Türk-Soğd İlişkileri Bağlamında 8. Yüzyıla Ait Bir Evlilik Sözleşmesi: Metin, İçerik ve Sözlük İncelemesi

Öz

M.Ö. 6. yüzyıldan M.8. yüzyıla kadar esasen Semerkant ve çevresinde yaşamlarını sürdüren Soğdlar yazınsal, kültürel, ticarî ve bürokratik etkileri ile ön plana çıkmış tarihî bir halktır. Bu çerçevede yazınsal etkilerinin bir ürünü olarak düşünülebilecek Mug Dağı Belgeleri 8. yüzyılın sosyal ve siyasî panoramasına ilişkin dikkate değer veriler sunmaktadır. Bu noktada Nov.3 ve Nov.4 elyazmaları Türkler ve Soğdlar açısından önemli bir belge niteliğinde olup Ot Tegin ile Çat soyadlı asil bir Soğdlu kadın arasındaki evlilik sözleşmesini ihtiva etmektedir. Bizim çalışmamızda Nov.3 ve Nov.4 elyazmaları metin, içerik ve sözlük yönünden incelenecektir. Çalışmanın amacı sözdizimsel inceleme yoluyla Türkler ve Soğdlar açısından metnin önemini ortaya koymaktır. Metnin sözdizimsel incelemesinde “Leipzig Çözümleme Kuralları’nda yer alan satıraltı morfolojik inceleme” yöntemi esas alınmıştır. Metnin titiz bir yazım aşamasından geçtiği, Ot Tegin ile Çat arasında hukukî bir denkliğin olduğu, Çat’ın 8. yüzyılda sahip olduğu hakların bir kadının elde edebileceği yüksek bir mertebeyi yansıttığı ve asil olmayan/kuma/diğer kadınların bu tür haklara sahip olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk
• Soğd
• evlilik sözleşmesi
• Ot Tegin
• Çat

An 8th-Century Marriage Contract within the Context of Turkic-Sogdian Contacts: Examination of Text, Content and Vocabulary

Abstract

From the 6th century BC to the 8th century AD, the Sogdians, who primarily inhabited the Samarkand region, had a significant historical influence in literary, cultural, commercial and bureaucratic terms. In this context, the documents from Mugh Mountain are a powerful example of their literary influence and involve valuable information about the social and political structures of the 8th century. The Nov. 3 and Nov. 4 manuscripts accordingly have a significance for both the Turks and the Sogdians, as they contain the marriage contract between Ot Tegin and Chat, a noble Sogdian woman. This study examines the Nov. 3 and Nov. 4 in terms of their text, content, and vocabulary. The aim of the study is to reveal the importance of the text for the Turks and Sogdians through syntactic analysis. This analysis is based on “The Leipzig Glossing Rules: Conventions for interlinear morpheme-by-morpheme glosses”. It was concluded that the text had written meticulously and that there was a legal equivalence between Ot Tegin and Chat. The rights that Chat possessed in the 8th century indicated the high rank that a woman could attain. It was also determined that non-noble, concubine and other women did not possess such rights.

