri ve Osmanlı Dönemi Pendname Geleneği İçerisindeki Yeri (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
35. İpşirli, Mehmet. “İkindi Divanı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 14. 04. 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ikindi-divani
36. Karaköse, Saadet. Nev’î-zâde Atâyî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55734,nevi-zade-atayi-divanipdf.pdf?0
37. Kaşgarlı Mahmûd. Dîvânu Lügâti’t-Türk. (A. B. Ercilasun & Z. Akkoyunlu, Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.
38. Kaya, Ceval. Uygurca Altun Yaruk (Giriş, Metin ve Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.
39. Kemal, Yaşar. İnce Memed I. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
40. Kılcı, İbrahim Taha. Müridî’nin Manzûme-i Hakâyık Mesnevisi (İnceleme-Metin). Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
41. Kılıç, Atabey. “Türkçe-Arapça Manzum Sözlüklerden Sübha-ı Sıbyân-2 (Metin)”. Turkish Studies, 2/1 (2007), 29-71.
42. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi Meşâirü’ş-Şuârâ. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2010.
43. Kılıçarslan, Orhan. “Hayâtî-zâde Şeref Halîl ve Rûhu’l-Edeb Adlı Arapça-Türkçe Manzum Sözlüğü”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 25/25, (2020), 689-728.
44. Kutlu, Halil İlteriş. Abdülvâsi Çelebi'nin Halîlnâme Mesnevisinin İncelenmesi, Bağlamsal Dizin ve İşlevsel Sözlüğü. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
45. Mengi, Mine. Mesîhî Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020.
46. Mert, Abdullah. Eski Uygur Türkçesiyle Çaştani Bey Masalı (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin-Tıpkıbasım). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
47. Mumcu, Ahmet. Divan-ı Hümayun. İstanbul: Phoenix Yayınları, 2007.
48. Okuyucu, Cihan. Cinânî Hayâtı, Eserleri, Dîvânının Tenkitli Metni. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.
49. Olcay, Selahattin. Doğu Trakya Yerli Ağzı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
50. Önal, Filiz - Seçkin, Yaşar. “Gaziantep’te Unutulmuş Bir Meşk Geleneği: İkindi Sazı”. Rast Müzikoloji Dergisi, 4/3 (2016), 1293-1298.
51. Özdemir, Fatih Mehmet. Servet Dîvânı (İnceleme-Metin).İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
52. Özkan, Adem Serhat. Rabguzi'nin Kısasü'l-Enbiya Adlı Eserinde İsim Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
53. Rıza, Resul. Seçilmiş Əsərləri. Bakü: Öndər Nəşriyyat, 2005.
54. Sinan Paşa. Tazarru‘-nâme Yakarışlar Kitabı. (M. Tulum. Haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
55. Soleimanzadehshekarab, Naser. Âciz Dîvânı. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
56. Soycan, Adil. Türk Edebiyatında Hz. Hatice ve Manzûme-i Hazret-i Hadîcetü’l-Kübrâ (Rol-Model Olarak Hz.Hatice). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
57. Tatçı, Mustafa. Yûnus Emre Dîvânı (İnceleme-Metin) (2 Cilt). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1990.
58. Tekin, Talât. Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2010.
59. Tezcan, Semih - Zülfikar, Hamza. Nehcü’l-Ferâdis. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2004.
60. Tunç, Tülay. Seyyîd Vehbî'nîn Sûrnâmesi'nin Söz Varlığı (İnceleme-Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük). Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
61. Türe, İskender - Kaynar, Salim. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2017.
62. Uğur, Ahmet. Tarihi Bir Kaynak Olarak Cafer Paşa Hikâyesi (İnceleme-Transkripsiyon) İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
63. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı. Ankara: Tarih Kurumu Basımevi, 1984.
64. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.
65. Yalçın, Sena. Eski Uygurca Çaştani Bey ve Aç Bars Hikâyelerinin Söz Dizimi İncelemesi. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
66. Yavuz, Kemal. vd. Evliyâlar Ansiklopedisi. İstanbul: İhlas Gazetecilik, 1992.
67. Yılmaz Türe, Edibe Kübra. Eski Anadolu Türkçesi Dönemine Ait Satır Arası Bir Kuran Tercümesi Üzerine Dil İncelemesi Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük 1b-63b. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
68. Yoldaş, Kazım. Tutmacı'nın Gül ü Hüsrev'i (İnceleme-Metin). Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1998.
69. Yum, Şule. “Mehter Musikisi”. Antik Dekor Dergisi, 69 (2002), 102-108.
70. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. (M. Kaçalin, Haz.). E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10716,yusufhashacibkutadgubiligmustafakacalinpdf.pdf?0
71. Yüceer Güzel, Seda. Kerim Gurbannepesov'un 'Taymaz Baba' Adlı Eserinin Bağlam Sözlüğünün Oluşturulması. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.