Turkish Translations of Nasîr al-Dîn Tûsî’s Ikhtiyârât -Is the Verse Translation by Ahmed Dâ‘î?-

Öz

Astronomers have divided the science of the stars into two branches. The branch related to making predictions based on a person's location at the time of their birth is called mawālīd, while the branch that provides information about which actions should or should not be undertaken at specific times is called ikhtiyārāt. When examining the literature, it is evident that many texts have been written on the subject of ikhtiyārāt. One of the authors of such works is Nasîr al-Dîn al-Tûsî, the founder of the Maragha Observatory, and manuscripts of his work can be found in various libraries that house handwritten texts. In Tûsî’s work, the actions people should or should not take are listed according to the zodiac sign the moon is in as it transits through the twelve signs. This article introduces three known Turkish translations of Tûsî’s poetic work. One of these is a verse translation, arranged so that each section presents Tûsî’s original Persian text followed by its Turkish translation. This manuscript is found in the Millet Library, Ali Emiri Collection, Persian No. 641/2. The other two translations are in prose, located respectively in the Çorum Hasan Pasha Library, No. 539/1 and the Köprülü Library, Mehmed Asım Bey Section, No. 727/5. In this article, the texts of the translations have been critically established, the three versions compared, and the question of whether the verse translation can be attributed to Ahmed-i Dâ‘î is discussed.

Anahtar Kelimeler

• Nasîr al-Dîn al-Tûsî
• ikhtiyârât
• translation
• Ahmed-i Dâ'î
• astronomy
• prophecy

Nasîrüddîn-i Tûsî’nin İhtiyârât’ının Türkçe Tercümeleri -Manzum Tercüme Ahmed-i Dâ‘î’nin mi?-

Öz

Yıldız ilmini iki bölüme ayıran eski zamanların astronomi âlimleri bu ilmin, yıldızların bir insanın doğumu sırasında bulunduğu yere bakarak kehanette bulunmayla ilgili olanına “mevâlid”, hangi zamanda hangi işin yapılması gerektiğine dair bilgilerle ilgili olanına ise “ihtiyârât” adını vermişlerdir. Literatür incelendiği zaman “ihtiyârât” konulu birçok metnin yazıldığı görülmektedir. Bunlardan birinin yazarı Meraga Rasathanesi’nin kurucusu Nasîrüddîn-i Tûsî’dir. Türkiye’deki kütüphanelerde de İhtiyârât’ının farklı adlarla istinsah edilmiş yazma nüshalarına rastlamak mümkündür. Tûsî’nin bu manzum metninde Ay’ın on iki burcu seyri esnasında bulunduğu burca göre insanların yapması ve yapmaması gereken şeyler sıralanmaktadır. Bu makalede Tûsî’nin manzumesinin tespit edilen üç Türkçe tercümesi tanıtılacaktır. Bu tercümelerden biri manzum olup her bölümde önce Tûsî’nin Farsça metnine, sonra da her bölümün ardından onun Türkçe tercümesine yer verilmesi şeklinde tertip edilen Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Farsça 641/2 numarada kayıtlı metindir. Diğer iki tercüme ise mensurdur. Bunlar Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi 539/1 numarada ve Köprülü Kütüphanesi, Mehmed Asım Bey Bölümü 727/5 numarada bulunmaktadır. Çalışmada sırasıyla önce konuyla ilgili bilgi verilmiş, sonra üç tercümenin muhtevası mukayese edilmiş, manzum tercümenin Ahmed-i Dâ’î’ye aidiyeti meselesi tartışılmış ve son olarak da üç tercüme metnin yazıçevrimi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Nasîrüddîn-i Tûsî
• ihtiyârât
• tercüme
• Ahmed-i Dâ'î
• astronomi
• kehanet

