Bir Zamanın Bağlamı: “İkindi” Örneği

Sözlü ve yazılı metinleri anlama ve aktarmadaki en önemli koşul bağlamın tespiti ve tetkikidir. Bağlama bakılmadan sözcüklere verilen anlamlar çoğu zaman eksik veya yetersiz kalmaktadır. Metin tenkiti, çevirisi veya şerhi yapılırken bağlamın göz ardı edilmesi ifadenin kastedilen anlamından uzaklaşılmasına yol açar. Çünkü bir dizge içersinde yer alan parçaların tamamı birbirleriyle olan karşılıklı bağlarla bütünlük kazanır. Edebî metinlerde farklı bağlamlarda kullanılan sözcüklerden biri de “ikindi”dir. Öz Türkçe olan ve ilk kez Göktürk Yazıtları’nda tespit edilen sözcük, “ikinci” anlamında kullanılmıştır. Yine Altun Yaruk, Divânu Lügâti’t-Türk gibi eski Türkçe metinlerde “ikindi” ifadesinin aynı bağlamlarda kullanılması, sözcüğün asıl anlamının “ikinci” olduğunu kanıtlar niteliktedir. Ancak sözcük, asırlar boyunca anlam yolculuğuna çıkmış ve farklı dönemlerde, lehçelerde ve ağızlarda muhtelif yazım, anlam ve bağlamlarda kendini göstermiştir. Çalışmada 19 farklı yazımı ve 13 muhtelif bağlamı tespit edilen “ikindi” sözcüğü, etimolojik olarak incelendikten sonra sözlü ve yazılı ürünler üzerinden verilen örneklerle işlenecek ve metin çalışmalarında bağlamın önemini bizlere sunacaktır.

The most important prerequisite for understanding and conveying oral and written texts is identifying and examining context. Meanings attributed to words without regard to their context often remain incomplete or inadequate. Neglecting context when engaging in textual criticism, translation, or commentary causes the expression to diverge from its intended meaning. For all elements within a system achieve unity solely through their reciprocal interconnections. One of the words used in varying contexts within literary texts is “ikindi.” A native Turkic word first attested in the Göktürk Inscriptions, it was originally used with the meaning “second.” Its occurrence in the same sense in other Old Turkic works such as Altun Yaruk and Dīwān Lughāt al-Türk likewise confirms that its primary meaning was “second.” However, over the centuries, , the word has embarked on a semantic journey, manifesting itself with various spellings, meanings, and contextual functions across different periods, dialects, and vernaculars. Attested in 19 orthographic forms and 13 distinct contextual uses, the word “ikindi” will first be subjected to an etymological analysis, after which examples from oral and written sources will be examined to demonstrate the indispensable role of context in textual scholarship.