Modernitenin Çığlığı: Nostalji

Öz

17. yüzyılda İsviçreli askerlerin memleket hasretinden muzdarip olarak vazifelerini yapamayacak hâle gelmesi, bir hastalık olarak değerlendirilmiş, teşhis ve tedavi sürecinde “nostos” ve “algia” terkibinden oluşan nostalji, bir tıp terimi olarak kavramlaşmıştır. Bilişsel, duyuşsal nitelikleri olan nostalji, bireyin yaşadığı sosyal ortama ayak uyduramayarak yabancılaşması ve emniyetli hâle getirilen, arındırılan, yüceleştirilen maziyi sığınak olarak görmesi ya da yaşadığı ana taşıma çabası olarak tanımlanabilecek bir rahatsızlıktır. İlkel dönemlerden itibaren kutsalın himayesinde evindelik hissini muhafaza eden insanoğlu, modernleşme sürecinde yaşamın radikal bir şekilde değişmesi, dünyevileşmenin her alana nüfuz etmeye başlaması gibi sebeplerle değer yitimine uğramış, bir kısmı da yabancılaşarak maziye sığınmış ve nostaljikleşmiştir. Bu dönemde özellikle Avrupa’da nostalji kitleselleşmiştir. Tedavi süreçlerinin tüketilmesi üzerine bedensel bir rahatsızlık olmadığı anlaşılan nostalji, sanat yanında psikoloji, sosyoloji, antropoloji gibi farklı disiplinlerin çalışma konusu olmuş, teorisyenlerin farklı saiklerle yaptığı çalışmalar, kavramın sınırlarını genişletmiştir. Böylece nostaljinin farklı cephelerini yansıtan yeni yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Bunlardan kavramın bir edebî tema olarak incelenmesi için en uygun olanı Svetlana Boym’un çalışması gibi görünmektedir. Boym, nostaljiyi “algia” ve “nostos” kelimelerinden hareketle “düşünsel nostalji” ve “yeniden kurucu nostalji” şeklinde tasnif etmiştir. Bu çalışmada genel hatlarıyla nostalji kavramının niteliği verilerek Boym’un tasnifinden hareketle edebî metinlerde yer bulma gerekçesine dair bir değerlendirme yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Nostalji
• düşünsel nostalji
• yeniden kurucu nostalji
• yabancılaşma
• modernleşme

The Scream of Modernıty: Nostalgıa

Abstract

In the 17th century, the fact that Swiss soldiers were unable to perform their duties due to homesickness was considered as a disease, and nostalgia, which consists of the composition of "nostos" and "algia" in the diagnosis and treatment process, was conceptualized as a medical term. Nostalgia, which has cognitive and affective qualities, is a disorder that can be defined as the alienation of the individual by not being able to keep up with the social environment in which he lives and seeing the past that has been secured, purified and glorified as a shelter or the effort to carry it to the moment he lives. Human beings, who have maintained the feeling of being at home under the auspices of the sacred since primitive times, have lost their value due to reasons such as the radical change in life in the modernization process and the penetration of secularization into every field, and some of them have become alienated and taken refuge in the past and have become nostalgic. In this period, nostalgia became massive, especially in Europe. Nostalgia, which is understood not to be a physical discomfort upon the consumption of treatment processes, has been the subject of study of different disciplines such as psychology, sociology and anthropology as well as art, and the studies of theorists with different motives have expanded the boundaries of the concept. Thus, new approaches reflecting different fronts of nostalgia have emerged. The most suitable for the study of the concept as a literary theme seems to be the work of Svetlana Boym. Boym classified nostalgia as "intellectual nostalgia" and "re-founding nostalgia" based on the words "algia" and "nostos". In this study, the nature of the concept of nostalgia was given in general terms and an evaluation was made about the reason for finding a place in literary texts based on Boym's classification.

