Eski Uygur Türkçesinde tėtrü ve çıngaru Zarflarının Eş Dizimlilik Kullanımları

Öz

Eski Türkçenin ikinci devresi olan ve zengin bir metin külliyatına sahip olan Eski Uygur Türkçesi, eş dizimli yapıların yoğun olarak kullanıldığı bir dönemdir. Eldeki çalışmada, bu zengin külliyattan belirli eserler taranmak suretiyle, paralel anlam ve kullanıma sahip olan tėtrü ve çıngaru zarfları, sözcüksel eş dizimliliğin bir türü olan zarf+fiil eş dizimliliği kapsamında incelenmiştir. Bu doğrultuda, öncelikle söz konusu zarfların etimoloji kaynaklarında ve diğer tarihî kaynaklarda nasıl ele alındığından bahsedilmiştir. Daha sonra tėtrü ve çıngaru zarflarının kör-, sakın-, tıŋla-, uk-, bil-, eşid- gibi fiillerle birliktelik kullanımları karma yaklaşım esasında anlamsal şeffaflık ve değiştirilebilirlik ölçütleri dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu incelemeler sonucunda, tėtrü zarfının on farklı eş dizimlilik kullanımı (tėtrü kör-, tėtrü çıngaru kör-, tėtrü tıŋla-, tėtrü edgüti tıŋla-, tėtrü sakın-, tėtrü çıngaru sakın-, tėtrü sakın- kolula-, tėtrü uk-, tėtrü çıngaru uk-, tėtrü bil- uk-) tespit edilmiştir. çıngaru zarfının ise, yedi farklı eş dizimlilik kullanımı (çıngaru kör-, çıngaru sakın-, çıngaru bögün- sakın-, tüzgerü çıngaru sakın- çıngaru bil-, edgüti çıngaru bil-, çıngaru bögün- bil-) saptanmıştır. Tespit edilen her bir yapı, kullanım sıklığı ile birlikte verilmiş ve metinlerden alınan örnek cümlelerle tanıklanmıştır. Bunun yanı sıra dönem eserlerinde, tėtrü ve çıngaru zarflarının eş dizimli kullanımlarıyla anlamsal yakınlık gösteren farklı birliktelikler de kaydedilmiş ve incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygur Türkçesi
• tėtrü
• çıngaru
• zarf+fiil
• eş dizimlilik

The Collocational Usage Of The Prepositions tėtrü And çıngaru In Old Uighur Turkish

Abstract

Old Uighur Turkish, the second period of Old Turkish has a rich corpus of texts, is also a period in which collocational structures are used intensively. The present study, selected texts from this extensive corpus were examined, and the adverbs tėtrü and çıngaru, which have parallel meanings and usage, were analyzed within the scope of adverb+verb collocation, a type of lexical collocation. In this regard, the discussion first addresses how these adverbs are treated in etymological sources and other historical materials. Subsequently, the combinatorial uses of the adverbs tėtrü and çıngaru with verbs such as kör-, sakın-, tıŋla-, uk-, bil-, and eşid- were determined based on a mixed-method approach, taking into account criteria of semantic transparency and commutability. As a result of these investigations, ten different collocational uses of the adverb tėtrü were identified (tėtrü kör-, tėtrü çıngaru kör-, tėtrü tıŋla-, tėtrü edgüti tıŋla-, tėtrü sakın-, tėtrü çıngaru sakın-, tėtrü sakın- kolula-, tėtrü uk-, tėtrü çıngaru uk-, tėtrü bil- uk-). Seven different collocational uses of the adverb çıngaru were also identified (çıngaru kör-, çıngaru sakın-, çıngaru bögün- sakın-, tüzgerü çıngaru sakın-, çıngaru bil-, edgüti çıngaru bil-, çıngaru bögün- bil-). Each identified structure is presented with its frequency of use and illustrated with example sentences taken from the texts. In addition, different collocations showing semantic proximity to the uses of tėtrü and çıngaru in the period texts were recorded and examined.

Keywords

• Old Uighur Turkish
• tėtrü
• çıngaru
• adverb+verb
• collocation

Kaynakça

1. Ağca, Mustafa. Eski Türkçe Metinlerde Sıfatların Eş Dizimliliği. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2020.
2. Aisenstadt, Ester. “Collocability Restrictions in Dictionaries”. Dictionaries and their users: Papers from the 1978 B.A.A.L. Seminar on Lexicography. ed. Reinhard Rudolf Karl Hartmann. 71-74. Exeter, England: University of Exeter, 1979.
3. Aisenstadt, Ester. “Restricted Collocations in English Lexicology and Lexicography”. ITL Review of Applied Linguistics, 53 (1981), 53-61.
4. Aitchison, Jean. Words in the Mind: An Introduction to the Mental Lexicon. Oxford: Blackwell, 1990.
5. Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2008.
6. Ata, Aysu. Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası, Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2004.
7. Aydemir, Hakan. Die alttürkische Xuanzang-Biographie IX. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag, 2013.
8. Bang, Willy ve Gabain, Annemarie von. Türkische Turfan-Texte V. SBAW, 1931.

