The Utopia That Confesses Its Own Impossibility: Ali Kemâl’s Novel Fetret

Öz

Bu makale, Ali Kemâl’in Fetret romanını, II. Meşrutiyet Dönemi’nin siyasi, ahlâkî ve entelektüel krizini “distopik” bir “fetret” hâli olarak teşhis eden ve buna karşı birey merkezli, liberal bir kurtuluş ütopyası sunan ideolojik bir manifesto olarak analiz etmektedir. Çalışmanın temel tezi, Ali Kemâl’in, dönemin cahil ve lafazan aydınını, yozlaşmış entelektüel hayatını ve düşünceyi aktaramayan “hasta” Osmanlı dilini eleştirerek mevcut düzenin çürümüşlüğünü sergilediğidir. Bu distopyaya karşı sunulan ütopik projenin merkezinde, Türk-İngiliz sentezini biyolojik ve pedagojik olarak temsil eden başkahraman Osman Fetret’in şahsında tasarlanan “yeni insan” modeli yer almaktadır. Makale; romanın dil, akademi, kamusal tartışma ve aile gibi alanlarda rasyonel, Batıcı ve liyakate dayalı modernleşme modelleri önerdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, projenin halkı dışlayan seçkinci doğası ve kendi yapaylığını (“tekâmül” yerine “ihtilâl” ürünü olması) metin içinde itiraf etmesi gibi içsel çelişkilerine dikkat çekilmektedir. Son olarak, romanın tamamlanmamış olmasının, yazarın trajik kaderiyle birleşerek, bu iddialı ütopyanın gerçeklik karşısındaki başarısızlığının ve imkânsızlığının trajik bir metaforu olarak okunması gerektiği savunulmaktadır. Eser, bu yönüyle bir kurtuluş reçetesinden çok, modernleşmeci aydının kendi toplumuyla arasındaki kapanmaz uçurumu belgeleyen dokunaklı bir metin olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fetret
• Ali Kemâl
• Second Constitutional Era
• Utopia
• Modernization

The Utopia That Confesses Its Own Impossibility: Ali Kemâl’s Novel Fetret

Abstract

This article analyzes Ali Kemâl’s novel Fetret as an ideological manifesto that diagnoses the political, moral, and intellectual crisis of the Second Constitutional Era as a dystopian state of “interregnum” (fetret) and, in response, presents an individual-centered, liberal utopia of salvation. The study’s central thesis is that Ali Kemâl exposes the decay of the existing order by criticizing the era’s ignorant and verbose intellectuals, its corrupt intellectual life, and the “sick” Ottoman language, which was incapable of conveying thought. At the center of the utopian project proposed against this dystopia lies the model of the “new human,” designed in the person of the protagonist, Osman Fetret, who biologically and pedagogically represents a Turkish-English synthesis. The article reveals that the novel proposes rational, Westernist, and merit-based models of modernization in fields such as language, academia, public debate, and family. However, attention is also drawn to the project’s internal contradictions, such as its elitist nature that excludes the populace and its in-text admission of its own artificiality (being a product of “ihtilâl” [revolution/rupture] rather than “tekâmül” [evolution]). Finally, it is argued that the novel’s incompleteness, combined with the author’s tragic fate, should be read as a tragic metaphor for the failure and impossibility of this ambitious utopia in the face of reality. In this respect, the work is evaluated not so much as a prescription for salvation but as a poignant text documenting the unbridgeable gap between the modernist intellectual and their own society.

Keywords

• Fetret
• Ali Kemâl
• Second Constitutional Era
• Utopia
• Modernization

Kaynakça

1. Akçuraoğlu Yusuf vd. Üç Tarz-ı Siyâset, Cevâbımız, Bir Mektûb. İstanbul: Matbaa-i Kader, 1327.
2. Ali Kemâl. Fetret. Birinci Kitap, Dersaadet: Muhtar Halid Kitabhanesi, 1329.
3. Ali Kemâl. Fetret. İkinci Kitap, Dersaadet: Muhtar Hâlid Kitabhânesi, 1330.
4. Ali Kemâl. Fetret. ed. M. Kayahan Özgül. Ankara: Hece Yayınları, 2003.
5. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. ed. Ahmet Kuyaş. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003.
6. Fatma Âliye-Mahmûd Esad. Teaddüd-i Zevcât –Zeyl. Kostantiniye: Mâlûmat ve Servet Gazeteleri Sâhib-i İmtiyâzı es-Seyyid Mehmed Tâhir, Mâlûmat Kütüphânesi, 1316.
7. Freud, Sigmund. Civilization and Its Discontents. trans. & ed. James Strachey. New York: W. W. Norton & Company, 1961.
8. Frye, Northrop. “Edebiyatta Ütopya Türleri”. trans. Akşit Göktürk. Türk Dili 234 (Mart 1971), 510.

9. Frye, Northrop. The Educated Imagination. Bloomington: Indiana University Press, 1964.
10. Frye, Northrop. The Great Code: The Bible and Literature. Toronto: Penguin Books, 1982.
11. Hanioğlu, M. Şükrü. Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi, İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1981.
12. Hüseyin Rahmi. Şıpsevdi, İstanbul: Mihran Matbaası, 1327.
13. Karaosmanoğlu, Yakup Kadri. Gençlik ve Edebiyat Hatıraları. İstanbul: İletişim Yayınları, 14. Baskı, 2018.
14. Kumar, Krishan. Ütopyacılık. trans. Ali Somel. İstanbul: İmge Kitabevi, 2005.
15. Lacan, Jacques. The Four Fundamental Concepts of Psycho-analysis. trans. A. Sheridan. New York: W. W. Norton & Company, 1998.
16. Lewis, Bernard. Modern Türkiye’nin Doğuşu. trans. Metin Kıratlı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 7th. Ed., 1998.
17. Nâmık Kemâl, “Medeniyet”. İbret, nr. 84 (2 Zilkade 1289/ 20 Kânun-ı evvel 1288), 1-2.
18. Nâmık Kemâl, “Terakki”. İbret, nr. 45 (3 Ramazan 1289/23 Teşrin-i evvel 1288), 1/3.
19. Özgül, Metin Kayahan. “Bir Ütopya Taslağı: Hayat-ı Muhayyel”. Türk Dünyası Araştırmaları 53 (April 1988), 152–153.
20. Özgül, Metin Kayahan. Türk Edebiyâtında Siyâsî Rûyâlar, Ankara: Akçağ Yayınları, n.d.
21. Sadullah Paşa, “On Dokuzuncu Asır”. Mecmua-i Ebuzziyâ, nr. 46 (15 Cemaziyelevvel 1302), 1453-1455.
22. More, Thomas. Utopia. trans. Sabahattin Eyüboğlu - Vedat Günyol - Mina Urgan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
23. Platon. The Republic. trans. A. Bloom. Basic Books, 1991.
24. Tokgöz, Ahmed İhsan. Matbuat Hatıralarım. ed. Alpay Kabacalı. İstanbul: İletişim Yayınları, 1993.
25. Usta, Sadık. Türk Ütopyaları (Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Ütopya ve Devrim). İstanbul: Kaynak Yayınları, 2014.
26. Yahya Kemâl. Siyâsî ve Edebî Portreler. Ankara: Yahya Kemâl Enstitüsü, 1968.
27. Yalçın, Hüseyin Cahit. Edebiyat Anıları. ed. Rauf Mutluay. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1975.
28. Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2. Baskı, 1996.