Keywords

• Nostalgia
• intellectual nostalgia
• reconstructive nostalgia
• alienation
• modernization

Kaynakça

1. Ahmet Haşim. Bütün Şiirleri. haz. Asım Bezirci. İstanbul: Can Yayınları, 1985.
2. Aksakal, Hakan. Huzursuz Modernite Avrupa Entelektüel Tarihi Üzerine Makaleler. İstanbul: Beyoğlu Kitap, 2022.
3. Angé, Olivia - Berliner, David. (2015). “Introduction: Anthropology of Nostalgia - Anthropology as Nostalgia”. Antropology as Nostalgia. ed. Angé, Olivia - Berliner, David. 1-15. New York/Oxford: Berghahn, 2015.
4. Artun, Ali. Modernizm Kavramı ve Türkiye’de Modernist Sanatın Doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2021.
5. Atay, Oğuz. Tutunamayanlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
6. Bauman, Zygmunt. Retrotopya. çev. Ali Karatay. İstanbul: Sel Yayınları, 2021.
7. Benjamin, Walter. Pasajlar. çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2014.
8. Bergson, Henri. Ahlakın ve Dinin İki Kaynağı. çev. M. Mukadder Yakupoğlu. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2004.

9. Beriş, Hamit Emrah. “Nostalji, Muhafazakârlık ve Türkiye”. Muhafazakâr Düşünce Dergisi 7/25-26 (2010), 47-74.
10. Berman, Marshall. Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor. çev. Ümit Altuğ, Bülent Peker. İstanbul: İletişim Yayınları, 1994.
11. Beyatlı, Yahya Kemal. Kendi Gök Kubbemiz. İstanbul: Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, 1974.
12. Bora, Tanıl - Onaran, Burak. “Nostalji ve Muhafazakârlık: ‘Mazi Cenneti’”. Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce / Muhafazakârlık C. 5. ed. Ahmet Çiğdem. 234-260. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
13. Boym, Svetlana. Nostaljinin Geleceği. çev. Ferit Burak Aydar. İstanbul: Metis Yayınları, 2009.
14. Bryant, Rebecca. “Nostalgia and The Discovery of Loss: Essentializing the Turkish Cypriot Past”. Antropology as Nostalgia. ed. Angé, Olivia - Berliner, David. 155-177. New York/Oxford: Berghahn, 2015.
15. Cao, Shurong. “Emotion and Cognition: on The Cognitive Processing Model of Nostalgia”. Front Psychol 15 (2024), 1-7. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1440536.
16. Cassin, Barbara. Nostalji: İnsan Ne Zaman Evindedir? Odysseus, Aeneas, Arendt. çev. Seçil Kıvrak. İstanbul: Kolektif Kitap, 2018.
17. Cross, Gary. Tüketilen Nostalji / Hızlı Kapitalizm Çağında Hatıralar. İstanbul: The Kitap İletişim Medya, 2018.
18. Cunbur, Müjgân. “Yahya Kemal Bibliyografyası”. Doğumunun Yüzüncü Yılında Yahya Kemal Beyatlı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1994.
19. Çil, Tanyu Yağmur. Nostalji - Edebiyatta Nostalji Kavramı. İstanbul: Vadi Yayınları, 2023.
20. Çüçen, A. Kadir. “Batı Aydınlanmasının Düşünsel Kökenleri ve Eleştirisi”. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 125 (2006), 25-34.
21. Demir, Songül. “Hangi Tanrı Öldü? Nietzsche’nin Perspektifinden Tanrı Meselesi”. Eskiyeni 54 (2024), 873-894. Eliade, Mircea. Ebedi Dönüş Miti. çev. Ümit Altuğ. Ankara: İmge Yayınları, 1994.
22. Erkek, Fatma. “Uygarlık Eleştirisi ve Toplumun Temeline Dair İki Görüş: Rousseau ve Nıetzsche”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 19 (2015), 195-212.
23. Giddens, Aanthony. Modernliğin Sonuçları. çev. Ersin Kuşdil. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2012.
24. Hobsbawm, Eric - Ranger, Terence (2006). Geleneğin İcadı. çev. Mehmet Murat Şahin. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2006.