Kaynakça

1. Baya, Mehmet Sami-Yılmaz, Sadi. “Fuat Sezgin’in Tarih Yazıcılığında Rasathaneler: Meraga Rasathanesi Örneği”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/9, (Güz 2019), 121-135.
2. Blochet, E.. Cataloque des Manuscrits Persans 2. Paris: 1933.
3. Büyükkarcı Yılmaz, Fatma. “Kamer, Burçlar ve Menzillerle İlişkisi Hakkında İki Risale”. Turkish Studies 9/9 (Summer 2014), 131-144.
4. Canım, Rıdvan. “Ahmed-i Dâ’î”. TEİS. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmedi-dai, [Erişim tarihi: 31.07.2025]
5. Daftary, Farhad. İsmaililer, Tarihleri ve Öğretileri. İstanbul: Alfa/Tarih Yayınları, 2017.
6. Dayı, Özkan. “Hâce Nasîrüddîn Tusî’nin Meraga Rasathanesi’ndeki Yardımcıları ve Öğrencileri”. The Journal of Academic Social Science Studies 14/84 (Bahar 2021), 507-516.
7. Dizer, Muammer. “Ebû Ma‘şer el-Belhî”. DİA. 10/182-184. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
8. Ertaylan, İ. Hikmet. Ahmed-i Dâ‘î Hayatı ve Eserleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1952.