9. Bang, Willy, Gabain, Annemarie von ve Arat, Reşit Rahmeti. Türkische Turfan-Texte VI. SBAW, 1931.
10. Benson, Morton vd. The BBI Dictionary of English Word Combinations [rev. ed. of BBI Combinatory Dictionary of English, 1986]. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 1997.
11. Benson, Morton. “The Structure of the Collocational Dictionary”. International Journal of Lexicography 2 (1989), 1-14.
12. Berbercan, Mehmet Turgut. Eski Türkçe Bayagut Oglı Otaçı Beg Hikâyesi. İstanbul: Derin Yayınları, 2016. Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972.
13. Cowie, Anthony Philip. “The Place of Illustrative Material and Collocations in the Design of a Learner”s Dictionary”. In Honour of A.S. Hornby. ed. Peter Strevens 127-139. Oxford: Oxford University Press, 1978.
14. Cowie, Anthony Philip. “The Treatment Of Collocations And İdioms İn Learners’ Dictionaries”. Applied Linguistics, 2/3 (1981), 223-235.
15. Çağatay, Saadet. Altun Yaruk‘tan İki Parça: I. Küü Tav‘ın Canlıları Öldürdüğünden Dolayı Gördüğü Ceza, II. Üç Prensle Pars Hikayesi (Prens Maḩasatvi). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1945.
16. Çağatay, Saadet. Altun Yaruk‘tan İki Parça: I. Küü Tav’ın Canlıları Öldürdüğünden Dolayı Gördüğü Ceza, II. Üç Prensle Pars Hikayesi (Prens Maḩasatvi). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1945.
17. Çetin, Engin. Altun Yaruk Sekizinci Kitap (Berlin Bilimler Akademisindeki Metin Parçaları-Karşılaştırmalı Metin, Çeviri, Açıklamar, Dizin). Adana: Karahan Kitabevi, 2017.
18. Çetin, Engin. Altun Yaruk Yedinci Kitap (Berlin Bilimler Akademisindeki Metin Parçaları, Karşılaştırmalı Metin, Çeviri, Açıklamalar, Dizin). Adana: Karahan Kitabevi, 2012.
19. Dankoff, Robert - Kelly, James. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān lughāt al-Turk) by Mahmūd al Kāshgharī. Part II. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984.
20. Demirci, Ümit Özgür. Eski Uygurca Dört Çatik. İstanbul: Kesit Yayınları, 2014.
21. Doğan, Nuh. Türkiye Türkçesinde Fiillerin Eş Dizimleri. Ankara: Yayınevi Yayınları, 2016.
22. Elmalı, Murat. Eski Uygurca Altı Dişli Fil Hikâyesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
23. Ercilasun, Ahmet Bican - Akkoyunlu, Ziyat. Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti't-Türk. Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
24. Erdal, Marcel. Old Turkic Word Formation I-II. Wiesbaden: Harrassowitz, 1991.
25. Evert, Stefan. The Statistics of Word Cooccurrences: Word Pairs and Collocations. Von der Philosophisch-Historischen Fakultät der Universität Stuttgart zur Erlangung der Würde eines Doktors der Philosophie genehmigte Abhandlung. Institut für maschinelle Sprachverarbeitung Universität Stuttgart, 2005.
26. Firth, John Rupert. “Modes of Meaning”. Papers in Linguistics 1934-1951. 90-228. Oxford: Oxford University Press, 1951.
27. Fontenelle, Thierry. “Collocation Acquisition From A Corpus Or From A Dictionary: A Comparison”. Proceedings I-II. Papers submitted to the 5th EURALEX International Congress on Lexicography in Tampere. ed. Hannu Tommola vd. 221-228. Finland: University of Tampere, 1992.
28. Gabain, Annemarie von. Türkische Turfan-Texte X. Berlin: Akademie-Verlag, 1959.
29. Gulcalı, Zemire. Altun Yaruk Sudur X. Kitap (Metin-Türkiye Türkçesine Aktarımı-Çince Metinle Karşılaştırmalı Açıklamalar-Sözlük-İkilemeler Dizini). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
30. Gulcalı, Zemire. Eski Uygurca Altun Yaruk Sudur’dan “Aç Bars” Hikâyesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015.
31. Gyllstad, Henrik. Testing English Collocations: Developing Receptive Tests for Use with Advanced Swedish Learners. Media-Tryck: Lund University, 2007.
32. Halliday, Michael - Kirkwood, Alexander. “Categories Of The Theory Of Grammar”. Word 17 (1961), 241-292.
33. Hazai, György – Zieme, Peter. Fragmente der uigurischen Version des “Jin’gangjing mit den Gäthäs des Meister Fu“. Berliner Turfan Texte I. Berlin: Akademie Verlag, 1971.
34. Hori, Masahiro. Investigating Dickens' Style. A collocational Analysis. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2004.
35. Howarth, Peter Andrew. Phraseology in English Academic Writing: Some Implications for Language Learning and Dictionary Making. Lexicographica Series Maior 75. Tübingen: Max Niemeyer, 1996.
