Azadeliğin İki Hâli: Klasik Türk Şiirinde Serv-i Âzâd ve Sûsen-i Âzâd

Öz

Bu çalışma, klasik Türk şiirindeki serv-i âzâd ve sûsen-i âzâd ifadelerinin ardındaki çok katmanlı anlam dünyasını klasik kaynaklar ve 14. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar 37 farklı şairden seçilen beyitler ışığında ele almaktadır. İncelemede, bu adlandırmaların yalnızca bir mecazdan ibaret olmadığı; Iris florentina (ak süsen) ve Cupressus sempervirens ‘stricta’ (dik dallı servi) gibi bitkilerin dalsız, dik, meyvesiz ve her dem yeşil yapılarıyla ilişkili somut niteliklere dayandığı ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede “âzâd” kelimesinin, tasavvufî literatürde nefsin ve maddî bağların terk edilmesiyle kazanılan manevî hürriyeti ifade eden anlam alanı da dikkate alınmaktadır. Çalışmanın merkezinde, şairlerin servi ve süseni; dünyevî kayıtsızlık ve istikamet fikrinden mâşuka bendelik yoluyla kazanılan azadeliğe, mâşukun ulaşılmazlığına ve âşığın sembolik konumuna, toplumsal hizmetle anlam kazanan mevkiye ve nihayet ölümle gerçekleşen mutlak azadeliğe uzanan, çok çeşitli ve zaman zaman birbirini ters yüz eden anlam bağlamları içinde nasıl işlediklerini gösteren beyitler yer almaktadır. Bu yönleriyle çalışma, klasik Türk şiirindeki bitki dünyasının soyut mazmun kalıplarıyla sınırlı olmadığını savunan mevcut yaklaşımlara dayanarak, serv-i âzâd ve sûsen-i âzâd örnekleri üzerinden doğaya dayalı gözlem, kadim düşünce ve kültürel sembolizmin kesişiminde şekillenen anlam çerçevesini değerlendirmeyi; böylece hem mazmun incelemelerine hem de edebiyat–düşünce–doğa ilişkisini merkeze alan disiplinlerarası yaklaşımlara katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• azadelik
• selvi
• süsen
• bitkiler

Two Forms of Freedom: Serv-i Âzâd and Sûsen-i Âzâd in Classical Turkish Poetry

Abstract

This study addresses the multilayered semantic world underlying the expressions serv-i âzâd and sûsen-i âzâd in classical Turkish poetry through classical sources and couplets selected from 37 different poets spanning the 14th to the 19th centuries. The analysis demonstrates that these designations are not limited to a purely literary metaphor; rather, they are grounded in concrete qualities associated with plants such as Iris florentina (white iris) and Cupressus sempervirens ‘stricta’ (columnar cypress), including their leafless or branchless forms, upright growth, lack of fruit, and evergreen nature. Within this framework, attention is also given to the semantic field of the term âzâd as used in Sufi literature, where it denotes a form of spiritual freedom attained through the abandonment of the ego and material attachments. At the center of the study are couplets that illustrate how poets employ the cypress and the iris within diverse—and at times mutually inverted—contexts of meaning, ranging from worldly detachment and the idea of uprightness to a state of freedom achieved through servitude to the beloved; from the inaccessibility of the beloved and the symbolic position of the lover to social standing endowed with meaning through service, and finally to absolute azadelik realized through death. In this respect, the study, drawing on existing approaches that argue against limiting the botanical world of classical Turkish poetry to abstract mazmun patterns, evaluates—through the examples of serv-i âzâd and sûsen-i âzâd—a semantic framework formed at the intersection of nature-based observation, inherited systems of thought, and cultural symbolism.

Keywords

• cypress
• iris
• freedom
• plants

Kaynakça

1. Akpınar, Şerife. Âgâh Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195642/agah-divani.html
2. Aksoyak, İsmail Hakkı. Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017 https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208602/gelibolulu-mustafa-ali-divani.html
3. A’lam, Houshang. “Cypress (sarv)”. Encyclopaedia Iranica. 6/505-508, 1993. https://www.iranicaonline.org/articles/cypress-sarv-cupressus-tourn/
4. Aslan, Üzeyir. Nehcî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55752,nehci-divanipdf.pdf?0
5. Avşar, Ziya. Revânî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196374/revani-divani.html
6. Aydemir, Yaşar. Ravzî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196580/ravzi-divani.html.
7. Aydemir, Yaşar. Ramazan Behiştî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-199899/vizeli-ramazan-behisti-divani.html
8. Bal, Hayriye. Tasavvufî Gelenekte Hürriyet Algısı. Karabük: Karabük Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2020.

