Müstecâbîzâde İsmet's Crıtıcal Bıographıcal Wrıtıngs I: Naʾilî-i Kadîm, Antere bin Şeddâd, Hayâlî-i Buhârî

Abstract

The tradition of criticism in the Western sense in Turkish literature began with the Tanzimat reforms. However, this does not mean that literary criticism was absent in our ancient literature. Old Turkish literature also has a sense of criticism that it developed depending on its time and conditions. It is possible to see evaluations about poets and poetry, especially in poet biographies, in the prefaces of divan and masnavi, and in some poems. With the Tanzimat, some innovative writers took a stand against old poetry with a new political and literary understanding, ignoring and criticizing it harshly. Apart from these writers, many poets and writers who were familiar with Western literature and published in various magazines and newspapers, but who adhered to the tradition of divan poetry in terms of their understanding of poetry, also took their place on the literary scene. Among these, in the period called the “intermediate generation”, the names that are supporters of old poetry, mostly those who are affiliated with the school of Muallim Nâcî, stand out. Müstecâbizâde İsmet, who wrote extensively in various magazines between 1893 and 1901, was a prominent writer and supporter of old literature. Besides his poetry and dictionary works, İsmet made a name for himself with his writings on various literary fields. He also wrote articles in the fields of literary history and criticism. This study examines the biographical and critical articles Müstacâbizâde İsmet wrote on poets such as Nâilî-i Kadîm, Antere, and Hayalî in the articles section titled "Terâcîm-i Ahvâl Dairesi" of Mektep magazine.

Keywords

• Old Turkish literature
• Müstecâbîzâde İsmet
• Criticism
• Biography
• Intermediate generation.

Müstecâbîzâde İsmet’in Tenkit İçerikli Biyografik Yazıları I: Naʾilî-i Kadîm, Antere Bin Şeddâd, Hayâlî-i Buhârî

Öz

Türk edebiyatında Batılı anlamda tenkit geleneği, Tanzimat’tan itibaren başlamıştır. Ancak bu durum eski edebiyatımızda edebî tenkit anlayışının olmadığı anlamına gelmemektedir. Eski Türk edebiyatının da kendi zamanına ve şartlarına bağlı olarak geliştirdiği bir tenkit anlayışı vardır. Başta şair tezkireleri olmak üzere, divan ve mesnevi dîbâcelerinde ve bazı şiirlerde şair ve şiir hakkında yapılan değerlendirmeleri görmek mümkündür. Tanzimat’la birlikte bazı yenilikçi muharrirler, yeni bir siyasi ve edebî anlayışla eski şiire cephe almış, onu yok sayma ve kötüleme yoluna giderek ağır tenkitlerde bulunmuşlardır. Bu muharrirlerin dışında, batı edebiyatını tanıyıp çeşitli dergi ve gazetelerde yayınlar yapan, ancak şiir anlayışı bakımından divan şiiri geleneğine bağlı olan birçok şair ve yazar da edebiyat sahnesinde yerini almıştır. Bunlar arasında “Ara Nesil” diye tâbir edilen dönemde, daha çok Muallim Nâcî ekolüne bağlı olan eski şiir taraftarı isimler dikkat çekmektedir. Müstecâbîzâde İsmet de yoğun olarak 1893-1901 yılları arasında çeşitli dergilerde yazılar yazmış, eski edebiyat taraftarı olan muharrirlerdendir. Şiir ve sözlük çalışmalarının yanı sıra edebiyatın farklı alanlarında kaleme aldığı yazılarla adından söz ettiren İsmet, edebiyat tarihi ve tenkidi alanlarında da yazılar yazmıştır. Çalışmada Müstacâbîzâde İsmet’in Mektep dergisinin “Terâcîm-i Ahvâl Dairesi” başlıklı yazı bölümünde Nâilî-i Kadîm, Antere, Hayâlî gibi şairler hakkında yazdığı biyografik ve tenkit türündeki makaleleri incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türk edebiyatı
• Müstecâbîzâde İsmet
• Tenkit
• Biyografi
• Ara nesil