36. Kaçalin, Mustafa Sinan – Ölmez, Mehmet. Kaşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2025.
37. Kaya, Ceval. Uygurca Altun Yaruk-Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
38. Kök, Abdullah. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73,1v/235v/2). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2004.
39. Manning, Christopher David - Schütze, Hinrich. Foundations of Statistical Natural Language Processing. London: MIT Press, 1999.
40. Mel’čuk, Igor. “Collocations and Lexical Functions”. Phraseology. Theory, Analysis and Applications. ed. Anthony Philip Cowie. 23-53. Oxford: Clarendon Press, 1998.
41. Men, Haiyan. Vocabulary Increase and Collocation Learning: A Corpus-Based Cross-Sectional Study of Chinese EFL Learners. Birmingham:, Birmingham City Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2015.
42. Moon, Rosamund. Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach. Oxford: Clarendon Press, 1998.
43. Nadalyaev, V. M. vd. Drevnetyurkskiy Slovar. Leningrad: Akademiya Nauk SSSR İnstitut Yazıkoznaniya, 1969.
44. Nesselhauf, Nadja. “What are collocations?”. Phraseological Units: Basic Concepts and Their Application. ed. David John Allerton vd. 1-21. Schwabe, 2004.
45. Nesselhauf, Nadja. Collocations in a Learner Corpus. Amsterdam: Benjamins, 2005.
46. Özkan, Bülent. Türkiye Türkçesinde Belirteçlerle Fiillerin Birlikte Kullanılması ve Eş Dizimlilikleri-Derlem Tabanlı Bir Uygulama-. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
47. Özyetgin, Ayşe Melek. Ebû Hayyân Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi. Ankara: Köksav Yayınları, 2001.
48. Seretan, Violeta. Collocation Extraction Based on Syntactic Parsing. Genéve: Unıversıt´e De Genéve, Faculté Des Lettres Département De Linguistique, 2008.
49. Sinclair, John. Corpus, Concordance, Collocation. Oxford: Oxford University Press, 1991.
50. Smadja, Frank. “Retrieving Collocations from Text: Xtract”. Computational Linguistics. 19/1 (1993), 143-177.
51. Tekin, Şinasi. Uygurca Metinler II., Maytrısimit, Burkancıların Mehdisi Maitreya İle Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram (Burkancılığın Vaibhāşika tarikatine âit bir eserin Uygurcası). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
52. Tekin, Talat. Irk Bitig, Eski Uygurca Fal Kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
53. Tezcan, Semih. Eski Uygurca Hsüan Tsang Biyografisi X. Bölüm. Ankara, 1975.
54. Tokyürek, Hacer. Altun Yaruk Sudur, IV. Tegzinç (Karşılaştırmalı Metin Yayını). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2018.
55. Toparlı, Recep vd. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
56. Tutin, Agnès – Grossmann, Francis. “Collocations Régulières et Irrégulières: Esquisse de Typologie du Phénomène Collocatif”. Revue Française de Linguistique Appliquée, VII/1 (2002), 7–25.
57. Uçar, Erdem. Altun Yaruk Sudur V. Kitap (Berlin Koleksiyonundaki Fragmanların Transliterasyonu ve Transkripsiyonu, Açıklamalar ve Dizin). İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2009.
58. Uzunkaya, Uğur. Budist Eski Uygur Edebiyatından İki Metin. (Metin-Çeviri-Açıklamalar-Dizinler). İstanbul: Kesit Yayınları, 2021.
59. Uzunkaya, Uğur. Budizmin Mahāyāna Ekolüne İlişkin Eski Uygurca Belgeler (Metin-Aktarma-Açıklamalar-Sözlük-Dizin). İstanbul: Kesit Yayınları, 2020.
60. Wilkens, Jens. Buddhistische Erzählungen aus dem alten Zentralasien: Edition der altuigurischen Daśakarmapathāvadānamālā. Teil I-III. Berlin: Brepols Publishers, 2016.
61. Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch–Deutsch–Türkisch. Eski Uygurcanın El Sözlüğü, Eski Uygurca–Almanca–Türkçe. Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen. Universitätverlag Göttingen, 2021.
62. Yıldız, Hüseyin. Eski Uygurcada Mental Fiiller. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2016.
63. Yüce, Nuri. Ebu’l-Kâsım Cârullâh Mahmûd bin ‘Omar bin Muhammed bin Ahmed ez-Zamahşarî el-Hvârizmî, Mukaddimetü'l-Edeb: Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası: Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1993.
64. Zieme, Peter. Buddhistische Stabreimdichtungen der Uiguren. Berlin: Akademie Verlag, 1985.