9. Başpınar, Fatih. Beyânî Dîvanı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, ts. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78363/beyani-divani.html
10. Batğı, Özlem. Numân Mâhir Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196429/numan-mahir-divani.html
11. Bayak, Cemal. Sehâbî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55746,sehabi-divanipdf.pdf?0
12. Bayak, Cemal. Sevda’î Leylâ ile Mecnûn (Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn). E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-249235/sevda39i---leyla-ile-mecnun.html
13. Bektaş, Ekrem. Muvakkit-zâde Muhammed Pertev Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195828/muvakkit-zade-muhammed-pertev-divani.html
14. Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı. C. 2. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1997.
15. Biltekin, Halit. Şeyhî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-215511/seyhi-divani.html
16. Bolat, Ali. Melâmetîlik, İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
17. Ceyhan, Semih. “Telvîn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 40. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2011.
18. Çapan, Pervin. Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetu’l-Âsâr Min Fevâ’idi’i-Eş’âr) İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2005.
19. Çavuşoğlu, Mehmet. Yahya Beg (Taşlıcalı) Dîvân, E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2023. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356059/taslicali-yahya-bey-divani.html
20. Çeltik, Halil. Ahmed-i Rıdvan Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194277/ahmed-i-ridvan-divan.html
21. Çetin, Yusuf ve Bahar Yayık. “Tasavvuf Düşüncesinde Servi Ağacı ve Türk-İslam Sanatındaki Yansımaları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 100 (2021), 485-514.
22. Demirel, Şener. Dîvân-ı Mânî ve Şehr-engîz-i Bursa. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194359/divan-i-mani-ve-sehr-engiz-i-bursa.html
23. Doğan, Hüseyin. Anadolu Türk uygarlığında bitkiler (XIII-XV. YY.). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, Doktora Tezi, 2023.
24. Doğan, Hüseyin. “Iris florentina (Ak Süsen).” Erişim: 16.10.2025. https://kocaelibitkileri.com/content/iris-florentina-ak-susen/
25. Doğan, Muhammed Nur. Fuzûlî - Leylâ ve Mecnun Metin, Nesre Çeviri, Notlar ve Açıklamalar. İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1996.
26. Dykes, William Rickatson. A Handbook of Garden Irises. Londra: M. Hopkinson, 1924.
27. Ekinci, Ramazan. “16. Asırda Yazılmış Mensur Bir Nasihat-Nâme: Abdülkerîm Bin Mehmed’in Nesâyihü’l-Ebrâr’ı”. Turkish Studies 7/2 (2012), 423-441.
28. Erginli, Zafer. Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006a.
29. Erginli, Zafer. “Temel Tasavvuf Klasiklerinde Dünya Algısına Toplu Bir Bakış”, Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2006b), 117-181.
30. Ersoy, Ersen. Münîrî Divanı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196156/muniri-divani.html
31. Gülüm, Emrah. Ahmedî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Basım). İstanbul: DBY Yayınları, 2022.
32. Gümüş, Ahmet Kemal. “16. Asır Divan Şairi Kâdirî ve Gazelleri”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 24 (2020), 221-256.
33. Gürgendereli, Müberra. Mostarlı Hasan Ziyâ’î Divânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196834/mostarli-hasan-ziyai-divani.html
34. Hafîd, Âşirefendizâde Mehmed, ed-Dürerü’l-Müntehabati’l-Mensûre Fî Islahi’l-Galatati’l-Meşhûre. haz. Yakup Yılmaz. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2018.
35. Harmancı, M. Esat. Süheylî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
36. Isfahânî, Râğıb el-. Müfredât - Kuran Kavramları Sözlüğü. çev. Abdulbaki Güneş - Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra, 3. Basım, 2012.
37. İbnü’l-Baytâr. el-Câmi’ li-Müfredâti’l-Edviye ve’l-Eğziye. Beyrut: Dârü’l-Kutubu’l-’İlmiyye, 1992.
38. Kaplan, Yunus. Fevzî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2019. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78371/fevzi-divani.html
39. Karaköse, Saadet. Nev’î-zâde Atâyî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55734,nevi-zade-atayi-divanipdf.pdf?0
40. Karaköse, Saadet. Sa’id Giray Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
41. Kaya, Bayram Ali. Azmizâde Hâletî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196456/azmizade-haleti-divani.html