Kaynakça

1. Akyüz, Kenan. Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri (1860-1923). İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1995.
2. Andı, M. Fatih. Ara Nesil Şairi Mehmed Celal, Hayatı Görüşleri Şiirleri. İstanbul: Alfa Yayınları, 1995.
3. Andı, M. Fatih. “Müstecâbîzâde İsmet Bey”, TDV İslam Ansiklopedisi. C. 32, 131-132. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
4. Babacan, Mahmut. Ara Nesil’de Tenkid. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 1993.
5. Bilkan, Ali Fuat. “Divan Edebiyatında Tenkit”, Milli Kültür, S. 54, 10-13, 1986.
6. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2003.
7. Eraslan Kemal (Haz.). Ali Şir Nevâî: Mecâlisü’n-Nefâyis I-II (Çev. A. Naci Tokmak). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015.
8. Ferhâdî, Abdulgafur Revan. “Bîdil”, TDV İslam Ansiklopedisi. C. 6, 134-135. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

9. Gariper, Cafer. “Geçiş Dönemi: Ara Nesil”. Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı (1839-2000). (Ed. Ramazan Korkmaz.) 113-130. Ankara: Grafiker Yayınları, 2011.
10. Gür, Alim. Türk Tenkit Tarihi: Ders Notları. Konya: Palet Yayınları, 2013.
11. İpekten, Haluk. Nâ’ilî-i Kadîm Divanı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2019.
12. İpekten, Haluk. Nâ’ilî. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1986.
13. Kaplan, Mehmet. Tevfik Fikret Devir-Şahsiyet-Eser. İstanbul: Dergah Yayınları, 1987.
14. Kolcu, Ali İhsan. Ara Nesil Edebiyatı. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınları, 2018.
15. Lugal, Necati (çev.). Devletşah: Şair Tezkireleri. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2011.
16. Muhtar, Cemal. “Antere”, TDV İslam Ansiklopedisi. C. 3, 237. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
17. Müstecâbîzâde İsmet. “Nâ’ilî-i Kadîm”, Mektep, C. 2/3 nr. 22, 391-395, 29 Kanunıevvel 1310/10 Ocak 1895.
18. Müstecâbîzâde İsmet. “Nâ’il-i Kadîm”, Hazine-i Fünûn, S. 41, 326-329, 15 Şevval 1312/30 Mart 1311.
19. Müstecâbîzâde İsmet, “Antere’nin Hamâsiyâtından”, Mektep, 4. Sene, nr. 2, 17-18, 21 Eylül 1311/3 Ekim 1985.
20. Müstecâbîzâde İsmet. “Hayâlî-i Buhârî’nin Bir Münâcât-ı Ârifânesi”, Mektep, nr. 23, 438, 27 Recep 1312/ 24 Ocak 1895.
21. Müstecâbîzâde İsmet. Nâ’ilî-i Kadîm. İstanbul: Feridiye Matbaası, 1318.
22. Özgül, Metin Kayahan. Hersekli Arif Hikmet. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987.
23. Özsarı, Mustafa. “Yeni Türk Edebiyatında Destânî Şiirin Başlangıcı ve Müstecâbîzâde İsmet’in Dastân-ı Zafer Adlı Eseri”, II. Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyatbilim Kongresi Kongre Bildirileri, 2. Cilt, Sakarya, 07-08 Eylül 2006.
24. Özsarı, Mustafa. Müstecâbîzâde İsmet: Hayatı ve Eserleri. İstanbul: 3F Yayınevi, 2007.
25. Özsarı, Mustafa. Müstecâbîzâde İsmet’in Bütün Şiirleri. İstanbul: 3F Yayınevi, 2008.
26. Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
27. Şen, Yasin. Şiiri Böyle Söyler Üstâd: Türk Edebiyatında Nâ’ilî-i Kadîm Mektebi. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.
28. Tıraş, Yusuf Can. Müstecâbîzâde İsmet: Nâ’ilî-i Kadîm ve Şükûfe-çîn. Ankara: Günce Yayınları, 2025.
29. Timur, Kemal. Mekteb Dergisi (1. Cilt, 1891-1892) (Tasnif, İnceleme ve Değerlendirme). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1995.
30. Yaykınlı, Namık. “Divan Edebiyatında Tenkit”, Doğuş-Edebiyat, 3, 14-16, 1982.