Aşk Mesnevilerinde Dul Tipi

Öz

Tahkiye yapısına sahip mesneviler arasında özellikle aşk ve macera konulu mesneviler içerdiği olay zincirindeki çeşitlilik bakımından zengindir. Çeşitli tasvirlerin yapılmasına müsait olan bu tür eserlerde kahramanların ruhî durumlarını yansıtan iç portrelerine dair tasvirler de geniş bir yer alır. Olağanüstü unsurlar dışında bazen kahramanların yaşadıkları olaylar, karşılaştıkları durumlar karşısında sergiledikleri tavırlar ve davranışlar insan hayatında olan gerçek durumlardır. Baş kahramanlardan birinin ölümü söz konusu olduğunda diğer kahramanın mateme bürünme ve yas tutma şekli mesneviden mesneviye değişse de genelde bu durumdaki kahramanların tutumu, hissettiği acı, toplum beklentilerine uygun duruşu ve davranışı benzemektedir. Çalışma için aşk konulu mesneviler arasında en tanınmış olan hikayelerden Leyla ve Mecnûn, Hüsrev ü Şirîn, Veyse vü Ramin, Yusuf u Züleyha ve Mihr ü Mâh mesnevileri seçilmiştir. Bu çift kahramanlı aşk mesnevilerindeki kahramanların dul olmaları ve matem şekilleri incelenmiştir. Mesnevilerde yer alan yasa bürünme ve matem tasvirlerinden örneklere yer verilmiştir. Erkek ve kadın kahramanların hayatın kaçınılmaz gerçeği olan ölümle ilgili düşüncelerini; ölüm gerçeğinin onlarda yarattığı psikolojik etki ve bu durumdayken değerlere uygun tutumları gösterilmeye çalışılmıştır. Kahramanın büründüğü bir karakter olan dul tipinin tasviri, mesnevilerin hikaye yapısındaki çeşitliliği ve zenginliği göstermektedir. Bununla birlikte mesnevilere yansıyan toplumsal kaide ve değerleri ortaya koymaya yardımcı olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• mesnevi
• aşk hikayesi
• kahraman
• ölüm
• dul tipi
• matem

The Widow Type in Love Masnavis

Abstract

Among the masnavis with a narrative structure, especially those with love and adventure themes are rich in terms of the diversity of the chain of events they contain. Masnavis, which are suitable for various depictions, depictions of the inner portraits of the heroes, reflecting their spiritual states, also take a large place. Apart from the supernatural elements, sometimes the events that the heroes experience, attitudes and the behaviors they expess in the situations they encounter are real situations in human life. Although the way the other hero mourns and grieves when one of the main characters dies varies from masnavi to masnavi, the attitude of the heroes in this situation, the pain they feel, their stance and behavior regarding social expectations are generally similar. The widowhood and mourning ways of the heroes in these double-hero love masnavis have been analized. Among the most well-known love-themed masnavis, Leyla and Mecnun, Hüsrev and Şirin, Veyse and Ramin, Yusuf and Zuleyha, Mihr and Mah were chosen for this study. Examples of depictions of mourning and grief are given by couplets from the masnavis. It was tried to show the thoughts of the male and female characters about death as an inevitable fact of life; the psychological effect of the fact of death on them and their attitudes in regarding the values of society in this situation. The depiction of the widow type, a character adopted by the hero, demonstrates the variety and richness in the story structure of the masnavis. Also, it helps to reveal the social rules and values reflected in the masnavis.