42. Kaya, Bayram Ali. Osman Nevres Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-273352/osman-nevres-divani.html
43. Kesik, Beyhan. Cenâbî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-215706/cenabi-divani.html
44. Kurtoğlu, Orhan. Zâtî Dîvânı (Gazeller Dışındaki Şiirler). E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195592/zati-divani.html
45. Kuşeyrî, Abdülkerim. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risalesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 7. Basım, 2014.
46. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvanı. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2. Basım, 2011.
47. Mermer, Ahmet. Karamanlı Aynî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-275960/karamanli-ayni-divani.html
48. Mevlânâ, Celâleddîn Rûmî. Mesnevî. çev. Veled Çelebi İzbudak. 6 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1995.
49. Mevlânâ, Celâleddîn Rûmî. Mesnevî-i Şerîf Şerhi. haz. Ahmed Avni Konuk. 13 Cilt. İstanbul: Kitabevi, 2006.
50. Musluoğlu, Ferhat. Hayretî Dîvânı (Tenkitli Metin – Dil İçi Çeviri). Çanakkale: Paradigma Akademi, 2022.
51. Mütercim Âsım. Burhân-ı Katı, haz. Mürsel Öztürk – Derya Ös. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
52. Onay, Ahmet Talat. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. haz. Cemal Kurnaz, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
53. Oregon State University. “Cupressus sempervirens ‘Stricta’.” Landscape Plants. 24 Ekim 2025. Erişim: 16.10.2025. https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/cupressus-sempervirens-stricta
54. Özerden, Gülümser. Divan Şiirinde Servi (15. ve 16. yüzyıllar). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
55. Öztoprak, Nihat. “Divan Şiirinde Giyim Kuşam Üzerine Bir Deneme”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 4, (2010), 103-154.
56. Saraç, M. A. Yekta. Emrî Divanı. İstanbul: Eren Yayınevi, 2002.
57. Schmucker, Werner. Die pflanzliche und mineralische Materia Medica im Firdaus al-Ḥikma des Ṭabarī. Bonn: Selbstverlag des Orientalischen Seminars der Universität Bonn, 1969.
58. Şuʿûrî, Hasan Efendi. Ferheng-i Şuʿûrî. haz. Ozan Yılmaz, 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
59. Tanrıbuyurdu, Gülçin. Kalkandelenli Mu’îdî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-215366/kalkandelenli-mu39idi-divani.html
60. Tokadî, Mustafa Efendi. Tahbîzû’l-Mathûn el-Kânûn Fi’t-Tıbb. haz. Mustafa Koç, - Eyyüp Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
61. Tûsî, Ebû Nasr Serrâc. el-Lümâ’ - İslam Tasavvufu. çev. H. Kâmil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2012.
62. Türkiye Florası. “Iris florentina L. / Ak süsen.” Erişim: 16.12.2025. https://www.turkiyeflorasi.org.tr/taxon/e52ecb8c-0987-4be6-9cd2-c0cdc8f11800.
63. Ünver, Niyazi. Gelibolulu Sürûrî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-271852/gelibolulu-sururi-divani.html
64. Üst, Sibel. Edirneli Nazmî Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206284/edirneli-nazmi-divani.html
65. Üstüner, Kaplan. Yâver Dîvânı. E-kitap: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194342/yaver-divani.html
66. Yavuz, Kemal. Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayr’ı (Gülşen-nâme). Kırşehir: Kırşehir Valiliği, 2007.
67. Yılmaz, Hanım. “Süsenin Klasik Türk Şiirindeki Anlam Yolculuğu”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 9/1 (20 Mart 2025), 343-367. https://doi.org/10.34083/akaded.1507776
68. Yılter, Sait. “Klasik Dönemden II. Meşrutiyet’e Türk Şiirinde “Âzâd/e” ve -“Hürriyet” Kavramları” Lehçediz Söz Varlığı Armağanı. ed. İ. Hakkı Aksoyak vd. 815-835. Çanakkale: PA Paradigma Akademi Yayınları, 2025.
69. Yüceer, Mehmet. Osmanlı Manzum Hadis Edebiyatı. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
70. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kâmûs. 20 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1992.
71. Zülfe, Ömer. Hecrî Kara Çelebî Muhyi’d-dîn Mehmed [ö. 1557] Dîvân (İnceleme-Metin-Çeviri-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016.
72. Zülfe, Ömer. “Şiir Dilinde Anlam Çağrışımları”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 9 (2012), 151-166.
73. Zülfe, Ömer. Şiirin İzinde Sözün Gölgesinde Osmanlı Şiirinden Kelimeler, Kavramlar, Deyimler. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2011.