Klasik Türk Edebiyatında Müşâare Örnekleri I - Hayâlî Bey'in Müşâareleri

Öz

Klasik Türk Şiirinin gelişiminde kuşkusuz en büyük pay nazirelere ve nazirecilik geleneğine aittir. Şairlerin, başka şairlerin şiirlerine nazire yazma isteklerinin sebepleri muhteliftir. Zemin şiiri geçme ve şairine üstünlük kurma arzusu veya cevap verme gerekliliği, başka bir şaire meydan okuma isteği, sevdiği şairlere dostluk gösterme, sevmediği şairlere sataşma gibi sebepler nazire geleneğinin temellerini atmıştır. Nazire geleneğinin içinde yer alan ve geleneğin alt başlıklarından biri olan müşâare, bu geleneğin en önemli kısımlarından biridir. Kısaca “karşılıklı şiir söylemek veya okumak, şiirleşmek” olarak tanımlanabilecek olan müşâareler sayesinde şairler hakkında doğrudan bilgi edinilebilmektedir. Müşâareler, tıpkı âşık atışmalarında olduğu gibi bazen saygı duyulan, sevilen kişiler arasındaki dostluğu pekiştirmek ve bu dostluğu herkese ilan etmek için yapılabildiği gibi gerçek anlamda mücadele içine giren şairler arasındaki çekememezlik, haset, düşmanlık ve hatta nefret gibi duyguların neticesinde de ortaya çıkabilmektedir. Yazdığı şiirlerden müşâare konusuna özel ilgisi olduğunu tahmin ettiğim şairlerden biri olan Hayâlî Bey ve onun müşâareleri bu alanda önemli birer örnek teşkil etmektedir. Hayâlî Bey’in “müşâareleştiği” şairler arasında Âşık Çelebi, Taşlıcalı Yahyâ, Zâtî, Emirek-zâde, Yetîm ve Remmâl Haydar yer almaktadır. İşte bu çalışmamda da Hayâlî Bey’in müşâarelerini ayrıntılı bir şekilde inceledim.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• müşâare
• Hayâlî Bey
• nazire geleneği

Examples Of Mutual Poems In Classical Turkish Literature I: Mutual Poems Of Hayâlî Bey

Abstract

Undoubtedly, the tradition of nazire (writing poems in response to other poets) has played a vital role in the development of Classical Turkish Poetry. Poets had various motivations for composing nazires: the desire to surpass the original poem and its poet, the necessity of replying, the urge to challenge another poet, to demonstrate affection toward admired poets, or to criticize those they disliked. These motivations laid the foundation for the nazire tradition. Mutual poems, which are part of the nazire tradition and form one of its major subcategories, constitute a significant aspect of this literary practice. These poetic exchanges -briefly defined as “reciting or composing poetry in response to one another”- provide valuable insights into poets and their relationships. Just like the verbal duels of folk poets, mutual poems were sometimes composed to reinforce bonds of friendship between admired individuals and to publicly affirm those ties. At other times, however, they arose from emotions such as envy, rivalry, hostility, or even hatred between poets engaged in serious literary competition. Hayâlî Bey, one of the poets who appears to have a special interest in the subject of mutual poems, and his mutual poem exchanges constitute important examples in this field. Among the poets with whom Hayâlî Bey engaged in mutual poem writing are Âşık Çelebi, Taşlıcalı Yahyâ, Zâtî, Emirek-zâde, Yetîm, and Remmâl Haydar. I examined Hayâlî Bey’s mutual poems in detail in this study.

Keywords

• Classical Turkish Literature
• mutual poems
• Hayâlî Bey
• nazire tradition

Kaynakça

1. Aksoyak, İsmail Hakkı. Müşterek Şiirler Divanı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
2. Aktaş, Ali. Yetîm Divanı –İnceleme-Metin–. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1996.
3. Atalay, Mehmet - Vanlıoğlu Mehmet. Edebiyat Lügatı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, 1994. Banarlı, Nihad Sami. Edebiyat Sohbetleri. İstanbul: Kubbealtı, 2007.
4. Bozyiğit, Esra. Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin-Nesre Çeviri-Sözlük). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2021.
5. Burmaoğlu, Hamit Bilen. Lâmiî Çelebi Divanı. Bursa: Yıldırım Belediyesi, 2023.
6. Canım, Rıdvan. Latîfi Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. E-Kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0
7. Çelik Vural, Büşra. Hayâlî Bey Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin-Diliçi Çeviri). Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2021.
8. Dilçin, Cem. “Gazel”. Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), 415- 416- 417 (1986), 78-248.