9. Fehd, Tevfîk. “İlm-i Ahkâm-ı Nücûm”. DİA. 22/124-126. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
10. Gafarov, Anar. “Nasîruddîn Tûsî’nin Hayatı, İlmi Hüviyeti ve Eserleri”, Bilime Adanmış Ömür: Nasîruddîn Tûsî. ed. Aykut Akar-Anar Gafarov. 19-44. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları, 2017.
11. Gencan, T.N- M. Dizer. Muhtasar fi ‘İlm el-Tencim ve-Ma’rifet el-Takvim. İstanbul: 1984.
12. Göker, Lütfi. “Ölümünün 703. Yıldönümü Vesilesiyle Nasîrüddün-i Tûsî ve Merağa Rasadhanesi”. Millî Kültür 1/6 (1977), 66-69.
13. Göl, Osman. Ali bin Abdurrahman, ‘Acāibü’l-Maḫlūḳāt (1-35. Varak). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2008.
14. https://portal.yek.gov.tr/
15. İhsanoğlu, E. vd. Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi 1. İstanbul: IRCICA Yayınları, 1997.
16. İhsanoğlu, E. vd. Osmanlı Astroloji Literatürü Tarihi ve Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi Zeyl 1. İstanbul: IRCICA Yayınları, 2011.
17. İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim 1. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
18. Kar, Aykut. “Merâga Rasadhanesi’nde Gökbilim Çalışmaları: Zîc-i İlhânî”. Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi 2/3 (İstanbul 2018), 93-10.
19. Karabacak, Esra. “Ahmed-i Dâî’nin Risâle-i Si-Fasl Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme”. Turkish Studies 8/9 (2013), 279-288.
20. Kaygusuz, İsmail. “Çok Yönlü İslam Bilgini Nasîrüddîn Tûsî (1201-1274/5)”. Arkeoloji ve Sanat 33/138 (Eylül-Aralık 2011), 117-142.
21. Kortantamer, Tunca. “Ahmed-i Dâ’î ile İlgili Yeni Bilgiler”. Türkoloji Dergisi 7/1 (1977), 103-138.
22. Köksal, M. Fatih. “Dâ’î”. TEİS. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/dai, [Erişim tarihi: 31.07.2025]
23. Köktekin, Kâzım. “Ahmed-i Dâî’nin Camasbnâme Tercümesi’nin Dili”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 13 (Erzurum 1999), 27-48.
24. Köprülü, Fuad. “XIII. Asırda Marâga Rasathanesi Hakkında Bazı Notlar”. Belleten 6/23-4 (1942), 207-227.
25. Kundakçı, Emre. Ahmed-i Dâî Tercüme-i Sî Fasl Fi’t-Takvîm. İstanbul: Muhayyel Yayınları, 2021.
26. Mecmû‘a-yı Cedvel-i İhtiyârât. Tahran: Kütüphane-i Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî, 9.588.
27. Muhammed Müderris Razavî. el-‘Allâme el-Hâce Nasîruddîn et-Tûsî Hayâtuhu ve Âsâruhu. Meşhed: Mecmaü’l-Buhusi’l-İslâmiyye, 1998.
28. Muhammed Pâdşâh. Ferheng-i Câmi’-i Fârsî. 3/1776. Çâphâne-i Hayderî (2. Basım), 1343.
29. Muhammed Taki Müderris Razavî. Ahvâl u Âsâr-i Hâce Nasîruddîn-i Tûsî, İntişârât-i Esâmîr, Tahran: 1991.
30. Nasîrüddîn-i Tûsî. Câmasb-nâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 4795/38, 326b-328b.
31. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât ez-Kavl-i Nasîrüddîn et-Tûsî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Serez, 3909/4, 51b-53a.
32. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât fi’l-Burûc. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyüddin Efendi, V2269/3, 44b-46b.
33. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi, 427/4, 20b-21a.
34. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa, 154/2, 132b-134b.
35. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât-i Nasîruddîn et-Tûsî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 2686.
36. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât-i Şuhûr be-İ’tibâr-i Seyr-i Kamer. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 4858/4, 32b-33b.
37. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât-i Tûsî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 3432/7, 83b-84b.
38. Nasîrüddîn-i Tûsî. İhtiyârât-i Tûsî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 1365/5, 97-98.
39. Nasîrüddîn-i Tûsî. Risâle der-Makām-i Kamer der-Burûc-i İsnâ ‘Aşer. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 2114/9, 55a-57a.
40. Nasîrüddîn-i Tûsî. Risâle der-Makām-i Kamer der-Burûc-i İsnâ ‘Aşer. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 4840/5, 90b-91a.
41. Nasîrüddîn-i Tûsî. Risâle der-Makām-i Kamer der-Burûc-i İsnâ ‘Aşer. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 2620/2, 34b-38b.
42. Nasîrüddîn-i Tûsî. Risâle der-Makām-i Kamer der-Burûc-i İsnâ ‘Aşer. İstanbul: Arkeoloji Müzeleri Kütüphanesi, 1284/3, 29b-30a.
43. Öz, Mustafa. “Dâî”. DİA. 8/420-421. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
44. Pehlivan, Necmettin-Muhammet Çelik. “Tümel Önermenin ‘Cihet’i: Muḥammed el-Ᾱmidı̇̄’nin Ref‘u’l-Ḥicāb ‘an Cemı̇̄‘i’l-Muveccehāt İsimli Eseri Bağlamında Bir İnceleme”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 60/1 (2019), 1-80.
45. Risâle der-Makâm-i Kamer der-Burûc-i İsnâ ‘Aşer. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Ali Emîrî Farsça, 41/2.
46. Risâle fî Beyâni Burûcâti Kamer ve Ahkāmiha. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Mehmed Asım, 727/5, 77b-79b.
47. Risâle-i İhtiyârât. Çorum: Hasan Paşa Kütüphanesi, 539/1, 2b-3a.
48. Risâle-i İhtiyârât-i Nücûm. Manisa: İl Halk Kütüphanesi, 5341/3, 64b-65a.
49. Risâle-i İhtiyârât-i Nücûm. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hafid Efendi, 176/3, 90a-97a.
50. Sayılı, Aydın. “Hâce Nasîr-i Tûsî ve Rasadhâne-i Merâga”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi XIV/1-2 (Mart-Mayıs 1956), 1-12.
51. Şirinov, Agil. “Tûsî, Nasîrüddîn”. DİA. 41/437-442. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
52. Unat, Yavuz. “İslâm Dünyasında Astronomi ve Gözlemevlerinin Gelişiminde Önemli Bir Adım; Merâgâ Gözlemevi”. Bilime Adanmış Ömür: Nasîruddîn Tûsî. ed. Aykut Akar-Anar Gafarov. 45-60. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları, 2017.