25. Hutcheon, Linda. “İroni, Nostalji ve Postmodern”. çev. Begüm Kovulmaz. Cogito (İroni Sayısı) 57 (2008), 211-230.
26. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri. Kiralık Konak. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
27. Koç, Turgay. “Yabancılaşma ve Kendinden Geçme: Alternatif Kavram Önerisi”. Kültür Araştırmaları Dergisi 26 (2025), 174-194.
28. Korkmaz, Ramazan. “Tanzimat Edebiyatının Arka Plan Kültürü”. Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı (1839–2000). ed. Ramazan Korkmaz. 13-40. Ankara: Grafiker Yayıncılık, 2006.
29. Kundera, Milan. Yavaşlık. İstanbul: Can Yayınları, 1996.
30. Malinowski, Bronislaw. Büyü, Bilim ve Din. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1990.
31. Nadkarni, Maya - Shevchenko, Olga. “The Politics of Nostalgia in The Aftermath of Socialism's Collapse: A Case for Comparative Analysis”. Antropology as Nostalgia. ed. Angé, Olivia - Berliner, David. 61-95. New York/Oxford: Berghahn, 2015.
32. Oktay Rifat. Bütün Şiirleri I. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2014.
33. Öğüt, Ayşe Nur. “Tanpınar’da Nostalji ve Eve Dönüş”. Monograf 14 (2020), 125-153.
34. Ömer Seyfettin. Bütün Nesirleri (Fıkralar, Makaleler, Mektuplar ve Çeviriler). haz. Nâzım Hikmet Polat. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2018.
35. Payne, Laura. “Nostalgia”. Encyclopedia Britannica. Erişim 16 Nisan 2025, https://www.britannica.com/ science/nostalgia.
36. Plehanov, V. Georgi - Freville, Jean. Sosyalist Gözle Sanat ve Toplum. çev. Asım Bezirci. İstanbul: May Yayınları, 1974.
37. Rethmann, Petra. “Wither Left-Wing Nostalgia”. Antropology as Nostalgia. ed. Angé, Olivia - Berliner, David. 198-212. New York/Oxford: Berghahn, 2015.
38. Rousseau, Jean-Jacques. İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı. çev. Rasih Nuri İleri. İstanbul: Say Yayınları, 2013.
39. Saba, Ziya Osman. Cümlemiz, Bütün Şiirleri. İstanbul: Can Yayınları, 2014.
40. Şahin, Oğuzhan - Avan, Behzat. “Balkanlar’ın Kaotik Ortamında Millî Bir Arif/Aydın Tipi Arayışı: Abdülfettah Rauf’un Şiirlerini Millî Romantizm Açısından Okuma Denemesi”. Abdülfettah Rauf: Şair, Şuur ve Şiir. ed. Sevba Abdula, Ertuğrul Karakuş, Elif R. Nazim. 471-506. Makedonsko Kosovska Brigada: İdefe Yayınları, 2025.
41. Şallı, Ayşe. “Modernlik, Gelenek ve Din İlişkisi: Bir Modernleşme Kuramı Eleştirisi”. Kırıkkale İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/4 (2017), 55-82.
42. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Aydaki Kadın. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
43. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Bütün Şiirleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
44. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Huzur. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2010.
45. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Mahur Beste. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007.
46. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Saatleri Ayarlama Enstitüsü. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
47. Tarancı, Cahit Sıtkı. Otuz Beş Yaş / Bütün Şiirleri. haz. Asım Bezirci. İstanbul: Can Yayınları, 1994.
48. Tevfik Fikret. Rübâb-ı Şikeste. haz. Abdullah Uçman. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2005.
49. Uşaklıgil, Halit Ziya. Mai ve Siyah. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
50. Wilson, Janelle L. Nostalgia: Sanctuary of Meaning. Minneapolis, MN: University of Minnesota Publishing, 2014.