Keywords

• Turk
• Sogdian
• marriage contract
• Ot Tegin
• Chat

Kaynakça

1. Begmatov, Alisher. Sogdian Textual Materials from Central Asia: A Critical Re-edition of the Documents from Mount Mugh. Kyoto Üniversitesi: Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2020.
2. Bogoliubov, Mikhail Nikolayevich ve Smirnovoy, O. I.: Sogdiyskiye Dokumenty s Gory Mug. Khozyaystvennyye Dokumenty. Vypusk III. - Chteniye, Peredov i Kommentarii-. Moskova: İzdatel’stvo Vostoçnoy Literaturi, 1963.
3. Bogoliubov ve diğerleri. Dokumenti s gory Mug. Fotoal’bom. Corpus Inscriptionum Iranicarum, Cilt. 3, Moskova: İzdatel’stvo Vostoçnoy Literaturi, 1963.
4. de la Vaissière, Étienne ve Pénélope Riboud. “Les Livres des Sogdiens”. Studia Iranica. Cilt 32, Fasikül 1, (2003), 127-136.
5. de la Vaissière, Étienne. Sogdian Traders: A History, Translated by James Ward, Leiden: Brill, 2005.
6. Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente in Neupersischen. Band I: Mongolische Elemente in Neupersischen. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1963.
7. Ebû Bekr Muhammed b. Ca’fer En-Narşahî: Târîh-i Buhârâ, Arapçadan Tercüme Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed el-Kubâvî, Farsçadan tercüme ve notlar Erkan Göksu, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
8. Feyzulaev, Alim. Catalogue of Sogdian Writings in Central Asia, Semerkant: International Institue for Central Asian Studies, 2022.

9. Freyman, Aleksandr Arnol’dovich. Sogdiyskiye Dokumenty s Gory Mug. Opisaniye, Publikatsii i Issledovaniye Dokumentov s Gory Mug. Vypusk I.- Chteniye, Perevod i Kommentarii. Moskova: İzdatel’stvo Vostoçnoy Literaturi, 1962.
10. Gershevitch, Ilya. A Grammar of Manichean Sogdian. Oxford: Basil Blackwell, 1961.
11. Gharib, Badri. Sogdian Dictionary (Sogdian-Persian-English). 2. baskı, Tehran: Farhangan Publications, 2004.
12. Grenet, Frantz. “Le contrat de mariage sogdien du Mont Mugh (Mugh Nov. 3 - 4): quelques nouvelles hypothèses”. Iranian Studies in Honour of Adriano V. Rossi, Part One. ed. Sabir Badalkhan vd. 399-410. Napoli: UniorPress, 2020.
13. Huber, Moritz. Lives of Sogdians in Medieval China. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2020.
14. Livşits, Vladimir. A. “Sogdijskij brachnyj kontrakt nachala VIII veka n.è., (dokumenty Nov. 3 i Nov. 4 s gory Mug)”. Sovetskaja ètnografija. 5, (1960), 76-91.
15. Livşits, Vladimir. A. Sogdiyskiye Dokumenty s Gory Mug. Yuridicheskiye Dokumenty i Pis’ma. Vypusk II. - Chteniye, Perevod i Kommentarii. Moskova: İzdatel’stvo Vostoçnoy Literaturi, 1962.
16. Pulleyblank, Edwin G. “A Sogdian Colony in Inner Mongolia.” T’oung Pao. Second Series, Cilt 41, Sayı 4/5, (1952), 317-356.
17. Temir, Ahmet. “Türkçe Kül-Tigin ve Moğolca Otçigin Adları Üzerine”. Scholia. Beiträge zur Turkologie und Zentralasienkunde. Annemarie von Gabain zum 80. Geburstag am 4. Juli 1981 dargebracht von Kollegen, Freunden und Schülern. Herausgegeben von Wolfgang Veenker. Cilt 14/ 194-203. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1981.
18. Tuguşeva, L. Yu. Uygurskie delovye dokumenty X‒XIV vv. iz Vostoçnogo Turkestana. Moskova: Nauka, 2013.
19. Wendtland, Antje. “Zu im Soghdischen.” Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft 1. (1998), 101-110.
20. Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuighurischen Altuigurisch-Deutsch-Türkisch. Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, 2021.
21. Yakubovich, Ilya. “Marriage Sogdian Style”. Veröffentlichungen zur Iranistik. Iranistik in Europa-Gestern, Heute, Morgen. Herausgegeben von Heiner Eichner vd. 307-359. Wien, 2006, Viyana: Der Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
22. Yoshida, Yutaka. “Sogdian”. The Iranian Languages. ed. Gernot Windfuhr. 279-335. Londra-New York: Routledge Taylor & Francis Group, 2009.