9. Eğri, Sadettin. “Şâhâne Bir Edebî ve Tarihî Müşâare: Sultan IV. Mehmed ve Afife Sultan Şiirleri Vesilesiyle”. Âb-ı Hayât’ı Aramak Gönül Tekin’e Armağan. Ed. Ozan Kolbaş ve Orçun Üçer. 323-344. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2018.
10. Fleischer, Cornell H. Saraydaki Kâhin / 15. ve 16. Yüzyıllarda Osmanlı Sarayında Kehanet -Makaleler-. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2022.
11. Gibb, Elias John Wilkinson. Osmanlı Şiir Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1999.
12. Gülüm, Emrah. “Eleştiri Oklarının Hedefi Olan Divan Şairi: Hayâlî Bey”. IV. Ankara İnsan ve Toplum Bilimleri Kongresi, 393-406 Ankara: 2025.
13. Gürgen, Arif – Göktaş, Mehmet. “Taşlıcalı Yahya Bey Dîvânı’nda Hayâlî Bey Eleştirisi”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 18 (2023), 234-251.
14. Güzel, Alican – Solmaz, Süleyman (2023). “XVI. Yüzyıl Tezkirelerinde Hayâlî Bey”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 6/2 (2023), 384-394. https://doi.org/10.58659/estad.1287924
15. Hocaoğlu Alagöz, Kadriye. Klasik Türk Edebiyatında Müşâ’are Geleneği: Rodosçuklu Kömürkayazâde Fennî Divanı ve Hayrabolulu Hasîb Divanı Örneği. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2021.
16. İsen, Mustafa. Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. E-Kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0
17. İsen, Mustafa. Sehî Bey Heşt Behişt. E-Kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56165,hest-bihistpdf.pdf
18. Kalpaklı, Mehmet. “Osmanlı Şiir Akademisi: Nazire”. Türk Edebiyat Tarihi. ed. T. S. Halman. vd. 133-137. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006.
19. Kaplan, Hasan. “Divan Edebiyatında İntihal: Alıntı mı Çalıntı mı?”. ASOS Journal Dergisi 40 (2017), 39-98.
20. Kaplan, Hasan. “Bir Yarışma Olarak Nazire: 16. Yüzyılda Ödüllü Bir Nazire Müsabakası”. KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 5 (2022), 35-60.
21. Kaplan, Hasan vd. Bir Taşlıcalı Yahyâ Meselesi. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.
22. Karagözlü, Volkan. “Hayâlî Bey, Hayalî, Mehmed Hayâlî Bey, Bekâr Memi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. 09.09.2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hayali-bey-hayali-mehmed-hayali
23. Kaya, İ. Güven. Yahya Bey’in Kasidelerinde Tarihi Gerçekler. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 28/28 (2006), 53-75.
24. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-Şu’arâ. E-Kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0
25. Köksal, Fatih. Sana Benzer Güzel Olmaz - Divan Şiirinde Nazire. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.
26. Kurnaz, Cemal (1998). “Hayâlî Bey”. TDV İslam Ansiklopedisi. Erişim 09.09.2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hayali-bey
27. Kurnaz, Cemal. Hayâlî Bey Divanı’nın Tahlili. Ankara: Kurgan Edebiyat, 2012.
28. Kurnaz, Cemal. Osmanlı Şiir Okulu. Ankara: Birleşik Yayınevi, 2007.
29. Kurtoğlu, Orhan. Zatî Dîvânı (Gazeller Dışındaki Şiirler). E-Kitap: Kültür ve Turzim Bakanlığı, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56164,zati-divanipdf.pdf?0
30. Lütfî, Ömer – Kemal, Ahmet. “Çınar Dibinde Müşâ’are”. Malumat Dergisi 16, (1311).
31. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı İmparatorluğunda Marjinal Sufilik: Kalenderîler. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
32. Olgun, Tahir. Tahirü’l-Mevlevî Edebiyat Lügati. İstanbul: Enderun Yayınları, 1973.
33. Öbek, Ali İhsan. Klasik Türk Edebiyatında Müşâare (Fâiz-Sâfî). İstanbul: Kerkük Vakfı Yayınları, 2005.
34. Sakarya, Elif. “16. Yüzyıl Tezkirelerinde Nazire İle İlgili Kavramlar ve Nazirecilik Geleneği”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi Vefatının 100. Yılında Ali Emîrî Özel Sayısı (2024), 427-457. https://doi.org/10.28981/hikmet.1509797
35. Sungurhan, Aysun. Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu’arâ. E-Kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0
36. Yavuz, Kemal. Türk Şiirinde Nazire. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 10/10 (2013), 359-424. https://doi.org/10.15247/dev.155