Keywords

• masnavi
• love story
• hero
• death
• widow type
• mourning

Kaynakça

1. Batislam, Dilek. “Mesnevilerde Mektup Tarzı Anlatım”. İlmi Araştırmalar 13 (2002), 17-34.
2. Campbell, Joseph. Kahramanın Sonsuz Yolculuğu. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2013.
3. Çavuşoğlu, Halime. “İki Farklı Kültürün Âşık Kadın Kahramanları: Leyla ve Züleyha”. Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8 /13 (2013), 645-670.
4. Çetin, Nurullah. “Yeni Türk Şairinin "Yusuf Ve Züleyha Hikâyesi" Duyarlığı”. Türkoloji Dergisi 13/1 (2000), 110. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000122
5. Doğan, Muhammed Nur. Fuzulî Leylâ ve Mecnun. Metin, Düzyazıya Çeviri, Notlar ve Açıklamalar. 7. baskı, İstanbul: Yelkenli Yayınları, 2015.
6. Doğan, Muhammed Nur. Fuzûlî Leylâ ve Mecnûn. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, ty. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78423/fuzuli---leyla-ve-mecnun.html (Erişim tarihi: 12.07.2025)
7. Durkaya, Hayriye. “Aşk Mesnevilerinde (15 ve 16. Yüzyıl) Sırdaş Tipi”. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi ODÜSOBİAD 13/1 (2023), 1105-1126.
8. Harmancı, M. Esat. “Klasik Türk Şiirinde Matem Şekilleri”. Osmanlı Araştırmaları XXVI (2005), 329-350.

9. İsen, Mustafa. Acıyı Bal Eylemek: Türk Edebiyatında Mersiye. Ankara: Akçağ Yayınları, 1993.
10. İsen, Mustafa vd. Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2002.
11. Kaplan, Mehmet. Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar 3. Tip Tahlilleri, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1985.
12. Kaplan, Yunus. “Divan Şiirinde Ölüm Karşısında Âşıkların İstekleri”. Turkish Studies-International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 5 /3 (2010), 291-313.
13. Kartal, Ahmet. Doğu’nun Uzun Hikâyesi Türk Edebiyatında Mesnevî. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2013.
14. Onur, Naci. Hamdullah Hamdi Yusuf u Züleyha, Ankara: Akçağ Yayınları, 1991.
15. Öztürk, Mehmet. Lamii Çelebi Veyse vü Ramin Mesnevisi. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020 https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/78624,lami39i-veyse-vu-raminpdf.pdf?0 (Erişim tarihi: 12.07.2025)
16. Şahinkaya, Şebnem Şerife. “Mesnevilerde Görünmeyen Kadın Kahramanlar”. Turkish Studies- Language 19/4 (2024), 1803-1811.
17. Şan, Fatma. Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’i (İnceleme-Metin-Çeviri-Dizin/Sözlük). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2017.
18. Şentürk, Ahmet Atilla. “Klasik Osmanlı Edebiyatında Tipler”. Osmanlı Araştırmaları 15/15 (1995), 333-413.
19. Şentürk, Ahmet Atilla. XVI. Asra Kadar Anadolu Sahası Mesnevilerinde Edebî Tasvirler. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2002.
20. Turhan, Vedat Nuri. Çorlulu Zarifî ve Mihr ü Mâh Mesnevisinin Tenkitli Metni ve İncelenmesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1995.
21. Türkdoğan, Melike Gökcan. Klasik Türk Edebiyatında Yusuf u Züleyha Mesnevileri Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2011. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78432/klasik-turk-edebiyatinda-yusuf-u-zuleyha-mesnevileri.html (Erişim tarihi: 11.07.2025)
22. Ünver, İsmail. “Mesnevi”. Türk Dili. Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri)/415-416-417 (1986), 438-563.
23. Üstün, Mehmet Cihat. Hamdullah Hamdî’nin Yûsuf u Zelîhâ Mesnevisi (Gramer-Metin-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2014.
24. Yeniterzi, Emine. “Divan Şiirinde Ölüme Dair Bazı Hususlar”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5 (1999), 115-139.
25. Yıldız, Ayşe. “Hüsrev ü Şirin Şeyhî”. TEES. Ankara: 2022. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/husrev-u-sirin-seyhi (Erişim tarihi: 11.07.2025)
26. Yıldız, Ayşe. “Yusuf u Züleyha Hamdî”. TEES. Ankara: 2022) (Erişim tarihi: 12.07.2025)